විනයපඤ්ඤත්තියාචනකථා

18. විනයපඤ්ඤත්තියාති පුබ්බෙ අපඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං සන්ධාය වුත්තං. ථෙරො හි පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානි ඨපෙත්වා ඉදානි පඤ්ඤපෙතබ්බසික්ඛාපදානි පාතිමොක්ඛුද්දෙසඤ්ච සන්ධාය ‘‘එතස්ස භගවා කාලො, එතස්ස සුගත කාලො, යං භගවා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍ය, උද්දිසෙය්‍ය පාතිමොක්ඛ’’න්ති (පාරා. 21) ආහ. භගවතාපි –

‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන පුබ්බෙ අප්පතරානි චෙව සික්ඛාපදානි අහෙසුං, බහුතරා ච භික්ඛූ අඤ්ඤාය සණ්ඨහිංසු. කො පන, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන එතරහි බහුතරානි චෙව සික්ඛාපදානි හොන්ති, අප්පතරා ච භික්ඛූ අඤ්ඤාය සණ්ඨහන්තීති. එවමෙතං, භද්දාලි, හොති, සත්තෙසු හායමානෙසු සද්ධම්මෙ අන්තරධායමානෙ බහුතරානි චෙව සික්ඛාපදානි හොන්ති, අප්පතරා ච භික්ඛූ අඤ්ඤාය සණ්ඨහන්තීති. න තාව, භද්දාලි, සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙති, යාව න ඉධෙකච්චෙ ආසවට්ඨානීයා ධම්මා සඞ්ඝෙ පාතුභවන්තී’’ති –

ඉමස්මිං භද්දාලිසුත්තෙ (ම. නි. 2.145) විය එකච්චෙසු පඤ්ඤත්තෙසුපි තතො පරං පඤ්ඤපෙතබ්බානි සන්ධාය ‘‘න තාව, සාරිපුත්ත, සත්ථා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතී’’ති වුත්තං. ඉධෙව ච අට්ඨකථායං ‘‘සාමම්පි පචනං සමණසාරුප්පං න හොති, න ච වට්ටතී’’ති වචනං ‘‘රත්තිච්ඡෙදො වා වස්සච්ඡෙදො වා න කතො’’ති වචනඤ්ච පුබ්බෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදානං සබ්භාවෙ පමාණන්ති දට්ඨබ්බං. සෙසසික්ඛාපදානඤ්චෙව පාතිමොක්ඛුද්දෙසස්ස ච ථෙරස්ස ආයාචනෙන පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘මූලතො පභුති නිදානං දස්සෙතු’’න්ති ආහ. රහොගතස්සාති රහො ජනවිවිත්තං ඨානං උපගතස්ස. තෙන ගණසඞ්ගණිකාභාවෙන ථෙරස්ස කායවිවෙකමාහ. පටිසල්ලීනස්සාති නානාරම්මණචාරතො චිත්තස්ස නිවත්තියා පටි සම්මදෙව නිලීනස්ස තත්ථ අවිසටචිත්තස්ස. තෙන චිත්තසඞ්ගණිකාභාවෙනස්ස පුබ්බභාගියං චිත්තවිවෙකමාහ. චිරන්ති කාලාපෙක්ඛං අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. චිරාති චිරකාලයුත්තා ඨිති අභෙදෙන වුත්තා.

එතං න සක්කොතීති එතං විනිච්ඡිනිතුං න සක්කොති. අට්ඨකථායං වුත්තනයං දස්සෙත්වා ඉදානි ථෙරවාදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මහාපදුමත්ථෙරො පනා’’තිආදි. අට්ඨකථායම්පි ‘‘න සක්කොතී’’ති ඉදං යස්මා ජානමානොපි සම්මදෙව පරිච්ඡින්දිතුං න සක්කොති, තස්මා වුත්තන්ති වදන්ති. සොළසවිධාය පඤ්ඤාය මත්ථකං පත්තස්සාති මජ්ඣිමනිකායෙ අනුපදසුත්තන්තදෙසනාය (ම. නි. 3.93) –

‘‘මහාපඤ්ඤො භික්ඛවෙ සාරිපුත්තො, පුථුපඤ්ඤො භික්ඛවෙ සාරිපුත්තො, හාසපඤ්ඤො භික්ඛවෙ සාරිපුත්තො, ජවනපඤ්ඤො භික්ඛවෙ සාරිපුත්තො, තික්ඛපඤ්ඤො භික්ඛවෙ සාරිපුත්තො, නිබ්බෙධිකපඤ්ඤො භික්ඛවෙ සාරිපුත්තො’’ති –

එවමාගතා මහාපඤ්ඤාදිකා ඡ, තස්මිංයෙව සුත්තෙ ආගතා නවානුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤා, අරහත්තමග්ගපඤ්ඤාති ඉමාසං සොළසප්පභෙදානං පඤ්ඤානං සාවකවිසයෙ උක්කට්ඨකොටිප්පත්තස්ස.

කස්මා පනෙත්ථ භගවා විපස්සීආදීනං සත්තන්නංයෙව බුද්ධානං බ්‍රහ්මචරියස්ස චිරට්ඨිතිකාචිරට්ඨිතිකභාවං කථෙසි, න බුද්ධවංසදෙසනායං විය පඤ්චවීසතියා බුද්ධානං, තතො වා පන භිය්‍යොති? යෙසං සම්මාසම්බුද්ධානං පටිවෙධසාසනං එකංසතො නිච්ඡයෙන අජ්ජාපි ධරති, න අන්තරහිතං, තෙ එව කිත්තෙන්තො විපස්සීආදීනංයෙව භගවන්තානං බ්‍රහ්මචරියස්ස චිරට්ඨිතිකාචිරට්ඨිතිකභාවං ඉධ කථෙසි. තෙසංයෙව හි සාවකා තදා චෙව එතරහි ච සුද්ධාවාසභූමියං ඨිතා, න අඤ්ඤෙසං පරිනිබ්බුතත්තා. සිද්ධත්ථතිස්සඵුස්සානං කිර බුද්ධානං සාවකා සුද්ධාවාසෙසු උප්පන්නා උප්පත්තිසමනන්තරමෙව ඉමස්මිං සාසනෙ උපකාදයො විය අරහත්තං අධිගන්ත්වා න චිරස්සෙව පරිනිබ්බායිංසු, න තත්ථ තත්ථ සාවකා යාවතායුකං අට්ඨංසූති වදන්ති. අපුබ්බාචරිමනියමො පන අපරාපරං සංසරණකසත්තාවාසවසෙන එකිස්සා ලොකධාතුයා ඉච්ඡිතොති න තෙනෙතං විරුජ්ඣතීති දට්ඨබ්බං.

