දුබ්භික්ඛකථා

16. සුසස්සකාලෙපීති සම්පන්නසස්සකාලෙපි. අතිසමග්ඝෙපීති අතිසයෙන අප්පග්ඝෙපි, යදා කිඤ්චිදෙව දත්වා බහුං පුබ්බණ්ණාපරණ්ණං ගණ්හන්ති, තාදිසෙ කාලෙපීති අත්ථො. සාලිආදි ධඤ්ඤං පුබ්බණ්ණං, මුග්ගමාසාදි අපරණ්ණං. ද්විධා පවත්තං ඊහිතං එත්ථාති ද්වීහිතිකාති මජ්ඣපදලොපීබාහිරත්ථසමාසොයමීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ද්විධා පවත්තඊහිතිකා’’ති. ඊහනං ඊහිතන්ති ඊහිතසද්දොයං භාවසාධනොති ආහ ‘‘ඊහිතං නාම ඉරියා’’ති. තත්ථ ඉරියාති කිරියා. කස්ස පනෙසා කිරියාති ආහ ‘‘චිත්තඉරියා’’ති, චිත්තකිරියා චිත්තප්පයොගොති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තඊහා’’ති. කථං පනෙත්ථ ඊහිතස්ස ද්විධා පවත්තීති ආහ ‘‘ලච්ඡාම නු ඛො’’තිආදි. තත්ථ ලච්ඡාම නු ඛොති ඉදං දුග්ගතානං වසෙන වුත්තං. ජීවිතුං වා සක්ඛිස්සාම නු ඛො, නොති ඉදං පන ඉස්සරානං වසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. භික්ඛමානාති යාචමානා. ‘‘දුහිතිකා’’තිපි පාඨො. තත්ථාපි වුත්තනයෙනෙවත්ථො වෙදිතබ්බො. ද්වි-සද්දස්ස හි දු-සද්දාදෙසෙනායං නිද්දෙසො හොති. දුක්ඛං වා ඊහිතං එත්ථ න සක්කා කොචි පයොගො සුඛෙන කාතුන්ති දුහිතිකා, දුක්කරජීවිතප්පයොගාති අත්ථො.

දු-සද්දෙ වා උකාරස්ස වකාරං කත්වා ද්වීහිතිකාති අයං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. බ්‍යාධි රොගොති එතානි ‘‘ආතුරතා’’ති ඉමස්ස වෙවචනානි. තෙන සෙතට්ටිකා නාම එකා රොගජාතීති දස්සෙති. සො පන රොගො පාණකදොසෙන සම්භවති. එකො කිර පාණකො නාළමජ්ඣගතං ගණ්ඨිං විජ්ඣති, යෙන විද්ධත්තා නික්ඛන්තම්පි සාලිසීසං ඛීරං ගහෙතුං න සක්කොති. තෙනාහ ‘‘පච්ඡින්නඛීර’’න්තිආදි.

වුත්තසස්සන්ති වපිතසස්සං. තත්ථාති වෙරඤ්ජායං. සලාකාමත්තං වුත්තං එත්ථාති සලාකාවුත්තා, පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසො. තෙනාහ ‘‘සලාකා එව සම්පජ්ජතී’’ති. යං තත්ථ වුත්තං වාපිතං, තං සලාකාමත්තමෙව අහොසි, ඵලං න ජායතීති අත්ථො. සම්පජ්ජතීති ච ඉමිනා ‘‘සලාකාවුත්තා’’ති එත්ථායං වුත්තසද්දො නිප්ඵත්තිඅත්ථොති දස්සෙති. සලාකායාති වෙළුවිලීවතාලපණ්ණාදීහි කතසලාකාය. ධඤ්ඤවික්කයකානං සන්තිකන්ති ධඤ්ඤං වික්කිණන්තීති ධඤ්ඤවික්කයකා, තෙසං සමීපන්ති අත්ථො. කයකෙසූති ධඤ්ඤගණ්හනකෙසු. කිණිත්වාති ගහෙත්වා. ධඤ්ඤකරණට්ඨානෙති කොට්ඨාගාරස්ස සමීපට්ඨානෙ, ධඤ්ඤමිනනට්ඨානෙති වුත්තං හොති. වණ්ණජ්ඣක්ඛන්ති කහාපණපරික්ඛකං. නසුකරා උඤ්ඡෙන පග්ගහෙන යාපෙතුන්ති පග්ගය්හතීති පග්ගහො, පත්තො. තෙන පග්ගහෙන පත්තෙනාති අත්ථො, පත්තං ගහෙත්වා භික්ඛාචරියාය යාපෙතුං න සක්කාති වුත්තං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘පග්ගහෙන යො උඤ්ඡො’’තිආදි. නසුකරාති සුකරභාවො එත්ථ නත්ථීති නසුකරා. පිණ්ඩාය චරිත්වාති පිණ්ඩාය චරණහෙතු. හෙතුඅත්ථෙපි හි ත්වාසද්දමෙකෙ ඉච්ඡන්ති.