19. අසාධාරණො හෙතු, සාධාරණො පච්චයොති එවමාදිවිභාගෙන ඉධ පයොජනං නත්ථි, විපස්සීආදීනං පන බ්‍රහ්මචරියස්ස අචිරට්ඨිතිකතාය චිරට්ඨිතිකතාය ච කාරණපුච්ඡාපරත්තා චොදනායාති ආහ ‘‘හෙතු පච්චයොති උභයමෙතං කාරණාධිවචන’’න්ති. හිනොති තෙන ඵලන්ති හෙතූති කරණසාධනොයං හෙතුසද්දොති ආහ ‘‘තෙන තස්ස ඵල’’න්තිආදි. කත්තුසාධනොපි හෙතුසද්දො නො න යුජ්ජති හිනොති ඵලස්ස හෙතුභාවං උපගච්ඡතීති හෙතූති. තං පටිච්ච එති පවත්තතීති තං කාරණං පටිච්ච තස්ස ඵලං එති පවත්තති නිබ්බත්තතීති අත්ථො.

කිලාසුනො අහෙසුන්ති අප්පොස්සුක්කා අහෙසුං, නිරුස්සාහා අහෙසුන්ති අත්ථො. සා පන නිරුස්සාහතා න ආලසියවසෙනාති ආහ ‘‘න ආලසියකිලාසුනො’’ති, ආලසියවසෙන කිලාසුනො නාහෙසුන්ති අත්ථො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘න හී’’තිආදි. ආලසියං වාති ඉමිනා ථිනමිද්ධවසප්පවත්තානං අකුසලානං අභාවමාහ. ඔසන්නවීරියතා වාති ඉමිනා පන ‘‘ආලසියාභාවෙපි අන්තමසො අන්නභාරනෙසාදානම්පි සක්කච්චංයෙව ධම්මං දෙසෙතී’’ති වචනතො යස්ස කස්සචිපි ධම්මදෙසනාය නිරුස්සාහතා නත්ථීති දීපෙති සබ්බෙසං සමකෙනෙව උස්සාහෙන ධම්මදෙසනාය පවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘බුද්ධා හී’’තිආදි. ඔසන්නවීරියාති ඔහීනවීරියා, අප්පොස්සුක්කාති අත්ථො. උස්සන්නවීරියාති අධිකවීරියා, මහුස්සාහාති අත්ථො. වෙගෙනාති ජවෙන. ධම්මෙ ගරු එතෙසන්ති ධම්මගරුනො. ධම්මෙ ගාරවමෙතෙසන්ති ධම්මගාරවා. විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ අසීති වස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං සිඛිස්ස සත්තති වස්සසහස්සානි, වෙස්සභුස්ස සට්ඨිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණන්ති ආහ ‘‘තෙසං කිර කාලෙ දීඝායුකා සත්තා’’ති. අභිසමෙන්තීති පටිවිජ්ඣන්ති.

නිද්දොසතායාති වීතික්කමදොසස්ස අභාවතො. ‘‘ඉමස්මිං වීතික්කමෙ අයං නාම ආපත්තී’’ති එවං ආපත්තිවසෙන අපඤ්ඤපෙත්වා ‘‘පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.8, 194) ධම්මදෙසනාවසෙන ඔවාදසික්ඛාපදානංයෙව පඤ්ඤත්තත්තා වුත්තං ‘‘සත්තාපත්තික්ඛන්ධවසෙන ආණාසික්ඛාපදං අපඤ්ඤත්ත’’න්ති. ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙනාති පාඨසෙසො දට්ඨබ්බො. අථ වා ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං ඔසානදිවසං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘සකිං සකි’’න්ති වුත්තත්තා තදපෙක්ඛමිදං සාමිවචනං. සකලජම්බුදීපෙ සබ්බොපි භික්ඛුසඞ්ඝො එකස්මිංයෙව ඨානෙ උපොසථං අකාසීති සම්බන්ධො. කතමං තං ඨානන්ති ආහ ‘‘බන්ධුමතියා රාජධානියා’’තිආදි. ඉසිපතනං තෙන සමයෙන ඛෙමං නාම උය්‍යානං හොති, මිගානං පන අභයවාසත්ථාය දින්නත්තා මිගදායොති වුච්චති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඛෙමෙ මිගදායෙ’’ති.

අබ්බොකිණ්ණානි දසපි වීසතිපි භික්ඛුසහස්සානි වසන්තීති විසභාගපුග්ගලෙහි අසංසට්ඨානි දසපි වීසතිපි භික්ඛූනං සහස්සානි වසන්ති. දීඝනිකායට්ඨකථායං පන ‘‘තෙ සබ්බෙපි ද්වාදසසහස්සභික්ඛුගණ්හනකා මහාවිහාරා අභයගිරිචෙතියපබ්බතචිත්තලපබ්බතවිහාරසදිසා ච අහෙසු’’න්ති වුත්තං. උපොසථාරොචිකාති උපොසථාරොචනකා. තා කිර දෙවතා එකම්හි වස්සෙ නික්ඛන්තෙ තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා ආරොචෙන්ති ‘‘නික්ඛන්තං ඛො, මාරිසා, එකං වස්සං, පඤ්ච දානි වස්සානි සෙසානි, පඤ්චන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’’ති. තථා ද්වීසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු ‘‘නික්ඛන්තානි ඛො, මාරිසා, ද්වෙ වස්සානි, චත්තාරි වස්සානි සෙසානි, චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’’ති ආරොචෙන්ති. ඉමිනාව නයෙන තීසු චතූසු පඤ්චසු වස්සෙසු අතික්කන්තෙසු ආරොචෙන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘මාරිසා එකං වස්සං අතික්කන්ත’’න්තිආදි. සානුභාවාති ඉද්ධානුභාවෙන සානුභාවා. තෙ කිර භික්ඛූති යෙ දෙවතානුභාවෙන ගච්ඡන්ති, තෙ සන්ධාය වදති. පාචීනසමුද්දන්තෙති පාචීනසමුද්දස්ස සමීපදෙසෙ. ගමියවත්තන්ති ගමිකෙහි කාතබ්බං සෙනාසනපටිජග්ගනාදිවත්තං. උපොසථග්ගන්ති උපොසථකරණට්ඨානං. ගතාව හොන්තීති දෙවතානුභාවෙන ගතා එව හොන්ති. තෙති අත්තනො අත්තනො ආනුභාවෙන දෙවතානුභාවෙන ච ගතා සබ්බෙපි.

ඛන්තී පරමන්තිආදීසු (දී. නි. අට්ඨ. 2.90; ධ. ප. අට්ඨ. 2.185) පරූපවාදං පරාපකාරං සීතුණ්හාදිභෙදඤ්ච ගුණොපරොධං ඛමති සහති අධිවාසෙතීති ඛන්ති. සා පන සීලාදීනං පටිපක්ඛධම්මෙ සවිසෙසං තපති සන්තපති විධමතීති පරමං උත්තමං තපො. තිතික්ඛනං ඛමනං තිතික්ඛා. ඛන්තියායෙවෙතං වෙවචනං. අක්ඛරචින්තකා හි ඛමායං තිතික්ඛාසද්දං වණ්ණෙන්ති, තස්මා එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘තිතික්ඛාසඞ්ඛාතා අධිවාසනඛන්ති නාම උත්තමං තපො’’ති. නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධාති භවෙන භවන්තරං විනාති භවනිකන්තිභාවෙන සංසිබ්බති, සතණ්හස්සෙව වා ආයතිං පුනබ්භවභාවතො ඵලෙන සද්ධිං කම්මං විනාති සංසිබ්බතීති වානන්ති සඞ්ඛ්‍යං ගතාය තණ්හාය නික්ඛන්තං නිබ්බානං තත්ථ තස්සා සබ්බසො අභාවතො. තං නිබ්බානං පන සන්තපණීතනිපුණසිවඛෙමාදිනා සබ්බාකාරෙන පරමන්ති වදන්ති බුද්ධා.

න හි පබ්බජිතො පරූපඝාතීති යො අධිවාසනඛන්තිරහිතත්තා පරං උපඝාතෙති බාධති විහිංසති, සො පබ්බජිතො නාම න හොති පබ්බාජෙතබ්බධම්මස්ස අපබ්බාජනතො. චතුත්ථපාදො පන තතියපාදස්සෙව වෙවචනං අනත්ථන්තරත්තා. ‘‘න හි පබ්බජිතො’’ති එතස්ස හි ‘‘න සමණො හොතී’’ති වෙවචනං. ‘‘පරූපඝාතී’’ති එතස්ස ‘‘පරං විහෙඨයන්තො’’ති වෙවචනං. අථ වා පරූපඝාතීති සීලූපඝාතී. සීලඤ්හි උත්තමට්ඨෙන ‘‘පර’’න්ති වුච්චති පරසද්දස්ස සෙට්ඨවාචකත්තා ‘‘පුග්ගලපරොපරඤ්ඤූ’’තිආදීසු විය. යො ච සමණො පරං යං කඤ්චි සත්තං විහෙඨයන්තො පරූපඝාතී හොති අත්තනො සීලවිනාසකො, සො පබ්බජිතො නාම න හොතීති අත්ථො. අථ වා යො අධිවාසනඛන්තියා අභාවා පරූපඝාතී හොති, පරං අන්තමසො ඩංසමකසම්පි ජීවිතා වොරොපෙති, සො න හි පබ්බජිතො. කිං කාරණා? පාපමලස්ස අපබ්බාජිතත්තා අනීහටත්තා. ‘‘පබ්බාජයමත්තනො මලං, තස්මා පබ්බජිතොති වුච්චතී’’ති (ධ. ප. 388) ඉදඤ්හි පබ්බජිතලක්ඛණං. යොපි නහෙව ඛො උපඝාතෙති න මාරෙති, අපිච දණ්ඩාදීහි විහෙඨෙති, සොපි පරං විහෙඨයන්තො සමණො න හොති. කිංකාරණා? විහෙසාය අසමිතත්තා. සමිතත්තා සමණොති වුච්චතීති ඉදඤ්හි සමණලක්ඛණං. ‘‘සමිතත්තා හි පාපානං, සමණොති පවුච්චතී’’ති (ධ. ප. 265) හි වුත්තං.

අපිච භගවා භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛං උද්දිසන්තො පාතිමොක්ඛකථාය ච සීලප්පධානත්තා සීලස්ස ච විසෙසතො දොසො පටිපක්ඛොති තස්ස නිග්ගණ්හනවිධිං දස්සෙතුං ආදිතො ‘‘ඛන්තී පරමං තපො’’ති ආහ. තෙන අනිට්ඨස්ස පටිහනනූපායො වුත්තො, තිතික්ඛාග්ගහණෙන පන ඉට්ඨස්ස, තදුභයෙනපි උප්පන්නං අරතිං උප්පන්නං රතිං අභිභුය්‍ය විහරතීති අයමත්ථො දස්සිතො. තණ්හාවානස්ස වූපසමනතො නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා. තත්ථ ඛන්තිග්ගහණෙන පයොගවිපත්තියා අභාවො දස්සිතො, තිතික්ඛාග්ගහණෙන ආසයවිපත්තියා අභාවො. තථා ඛන්තිග්ගහණෙන පරාපරාධසහතා, තිතික්ඛාග්ගහණෙන පරෙසු අනපරජ්ඣනා දස්සිතා. එවං කාරණමුඛෙන අන්වයතො පාතිමොක්ඛං දස්සෙත්වා ඉදානි බ්‍යතිරෙකතො තං දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තෙන යථා සත්තානං ජීවිතා වොරොපනං පරං පාණිලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි විහෙඨනඤ්ච ‘‘පරූපඝාතො පරං විහෙඨන’’න්ති වුච්චති, එවං තෙසං සාපතෙය්‍යාවහරණං පරාමසනං විසංවාදනං අඤ්ඤමඤ්ඤභෙදනං ඵරුසවචනෙන මම්මඝට්ටනං නිරත්ථකවිප්පලාපො පරසන්තකාභිජ්ඣානං උච්ඡෙදචින්තනං මිච්ඡාභිනිවෙසනඤ්ච උපඝාතො පරවිහෙඨනඤ්ච හොතීති යස්ස කස්සචි අකුසලස්ස කම්මපථස්ස කම්මස්ස ච කරණෙන පබ්බජිතො සමණො ච න හොතීති දස්සෙති.