උත්තරාපථතො ආගතා, උත්තරාපථො වා නිවාසො එතෙසන්ති උත්තරාපථකාති වත්තබ්බෙ නිරුත්තිනයෙන ‘‘උත්තරාහකා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘උත්තරාපථවාසිකා’’තිආදි. ‘‘උත්තරාපථකා’’ඉච්චෙව වා පාළිපාඨො වෙදිතබ්බො. කෙචි පන ‘‘උත්තරං විසිට්ඨං භණ්ඩං ආහරන්තීති උත්තරාහකා, උත්තරං වා අධිකං අග්ඝං නෙන්තීති උත්තරාහකා’’තිආදිනා අඤ්ඤෙන පකාරෙන අත්ථං වණ්ණයන්ති. අස්සානං උට්ඨානට්ඨානෙති අස්සානං ආකරට්ඨානෙ. වෙරඤ්ජන්ති වෙරඤ්ජායං. භුම්මත්ථෙ හෙතං උපයොගවචනං. මන්දිරන්ති අස්සසාලං. අස්සමණ්ඩලිකායොති පඤ්ඤායිංසූති පරිමණ්ඩලාකාරෙන කතත්තා අස්සමණ්ඩලිකායොති පාකටා අහෙසුං. එවං කතානඤ්ච අස්සසාලානං බහුත්තා බහුවචනනිද්දෙසො කතො. දසන්නං දසන්නං අස්සානං වසනොකාසො එකෙකා අස්සමණ්ඩලිකාතිපි වදන්ති. අද්ධානක්ඛමා න හොන්තීති දීඝකාලං පවත්තෙතුං ඛමා න හොන්ති, න චිරකාලප්පවත්තිනොති වුත්තං හොති.

ගඞ්ගාය දක්ඛිණා දිසා අප්පතිරූපදෙසො, උත්තරා දිසා පතිරූපදෙසොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘න හි තෙ’’තිආදි. ගඞ්ගාය දක්ඛිණතීරජාතා දක්ඛිණාපථමනුස්සා. ‘‘අම්හාකං බුද්ධො’’ති එවං බුද්ධං මමායන්තීති බුද්ධමාමකා. එවං සෙසෙසුපි. පටියාදෙතුන්ති සම්පාදෙතුං. නිච්චභත්තසඞ්ඛෙපෙනාති නිච්චභත්තාකාරෙන. පුබ්බණ්හසමයන්ති ඉදං භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘පුබ්බණ්හසමයෙති අත්ථො’’ති. අච්චන්තසංයොගෙ වා ඉදං උපයොගවචනන්ති දස්සෙතුං යථා අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති, තථා අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුබ්බණ්හෙ වා සමය’’න්තිආදි. එවන්ති එවං පච්ඡා වුත්තනයෙන අත්ථෙ වුච්චමානෙ. නනු ච විහාරෙ නිසීදන්තාපි අන්තරවාසකං නිවාසෙත්වාව නිසීදන්ති, තස්මා ‘‘නිවාසෙත්වා’’ති ඉදං කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙනා’’තිආදි. විහාරනිවාසනපරිවත්තනඤ්ච විහාරෙ නිසින්නකාලෙ නිවත්ථම්පි පුන ගාමප්පවෙසනසමයෙ චාලෙත්වා ඉතො චිතො ච සණ්ඨපෙත්වා සක්කච්චං නිවාසනමෙවාති වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘න හි තෙ තතො පුබ්බෙ අනිවත්ථා අහෙසු’’න්ති. පත්තචීවරමාදායාති පත්තඤ්ච චීවරඤ්ච ගහෙත්වා. ගහණඤ්චෙත්ථ න කෙවලං හත්ථෙනෙව, අථ ඛො යෙන කෙනචි ආකාරෙන ධාරණමෙවාති දස්සෙන්තො යථාසම්භවමත්ථයොජනං කරොති ‘‘පත්තං හත්ථෙහී’’තිආදිනා.