දුතියගාථාය සබ්බපාපස්සාති සබ්බාකුසලස්ස සබ්බස්සපි ද්වාදසාකුසලස්ස සබ්බචිත්තුප්පාදසඞ්ගහිතස්ස සාවජ්ජධම්මස්ස. අකරණන්ති අනුප්පාදනං. කරණඤ්හි නාම තස්ස අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනන්ති තප්පටික්ඛෙපතො අකරණං අනුප්පාදනං. කුසලස්සාති චතුභූමිකකුසලස්ස. ‘‘කුසලස්සා’’ති හි ඉදං ‘‘එතං බුද්ධාන සාසන’’න්ති වක්ඛමානත්තා අරියමග්ගධම්මෙ තෙසඤ්ච සම්භාරභූතෙ තෙභූමිකකුසලෙ ධම්මෙ බොධෙති. උපසම්පදාති උපසම්පාදනං. තං පන අත්ථතො තස්ස කුසලස්ස සමධිගමො පටිලාභො. සචිත්තපරියොදපනන්ති අත්තනො චිත්තස්ස ජොතනං චිත්තස්ස පභස්සරභාවකරණං සබ්බසො පරිසොධනං. තං පන අරහත්තෙන හොති. එත්ථ ච යස්මා අග්ගමග්ගසමඞ්ගිනො චිත්තං සබ්බසො පරියොදපීයති නාම, අග්ගඵලක්ඛණෙ පන පරියොදපිතං හොති පුන පරියොදපෙතබ්බතාය අභාවතො, තස්මා පරිනිට්ඨිතපරියොදපනතං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තං පන අරහත්තෙන හොතී’’ති. ඉති සීලසංවරෙන සබ්බපාපං පහාය ලොකියලොකුත්තරාහි සමථවිපස්සනාහි කුසලං සම්පාදෙත්වා අරහත්තඵලෙන චිත්තං පරියොදපෙතබ්බන්ති එතං බුද්ධානං සාසනං ඔවාදො අනුසිට්ඨි.

තතියගාථාය අනුපවාදොති වාචාය කස්සචි අනුපවදනං. අනුපඝාතොති කායෙන මනසා ච කස්සචි උපඝාතාකරණං මනසාපි පරෙසං අනත්ථචින්තනාදිවසෙන උපඝාතකරණස්ස වජ්ජෙතබ්බත්තා. පාතිමොක්ඛෙති යං තං පඅතිමොක්ඛං අතිපමොක්ඛං උත්තමං සීලං, පාති වා සුගතිභයෙහි මොක්ඛෙති දුග්ගතිභයෙහි, යො වා නං පාති, තං මොක්ඛෙතීති පාතිමොක්ඛන්ති වුච්චති, තස්මිං පාතිමොක්ඛෙ ච. සංවරොති සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං අවීතික්කමලක්ඛණො සංවරො. මත්තඤ්ඤුතාති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා පටිග්ගහණපරිභොගවසෙන පමාණඤ්ඤුතා. පන්තඤ්ච සයනාසනන්ති ජනසඞ්ඝට්ටවිරහිතං නිජ්ජනසම්බාධං විවිත්තං සෙනාසනඤ්ච. එත්ථ ද්වීහියෙව පච්චයෙහි චතුපච්චයසන්තොසො දීපිතොති වෙදිතබ්බො පච්චයසන්තොසසාමඤ්ඤෙන ඉතරද්වයස්සපි ලක්ඛණහාරනයෙන ජොතිතභාවතො. අධිචිත්තෙ ච ආයොගොති විපස්සනාපාදකං අට්ඨසමාපත්තිචිත්තං අධිචිත්තං, තතොපි ච මග්ගඵලචිත්තමෙව අධිචිත්තං, තස්මිං යථාවුත්තෙ අධිචිත්තෙ ආයොගො ච, අනුයොගොති අත්ථො. එතං බුද්ධාන සාසනන්ති එතං පරස්ස අනුපවදනං අනුපඝාතනං පාතිමොක්ඛෙ සංවරො පටිග්ගහණපරිභොගෙසු මත්තඤ්ඤුතා විවිත්තසෙනාසනසෙවනං අධිචිත්තානුයොගො ච බුද්ධානං සාසනං ඔවාදො අනුසිට්ඨි.

ඉමා පන සබ්බබුද්ධානං පාතිමොක්ඛුද්දෙසගාථා හොන්තීති වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘එතෙනෙව උපායෙනා’’තිආදි. යාව සාසනපරියන්තාති ධරමානකබුද්ධානං අනුසාසනපරියන්තං සන්ධාය වුත්තං, යාව බුද්ධා ධරන්ති, තාව උද්දිසිතබ්බතං ආගච්ඡන්තීති වුත්තං හොති. ඔවාදපාතිමොක්ඛඤ්හි බුද්ධායෙව උද්දිසන්ති, න සාවකා. පඨමබොධියංයෙව උද්දෙසමාගච්ඡන්තීති සම්බන්ධො. පඨමබොධි චෙත්ථ වීසතිවස්සපරිච්ඡින්නාති මහාගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. තඤ්ච හෙට්ඨා අට්ඨකථායමෙව ‘‘භගවතො හි පඨමබොධියං වීසතිවස්සන්තරෙ නිබද්ධුපට්ඨාකො නාම නත්ථී’’ති කථිතත්තා ‘‘පඨමබොධි නාම වීසතිවස්සානී’’ති ගහෙත්වා වුත්තං. ආචරියධම්මපාලත්ථෙරෙන පන ‘‘පඤ්චචත්තාලීසාය වස්සෙසු ආදිතො පන්නරස වස්සානි පඨමබොධී’’ති වුත්තං. එවඤ්ච සති මජ්ඣෙ පන්නරස වස්සානි මජ්ඣිමබොධි, අන්තෙ පන්නරස වස්සානි පච්ඡිමබොධීති තිණ්ණං බොධීනං සමප්පමාණතා සියාති තම්පි යුත්තං. පන්නරසත්තිකෙන හි පඤ්චචත්තාලීස වස්සානි පූරෙන්ති. අට්ඨකථායං පන පන්නරසවස්සප්පමාණාය පඨමබොධියා වීසතිවස්සෙසුයෙව අන්තොගධත්තා ‘‘පඨමබොධියං වීසතිවස්සන්තරෙ’’ති වුත්තන්ති එවම්පි සක්කා විඤ්ඤාතුං.