ගතගතට්ඨානෙති අස්සමණ්ඩලිකාසු සම්පත්තසම්පත්තට්ඨානෙ. උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා කොට්ටෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තීති එත්ථ කස්මා පන තෙ භික්ඛූ සයමෙව එවං කත්වා පරිභුඤ්ජන්ති, කිමෙවං ලද්ධං කප්පියකාරකෙහි යාගුං වා භත්තං වා පචාපෙත්වා සයං වා පචිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති ආහ ‘‘ථෙරානං කොචි කප්පියකාරකො නත්ථී’’තිආදි. කප්පියාකප්පියභාවං අනපෙක්ඛිත්වා භික්ඛූනං එවං කාතුං සාරුප්පං න හොතීති වත්වා පුන අකප්පියභාවම්පි දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ච වට්ටතී’’ති. භාජනාදිපරිහරණවසෙන බහුභණ්ඩිකතාය අභාවතො වුත්තං ‘‘සල්ලහුකවුත්තිතා’’ති. සකං සකං පටිවීසන්ති අත්තනො අත්තනො කොට්ඨාසං. අප්පොස්සුක්කාති සමණධම්මතො අඤ්ඤත්ථ නිරුස්සාහා. තදුපියන්ති තදනුරූපං. පිසතීති චුණ්ණෙති. පුඤ්ඤඤාණවිසෙසෙහි කත්තබ්බකම්මස්ස මනාපතා හොතීති ආහ ‘‘පුඤ්ඤවතා’’තිආදි. නන්ති නං පත්ථපුලකං. ‘‘න තතො පට්ඨායා’’ති වචනතො තතො පුබ්බෙ භගවතො පිණ්ඩාය චරණම්පි දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං.

ලද්ධාති ලභිත්වා. ‘‘ලද්ධො’’ති වා පාඨො, උපට්ඨාකට්ඨානං නෙව ලද්ධොති අත්ථො. කදා පන ථෙරො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධොති? වුච්චතෙ (දී. නි. අට්ඨ. 2.11; අ. නි. අට්ඨ. 1.1.219-223) – එකදා කිර භගවා නාගසමාලත්ථෙරෙන සද්ධිං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො ද්වෙධාපථං පත්තො. ථෙරො මග්ගා උක්කම්ම ‘‘භගවා අහං ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමී’’ති ආහ. අථ නං භගවා ‘‘එහි භික්ඛු, ඉමිනා ගච්ඡාමා’’ති ආහ. සො ‘‘හන්ද භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං ඉමිනා ගච්ඡාමී’’ති වත්වා පත්තචීවරං ඡමායං ඨපෙතුං ආරද්ධො. අථ භගවා ‘‘ආහර භික්ඛූ’’ති වත්වා පත්තචීවරං ගහෙත්වා ගතො. තස්සපි භික්ඛුනො ඉතරෙන මග්ගෙන ගච්ඡතො චොරා පත්තචීවරඤ්චෙව හරිංසු, සීසඤ්ච භින්දිංසු. සො ‘‘භගවා දානි මෙ පටිසරණං, න අඤ්ඤො’’ති චින්තෙත්වා ලොහිතෙන ගළන්තෙන භගවතො සන්තිකං ආගමි. ‘‘කිමිදං භික්ඛූ’’ති ච වුත්තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසි. අථ නං භගවා ‘‘මා චින්තයි භික්ඛු, එතං කාරණංයෙව තෙ නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා සමස්සාසෙසි.