නනු ච කානිචි සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙත්වාපි න තාව ආණාපාතිමොක්ඛං අනුඤ්ඤාතං පච්ඡා ථෙරස්ස ආයාචනෙන අනුඤ්ඤාතත්තා, තස්මා කථමෙතං වුත්තං ‘‘සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාලතො පන පභුති ආණාපාතිමොක්ඛමෙව උද්දිසීයතී’’ති, යදිපි කානිචි සික්ඛාපදානි පඤ්ඤපෙත්වාව ආණාපාතිමොක්ඛං න අනුඤ්ඤාතං, තථාපි අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙ ආණාපාතිමොක්ඛං නත්ථි, කින්තු පඤ්ඤත්තෙයෙවාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාලතො පන පභුතී’’ති වුත්තං. පුබ්බාරාමෙති සාවත්ථියා පාචීනදිසාභාගෙ කතත්තා එවංලද්ධවොහාරෙ මහාවිහාරෙ. මිගාරමාතුපාසාදෙති මිගාරසෙට්ඨිනො මාතුට්ඨානියත්තා මිගාරමාතාති සඞ්ඛ්‍යං ගතාය විසාඛාමහාඋපාසිකාය කාරිතෙ පාසාදෙ. අට්ඨානන්ති හෙතුපටික්ඛෙපො. අනවකාසොති පච්චයපටික්ඛෙපො. උභයෙනපි කාරණමෙව පටික්ඛිපති. යන්ති යෙන කාරණෙන.

තෙසන්ති භික්ඛූනං. සම්මුඛසාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජිතාති සබ්බන්තිමානං සුභද්දසදිසානං සම්මුඛසාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජිතෙ සන්ධාය වදති. ඛත්තියකුලාදිවසෙනෙව විවිධා කුලාති සම්බන්ධො. උච්චනීචඋළාරුළාරභොගාදිකුලවසෙන වාති උච්චනීචකුලවසෙන උළාරුළාරභොගාදිකුලවසෙන වාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ ඛත්තියබ්‍රාහ්මණවසෙන වා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණගහපතිකානං වසෙන වා උච්චකුලතා වෙදිතබ්බා, සෙසානං වසෙන නීචකුලතා. උළාරුළාරභොගාදිකුලවසෙන වාති උළාරතරතමඋපභොගවන්තාදිකුලවසෙන. උළාරාතිසයජොතනත්ථඤ්හි පුන උළාරග්ගහණං ‘‘දුක්ඛදුක්ඛ’’න්තිආදීසු විය. ආදි-සද්දෙන උළාරානුළාරානං ගහණං වෙදිතබ්බං.

බ්‍රහ්මචරියං රක්ඛන්තීති වුත්තමෙවත්ථං පකාසෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘චිරං පරියත්තිධම්මං පරිහරන්තී’’ති. අපඤ්ඤත්තෙපි සික්ඛාපදෙ යදි සමානජාතිආදිකා සියුං, අත්තනො අත්තනො කුලානුගතගන්ථං විය න නාසෙය්‍යුං. යස්මා පන සික්ඛාපදම්පි අපඤ්ඤත්තං, ඉමෙ ච භික්ඛූ න සමානජාතිආදිකා, තස්මා විනාසෙසුන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා එකනාමා…පෙ… තස්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං විහෙඨෙන්තා’’තිආදි වුත්තං. යදි එවං කස්මා චිරට්ඨිතිකවාරෙපි ‘‘නානානාමා’’තිආදි වුත්තන්ති? සතිපි තෙසං නානාජච්චාදිභාවෙ සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා එව සාසනස්ස චිරප්පවත්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිවසෙනෙව සාසනස්ස චිරප්පවත්ති. යස්මා බුද්ධා අත්තනො පරිනිබ්බානතො උද්ධම්පි විනෙතබ්බසත්තසම්භවෙ සති සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්ති, අසති න පඤ්ඤපෙන්ති, තස්මාති වෙදිතබ්බො. යථා කායවචීද්වාරසඞ්ඛාතං විඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙත්වා පවත්තමානම්පි චිත්තං තස්සායෙව විඤ්ඤත්තියා වසෙන පවත්තනතො ‘‘කායවචීද්වාරෙහි පවත්ත’’න්ති වුච්චති, එවංසම්පදමිදං දට්ඨබ්බං. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං. වග්ගසඞ්ගහපණ්ණාසසඞ්ගහාදීහීති සීලක්ඛන්ධවග්ගමහාවග්ගාදිවග්ගසඞ්ගහවසෙන මූලපණ්ණාසමඅඣමපණ්ණාසාදිපණ්ණාසසඞ්ගහවසෙන. ආදි-සද්දෙන සංයුත්තාදිසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

එවං විතක්කෙථ, මා එවං විතක්කයිත්ථාති එත්ථ එවන්ති යථානුසිට්ඨාය අනුසාසනියා විධිවසෙන පටිසෙධනවසෙන ච පවත්තිතාකාරපරාමසනං, සා ච සම්මාවිතක්කානං මිච්ඡාවිතක්කානඤ්ච පවත්තිආකාරදස්සනවසෙන පවත්තති අත්ථආනිසංසස්ස ආදීනවස්ස ච විභාවනත්ථං. තෙනාහ ‘‘නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො තයො විතක්කෙ විතක්කෙථා’’තිආදි. එත්ථ ආදි-සද්දෙන අබ්‍යාපාදවිතක්කඅවිහිංසාවිතක්කානං ගහණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ නෙක්ඛම්මං වුච්චති ලොභතො නික්ඛන්තත්තා අලොභො, නීවරණෙහි නික්ඛන්තත්තා පඨමජ්ඣානං, සබ්බාකුසලෙහි නික්ඛන්තත්තා සබ්බො කුසලො ධම්මො, සබ්බසඞ්ඛතෙහි නික්ඛන්තත්තා නිබ්බානං, උපනිස්සයතො සම්පයොගතො ආරම්මණකරණතො ච නෙක්ඛම්මෙන පටිසංයුත්තො විතක්කො නෙක්ඛම්මවිතක්කො, සම්මාසඞ්කප්පො. සො අසුභජ්ඣානස්ස පුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති, අසුභජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. බ්‍යාපාදස්ස පටිපක්ඛො අබ්‍යාපාදො, කඤ්චිපි න බ්‍යාපාදෙන්ති එතෙනාති වා අබ්‍යාපාදො, මෙත්තා. යථාවුත්තෙන අබ්‍යාපාදෙන පටිසංයුත්තො විතක්කො අබ්‍යාපාදවිතක්කො. සො මෙත්තාඣානස්ස පුබ්බභාගෙ කාමාවචරො හොති, මෙත්තාභාවනාවසෙන අධිගතෙ පඨමජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො. විහිංසාය පටිපක්ඛා, න විහිංසන්ති වා එතාය සත්තෙති අවිහිංසා, කරුණා. තාය පටිසංයුත්තො විතක්කො අවිහිංසාවිතක්කො. සො කරුණාඣානස්ස පුබ්බභාගෙ කාමාවචරො, කරුණාභාවනාවසෙන අධිගතෙ පඨමජ්ඣානෙ රූපාවචරො, තං ඣානං පාදකං කත්වා උප්පන්නමග්ගඵලකාලෙ ලොකුත්තරො.

නනු ච අලොභාදොසාමොහානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිරහතො නෙසං වසෙන උප්පජ්ජනකානං ඉමෙසං නෙක්ඛම්මවිතක්කාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො වවත්ථානං න හොතීති? නො න හොති. යදා හි අලොභො පධානො හොති නියමිතපරිණතසමුදාචාරාදිවසෙන, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා භවන්ති. තථා හි යදා අලොභප්පධානො නෙක්ඛම්මගරුකො චිත්තුප්පාදො හොති, තදා ලද්ධාවසරො නෙක්ඛම්මවිතක්කො පතිට්ඨහති. තංසම්පයුත්තස්ස පන අදොසලක්ඛණස්ස අබ්‍යාපාදස්ස වසෙන යො තස්සෙව අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවො සම්භවෙය්‍ය, සති ච අබ්‍යාපාදවිතක්කභාවෙ කස්සචිපි අවිහෙඨනජාතිකතාය අවිහිංසාවිතක්කභාවො ච සම්භවෙය්‍ය. තෙ ඉතරෙ ද්වෙ තස්සෙව නෙක්ඛම්මවිතක්කස්ස අනුගාමිනො සරූපතො අදිස්සනතො තස්මිං සති හොන්ති, අසති න හොන්තීති අනුමානෙය්‍යා භවන්ති. එවමෙව යදා මෙත්තාපධානො චිත්තුප්පාදො හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා භවන්ති. යදා කරුණාපධානො චිත්තුප්පාදො හොති, තදා ඉතරෙ ද්වෙ තදන්වායිකා භවන්ති.

කාමවිතක්කාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන බ්‍යාපාදවිතක්කවිහිංසාවිතක්කානං ගහණං වෙදිතබ්බං. තත්ථ කාමපටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො. එත්ථ හි ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමො ච කිලෙසකාමො ච. තත්ථ වත්ථුකාමපක්ඛෙ ආරම්මණවසෙන කාමෙහි පටිසංයුත්තො විතක්කො කාමවිතක්කො, කිලෙසකාමපක්ඛෙ පන සම්පයොගවසෙන කාමෙන පටිසංයුත්තොති යොජෙතබ්බං. බ්‍යාපාදපටිසංයුත්තො විතක්කො බ්‍යාපාදවිතක්කො. විහිංසාපටිසංයුත්තො විතක්කො විහිංසාවිතක්කො. තෙසු ද්වෙ සත්තෙසුපි සඞ්ඛාරෙසුපි උප්පජ්ජන්ති. කාමවිතක්කො හි පියෙ මනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා විතක්කෙන්තස්ස උප්පජ්ජති, බ්‍යාපාදවිතක්කො අප්පියෙ අමනාපෙ සත්තෙ වා සඞ්ඛාරෙ වා කුජ්ඣිත්වා ඔලොකනකාලතො පට්ඨාය යාව විනාසනා උප්පජ්ජති, විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු නුප්පජ්ජති. සඞ්ඛාරො හි දුක්ඛාපෙතබ්බො නාම නත්ථි, ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තු වා උච්ඡිජ්ජන්තු වා විනස්සන්තු වා මා වා අහෙසු’’න්ති චින්තනකාලෙ පන සත්තෙසු උප්පජ්ජති. අථ කස්මා වුත්තං ‘‘සඞ්ඛාරො දුක්ඛාපෙතබ්බො නාම නත්ථී’’ති, නනු යෙ දුක්ඛාපෙතබ්බාති ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා, තෙපි අත්ථතො සඞ්ඛාරා එවාති? සච්චමෙතං, තෙ පන ඉන්ද්‍රියබද්ධා සවිඤ්ඤාණකතාය දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති, තස්මා තෙ විහිංසාවිතක්කස්ස විසයා ඉච්ඡිතා සත්තසඤ්ඤිතා. යෙ පන න දුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති වුත්තලක්ඛණායොගතො, තෙ සන්ධාය ‘‘විහිංසාවිතක්කො සඞ්ඛාරෙසු නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං.

අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසූති එත්ථ ආසවෙහීති කත්ථුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො, චිත්තානීති පච්චත්තබහුවචනං, විමුච්චිංසූති කම්මසාධනං, තස්මා ආසවෙහි කත්තුභූතෙහි අනුපාදාය ආරම්මණවසෙන අග්ගහෙත්වා චිත්තානි විමුච්චිතානීති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘තෙසඤ්හි චිත්තානී’’තිආදි. යෙහි ආසවෙහීති එත්ථාපි කත්තුඅත්ථෙ එව කරණනිද්දෙසො. විමුච්චිංසූති කම්මසාධනං. න තෙ තානි ගහෙත්වා විමුච්චිංසූති තෙ ආසවා තානි චිත්තානි ආරම්මණවසෙන න ගහෙත්වා විමුච්චිංසු විමොචෙසුං. එත්ථ හි චිත්තානීති උපයොගබහුවචනං, විමුච්චිංසූති කත්තුසාධනං. අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣමානාති ආයතිං අනුප්පත්තිසඞ්ඛාතෙන නිරොධෙන නිරුජ්ඣමානා ආසවා. අග්ගහෙත්වා විමුච්චිංසූති ආරම්මණකරණවසෙන අග්ගහෙත්වා චිත්තානි විමොචෙසුං. විකසිතචිත්තා අහෙසුන්ති සාතිසයඤාණරස්මිසම්ඵස්සෙන සම්ඵුල්ලචිත්තා අහෙසුං. පුරිමවචනාපෙක්ඛන්ති ‘‘අඤ්ඤතරස්මිං භිංසනකෙ වනසණ්ඩෙ’’ති වුත්තවචනාපෙක්ඛං. තෙනාහ ‘‘යං වුත්තං අඤ්ඤතරස්මිං භිංසනකෙ වනසණ්ඩෙති, තත්‍රා’’ති. කතන්ති භාවසාධනවාචි ඉදං පදන්ති ආහ ‘‘භිංසනකතස්මිං හොති, භිංසනකකිරියායා’’ති. භිංසනස්ස කරණං කිරියා භිංසනකතං, තස්මිං භිංසනකතස්මිං.

ඉදානි අඤ්ඤථාපි අත්ථයොජනං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ භිංසයතීති භිංසනො, භිංසනො එව භිංසනකො, තස්ස භාවො භිංසනකත්තන්ති වත්තබ්බෙ ත-කාරස්ස ලොපං කත්වා ‘‘භිංසනකත’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භිංසනකතස්මින්ති භිංසනකභාවෙති අත්ථො’’තිආදි. යෙභුය්‍යග්ගහණං ලොමවන්තවසෙනපි යොජෙතබ්බං, න ලොමවසෙනෙවාති ආහ ‘‘බහුතරානං වා’’තිආදි.

පුරිසයුගවසෙනාති පුරිසකාලවසෙන, පුරිසානං ආයුප්පමාණවසෙනාති වුත්තං හොති. ‘‘සබ්බපච්ඡිමකො සුභද්දසදිසො’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. තස්මිං කාලෙ විජ්ජමානානං ද්වින්නං පුරිසානං ආයුපරිච්ඡෙදං සකලමෙව ගහෙත්වා ‘‘සතසහස්සං…පෙ… අට්ඨාසී’’ති වුත්තං. ද්වෙයෙව පුරිසයුගානීති එත්ථ පුරිසානං යුගප්පවත්තිකාලො පුරිසයුගං. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පුරිසොව පුරිසයුගං. ධරමානෙ භගවති එකං පුරිසයුගං, පරිනිබ්බුතෙ එකන්ති කත්වා ‘‘ද්වෙයෙව පුරිසයුගානී’’ති වුත්තං. පරිනිබ්බුතෙ පන භගවති එකමෙව පුරිසයුගං අසීතියෙව වස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං අට්ඨාසීති වෙදිතබ්බං.

20. සාවකයුගානීති සාවකා එව සාවකයුගානි. අසම්භුණන්තෙනාති අපාපුණන්තෙන. ගබ්භං ගණ්හාපෙන්තස්සාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විජායනත්ථං ඤාණගබ්භං ගණ්හාපෙන්තස්ස.

21. කො අනුසන්ධීති පුබ්බාපරකථානං කිං අනුසන්ධානං, කො සම්බන්ධොති අත්ථො. සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනාපෙක්ඛන්ති යාචීයතීති යාචනා, සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියෙව යාචනා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනා, තං අපෙක්ඛතීති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාචනාපෙක්ඛං භුම්මවචනං, යාචියමානසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිඅපෙක්ඛං භුම්මවචනන්ති වුත්තං හොති. යාචනවිසිට්ඨා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියෙව හි ‘‘තත්ථා’’ති ඉමිනා පරාමට්ඨා, තෙනෙව වක්ඛති ‘‘තත්ථ තස්සා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා’’ති. යං වුත්තන්ති ‘‘සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙය්‍යා’’ති ඉමිනා යං සික්ඛාපදපඤ්ඤපනං වුත්තං, යාචිතන්ති අත්ථො. තත්ථ තස්සා සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියාති තස්සං යාචියමානසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියන්ති අත්ථො. අකාලන්ති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං.

ආසවට්ඨානීයාති එත්ථ අධිකරණෙ අනීයසද්දොති ආහ ‘‘ආසවා තිට්ඨන්ති එතෙසූ’’තිආදි. කෙ පන තෙ ආසවා, කෙ ච ධම්මා තදධිකරණභූතාති ආහ ‘‘යෙසු දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකා’’තිආදි. දිට්ඨධම්මිකා පරූපවාදාදයො, සම්පරායිකා ආපායිකා අපායදුක්ඛවිසෙසා. තෙ ආසවන්ති තෙන තෙන පච්චයවසෙන පවත්තන්තීති ආසවා. නෙසන්ති පරූපවාදාදිආසවානං. තෙති වීතික්කමධම්මා. අසති ආසවට්ඨානීයෙ ධම්මෙ සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියං කො දොසො, යෙනෙවං වුත්තන්ති ආහ ‘‘යදි හි පඤ්ඤපෙය්‍යා’’තිආදි, වීතික්කමදොසං අදිස්වා යදි පඤ්ඤපෙය්‍යාති අධිප්පායො. පරම්මුඛා අක්කොසනං පරූපවාදො, පරෙහි වචනෙසු දොසාරොපනං පරූපාරම්භො, සම්මුඛා ගරහනං ගරහදොසො.

කථඤ්හි නාම පලිවෙඨෙස්සතීති සම්බන්ධො, කථං-සද්දයොගෙ අනාගතප්පයොගො දට්ඨබ්බො. අන්වායිකොති අනුවත්තකො. භොගක්ඛන්ධන්ති භොගරාසිං. ‘‘අම්හාකමෙතෙ’’ති ඤායන්තීති ඤාතී, පිතාමහපිතුපුත්තාදිවසෙන පරිවට්ටනට්ඨෙන පරිවට්ටො, ඤාතීයෙව පරිවට්ටො ඤාතිපරිවට්ටො. ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨාති ඝාසච්ඡාදනෙ පරමතාය උත්තමතාය සන්තුට්ඨා, ඝාසච්ඡාදනපරියෙසනෙ සල්ලෙඛවසෙන පරමතාය උක්කට්ඨභාවෙ සණ්ඨිතාති අත්ථො. ඝාසච්ඡාදනමෙව වා පරමං පරමා කොටි එතෙසං න තතො පරං කිඤ්චි අසාමිසජාතං පරියෙසන්ති පච්චාසීසන්ති චාති ඝාසච්ඡාදනපරමා, තෙසං භාවො ඝාසච්ඡාදනපරමතා, තස්සං ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨා. තෙසු නාම කොති යථාවුත්තගුණවිසිට්ඨෙසු තෙසු භික්ඛූසු කො නාම. ලොකාමිසභූතන්ති ලොකපරියාපන්නං හුත්වා කිලෙසෙහි ආමසිතබ්බත්තා ලොකාමිසභූතං. පබ්බජ්ජාසඞ්ඛෙපෙනෙවාති ‘‘පාණාතිපාතා වෙරමණී’’තිආදිනා පබ්බජ්ජාමුඛෙනෙව. එතන්ති මෙථුනාදීනං අකරණං. ථාමන්ති සික්ඛාපදානං පඤ්ඤාපනකිරියාය සාමත්ථියං. බලන්ති යාථාවතො සබ්බධම්මානං පටිවෙධසමත්ථං ඤාණබලං. කුප්පෙය්‍යාති කුප්පං භවෙය්‍ය. එතස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං න යථාඨානෙ තිට්ඨෙය්‍යාති, පඤ්ඤත්තිට්ඨානෙ න තිට්ඨෙය්‍යාති අත්ථො. අකුසලොති තිකිච්ඡිතුං යුත්තකාලස්ස අපරිජානනතො අකුසලො අඡෙකො. අවුද්ධි අනයො, බ්‍යසනං දුක්ඛං. පටිකච්චෙවාති ගණ්ඩුප්පාදනතො පඨමමෙව. සඤ්ඡවිං කත්වාති සොභනච්ඡවිං කත්වා. බාලවෙජ්ජොති අපණ්ඩිතවෙජ්ජො. ලොහිතක්ඛයඤ්ච මං පාපෙතීති විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා යොජෙතබ්බං.