එකදා පන භගවා මෙඝියත්ථෙරෙන සද්ධිං පාචීනවංසමිගදායෙ ජන්තුගාමං අගමාසි. තත්‍රාපි මෙඝියො ජන්තුගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා නදීතීරෙ පාසාදිකං අම්බවනං දිස්වා ‘‘භගවා තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථ, අහං එතස්මිං අම්බවනෙ සමණධම්මං කරොමී’’ති වත්වා භගවතා තික්ඛත්තුං නිවාරියමානොපි ගන්ත්වා අකුසලවිතක්කෙහි අන්වාසත්තො පච්චාගන්ත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. තම්පි භගවා ‘‘ඉදමෙව තෙ කාරණං සල්ලක්ඛයිත්වා නිවාරයිම්හා’’ති වත්වා අනුපුබ්බෙන සාවත්ථිං අගමාසි. තත්ථ ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවෙ, ඉදානිම්හි මහල්ලකො, එකච්චෙ භික්ඛූ ‘ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’ති වුත්තෙ අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති, එකච්චෙ මය්හං පත්තචීවරං භූමියං නික්ඛිපන්ති, මය්හං නිබද්ධුපට්ඨාකං භික්ඛුං ජානාථා’’ති. භික්ඛූනං ධම්මසංවෙගො උදපාදි. අථායස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨාය භගවන්තං වන්දිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙයෙව පත්ථයමානො සතසහස්සකප්පාධිකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං පාරමියො පූරෙසිං, නනු මාදිසො මහාපඤ්ඤො උපට්ඨාකො නාම වට්ටති, අහං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ආහ. තං භගවා ‘‘අලං, සාරිපුත්ත, යස්සං දිසායං ත්වං විහරසි, අසුඤ්ඤායෙව සා දිසා, තව ඔවාදො බුද්ධානං ඔවාදසදිසො, න මෙ තයා උපට්ඨාකකිච්චං අත්ථී’’ති පටික්ඛිපි. එතෙනෙවුපායෙන මහාමොග්ගල්ලානං ආදිං කත්වා අසීතිමහාසාවකා උට්ඨහිංසු. සබ්බෙ භගවා පටික්ඛිපි.

ආනන්දත්ථෙරො පන තුණ්හීයෙව නිසීදි. අථ නං භික්ඛූ ආහංසු ‘‘ආවුසො, භික්ඛුසඞ්ඝො උපට්ඨාකට්ඨානං යාචති, ත්වම්පි යාචාහී’’ති. යාචිත්වා ලද්ධට්ඨානං නාම ආවුසො කීදිසං හොති, කිං මං සත්ථා න පස්සති, සචෙ රොචෙස්සති, ‘‘ආනන්දො මං උපට්ඨාතූ’’ති වක්ඛතීති. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ආනන්දො අඤ්ඤෙන උස්සාහෙතබ්බො, සයමෙව ජානිත්වා මං උපට්ඨහිස්සතී’’ති ආහ. තතො භික්ඛූ ‘‘උට්ඨෙහි ආවුසො ආනන්ද, උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, දසබලං උපට්ඨාකට්ඨානං යාචාහී’’ති ආහංසු. ථෙරො උට්ඨහිත්වා චත්තාරො පටික්ඛෙපෙ ච චතස්සො ච ආයාචනාති අට්ඨ වරෙ යාචි.

චත්තාරො පටික්ඛෙපා නාම ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ භගවා, අත්තනා ලද්ධං පණීතං චීවරං න දස්සති, පිණ්ඩපාතං න දස්සති, එකගන්ධකුටියං වසිතුං න දස්සති, නිමන්තනං ගහෙත්වා න ගමිස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආදීනවං අද්දසා’’ති වුත්තෙ ආහ ‘‘සචාහං, භන්තෙ, ඉමානි වත්ථූනි ලභිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘ආනන්දො දසබලෙන ලද්ධං පණීතං චීවරං පරිභුඤ්ජති, පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, එකගන්ධකුටියං වසති, එකනිමන්තනං ගච්ඡති, එතං ලාභං ලභන්තො තථාගතං උපට්ඨාති, කො එවං උපට්ඨහතො භාරො’’’ති. ඉමෙ චත්තාරො පටික්ඛෙපෙ යාචි.