අකාලං දස්සෙත්වාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තියා අකාලං දස්සෙත්වා. රොගං වූපසමෙත්වාති ඵාසුං කත්වා. සකෙ ආචරියකෙති ආචරියස්ස භාවො, කම්මං වා ආචරියකං, තස්මිං අත්තනො ආචරියභාවෙ, ආචරියකම්මෙ වා. නිමිත්තත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. විදිතානුභාවොති පාකටානුභාවො.

විපුලභාවෙනාති පබ්බජිතානං බහුභාවෙන. සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානීයා ධම්මා න උප්පජ්ජන්තීති යස්මා සෙනාසනානි පහොන්ති, තස්මා ආවාසමච්ඡරියාදිහෙතුකා සාසනෙ එකච්චෙ ආසවට්ඨානීයා ධම්මා න උප්පජ්ජන්ති. ඉමිනා නයෙනාති එතෙන පදසොධම්මසික්ඛාපදාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

ලාභග්ගමහත්තන්ති චීවරාදිලභිතබ්බපච්චයො ලාභො, තස්ස අග්ගං මහත්තං පණීතතා බහුභාවො වා. බහුස්සුතස්ස භාවො බාහුසච්චං. අයොනිසො උම්මුජ්ජමානාති අනුපායෙන අභිනිවිසමානා, විපරීතතො ජානමානාති අත්ථො. රසෙන රසං සංසන්දිත්වාති සභාවෙන සභාවං සංසන්දිත්වා, අනුඤ්ඤාතපච්චත්ථරණාදීසු සුඛසම්ඵස්සසාමඤ්ඤතො උපාදින්නඵස්සරසෙපි අනවජ්ජසඤ්ඤිතාය අනුපාදින්නඵස්සරසෙන උපාදින්නඵස්සරසං සංසන්දිත්වා, සමානභාවං උපනෙත්වාති අත්ථො. උද්ධම්මං උබ්බිනයං සත්ථුසාසනං දීපෙන්තීති ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’තිආදිනා (පාචි. 418) සත්ථුසාසනං උද්ධම්මං උබ්බිනයං කත්වා දීපෙන්ති.

ඉමස්මිං අත්ථෙති ‘‘නිරබ්බුදො හි, සාරිපුත්ත, භික්ඛුසඞ්ඝො’’ති (පාරා. 21) එවං වුත්තභික්ඛුසඞ්ඝසඤ්ඤිතෙ අත්ථෙ. කථං පන දුස්සීලානං චොරභාවොති ආහ ‘‘තෙ හි අස්සමණාව හුත්වා’’තිආදි. කාළකධම්මයොගාති දුස්සීලතාසඞ්ඛාතපාපධම්මයොගතො. පභස්සරොති පභස්සරසීලො. සාරොති වුච්චන්තීති සාසනබ්‍රහ්මචරියස්ස සාරභූතත්තා සීලාදයො ගුණා ‘‘සාරො’’ති වුච්චන්ති.

සබ්බපරිත්තගුණොති සබ්බෙහි නිහීනගුණො, අප්පගුණො වා. සො සොතාපන්නොති ආනන්දත්ථෙරං සන්ධාය වදති. සොතං ආපන්නොති මග්ගසොතං ආපන්නො. පටිපක්ඛධම්මානං අනවසෙසතො සවනතො පෙල්ලනතො සොතො අරියමග්ගොති ආහ ‘‘සොතොති ච මග්ගස්සෙතං අධිවචන’’න්ති. සොතාපන්නොති තෙන සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්සාති ඉමිනා මග්ගසමඞ්ගී සොතාපන්නොති වත්වා තමෙවත්ථං උදාහරණෙන සාධෙත්වා ඉදානි ඉධාධිප්පෙතපුග්ගලං නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉධ පනා’’තිආදි. ඉධ ආපන්නසද්දො ‘‘ඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො’’තිආදීසු (සං. නි. 5.488) විය වත්තමානකාලිකොති ආහ ‘‘මග්ගෙන ඵලස්ස නාමං දින්න’’න්ති. මග්ගෙන හි අත්තනා සදිසස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස වා සත්තඞ්ගිකස්ස වා ඵලස්ස සොතොති නාමං දින්නං, අතීතකාලිකත්තෙ පන සරසතොව නාමලාභො සියා. මග්ගක්ඛණෙ හි මග්ගසොතං ආපජ්ජති නාම, ඵලක්ඛණෙ ආපන්නො.

විරූපං සදුක්ඛං සඋපායාසං නිපාතෙතීති විනිපාතො, අපායදුක්ඛෙ ඛිපනකො. ධම්මොති සභාවො. තෙනාහ ‘‘න අත්තානං අපායෙසු විනිපාතනසභාවො’’ති. අථ වා ධම්මොති අපායෙසු ඛිපනකො සක්කායදිට්ඨිආදිකො අකුසලධම්මො. යස්ස පන සො අකුසලධම්මො නත්ථි සබ්බසො පහීනත්තා, සො යස්මා අපායෙසු අත්තානං විනිපාතනසභාවො න හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘න අත්තානං අපායෙසු විනිපාතනසභාවොති වුත්තං හොතී’’ති. කස්මාති අවිනිපාතනධම්මතාය කාරණං පුච්ඡති. අපායං ගමෙන්තීති අපායගමනීයා. විනිපාතනසභාවොති උප්පජ්ජනසභාවො. සම්මත්තනියාමෙන මග්ගෙනාති සම්මා භවනියාමකෙන පටිලද්ධමග්ගෙන. නියතොති වා හෙට්ඨිමන්තතො සත්තමභවතො උපරි අනුප්පජ්ජනධම්මතාය නියතො. සම්බොධීති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතා සම්බොධි. සම්බුජ්ඣතීති හි සම්බොධි, අරියමග්ගො. සො ච ඉධ පඨමමග්ගස්ස අධිගතත්තා අවසිට්ඨො එව අධිගන්තබ්බභාවෙන ඉච්ඡිතබ්බොති. තෙනාහ ‘‘උපරිමග්ගත්තයං අවස්සං සම්පාපකො’’ති. උපරිමග්ගත්තයං අවස්සං සම්පාපුණාතීති සම්පාපකො, සොතාපන්නො.

විනයපඤ්ඤත්තියාචනකථා නිට්ඨිතා.