චතස්සො ආයාචනා නාම ‘‘සචෙ, භන්තෙ භගවා, මයා ගහිතං නිමන්තනං ගමිස්සති, සචාහං තිරොරට්ඨා තිරොජනපදා භගවන්තං දට්ඨුං ආගතපරිසං ආගතක්ඛණෙ එව භගවන්තං දස්සෙතුං ලච්ඡාමි, යදා මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, තස්මිංයෙව ඛණෙ භගවන්තං උපසඞ්කමිතුං ලච්ඡාමි, තථා යං භගවා මය්හං පරම්මුඛං ධම්මං දෙසෙති, තං ආගන්ත්වා මය්හං කථෙස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘කං පනෙත්ථ, ආනන්ද, ආනිසංසං පස්සසී’’ති වුත්තෙ ආහ ‘‘ඉධ, භන්තෙ, සද්ධා කුලපුත්තා භගවතො ඔකාසං අලභන්තා මං එවං වදන්ති ‘ස්වෙව, භන්තෙ ආනන්ද, භගවතා සද්ධිං අම්හාකං ඝරෙ භික්ඛං ගණ්හෙය්‍යාථා’ති. සචෙ භගවා තත්ථ න ගමිස්සති, ඉච්ඡිතක්ඛණෙයෙව පරිසං දස්සෙතුං කඞ්ඛඤ්ච විනොදෙතුං ඔකාසං න ලච්ඡාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘කිං ආනන්දො දසබලං උපට්ඨාති, එත්තකම්පිස්ස අනුග්ගහං භගවා න කරොතී’ති. භගවතො ච පරම්මුඛා මං පුච්ඡිස්සන්ති ‘අයං, ආවුසො ආනන්ද, ගාථා ඉදං සුත්තං ඉදං ජාතකං කත්ථ දෙසිත’න්ති. සචාහං තං න සම්පායිස්සාමි, භවිස්සන්ති වත්තාරො ‘එත්තකම්පි, ආවුසො, න ජානාසි, කස්මා ත්වං ඡායා විය භගවන්තං න විජහන්තො දීඝරත්තං චිරං විචරී’ති. තෙනාහං පරම්මුඛා දෙසිතස්සපි ධම්මස්ස පුන කථනං ඉච්ඡාමී’’ති. ඉමා චතස්සො ආයාචනා යාචි. භගවාපිස්ස අදාසි. එවං ඉමෙ අට්ඨ වරෙ ගහෙත්වා නිබද්ධුපට්ඨාකො අහොසි.

තස්සෙව ඨානන්තරස්ස අත්ථාය කප්පසතසහස්සං පූරිතානං පාරමීනං ඵලං පාපුණි, පාපුණිත්වා ච උපට්ඨාකානං අග්ගො හුත්වා භගවන්තං උපට්ඨහි. ථෙරො හි උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධකාලතො පට්ඨාය භගවන්තං දුවිධෙන උදකෙන තිවිධෙන දන්තකට්ඨෙන පාදපරිකම්මෙන පිට්ඨිපරිකම්මෙන ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනෙනාති එවමාදීහි කිච්චෙහි උපට්ඨහන්තො ‘‘ඉමාය නාම වෙලාය සත්ථු ඉදං නාම ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා තං තං නිප්ඵාදෙන්තො මහතිං දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා එකරත්තිං ගන්ධකුටිපරිවෙණං නව වාරෙ අනුපරියායති. එවඤ්හිස්ස අහොසි ‘‘සචෙ මෙ ථිනමිද්ධං ඔක්කමෙය්‍ය, භගවති පක්කොසන්තෙ පටිවචනං දාතුං නාහං සක්කුණෙය්‍ය’’න්ති. තස්මා සබ්බරත්තිං දණ්ඩදීපිකං හත්ථෙන න මුඤ්චති, එවමෙතස්ස නිබද්ධුපට්ඨාකට්ඨානස්ස අලද්ධභාවං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නො ච ඛො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධා’’ති. නිබද්ධුපට්ඨාකො නාම නත්ථීති නියතුපට්ඨාකො නාම නත්ථි. අනියතුපට්ඨාකා පන භගවතො පඨමබොධියං බහූ අහෙසුං, තෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කදාචි නාගසමාලත්ථෙරො’’තිආදි. ඤාති ච සො පසත්ථතමගුණයොගතො සෙට්ඨො චාති ඤාතිසෙට්ඨො. එවරූපෙසු ඨානෙසු අයමෙව පතිරූපොති ආපදාසු ආමිසස්ස අභිසඞ්ඛරිත්වා දානං නාම ඤාතකෙනෙව කාතුං යුත්තතරන්ති අධිප්පායො.

මාරාවට්ටනායාති මාරෙන කතචිත්තාවට්ටනාය, මාරානුභාවෙන සඤ්ජාතචිත්තසම්මොහෙනාති වුත්තං හොති. තෙනෙවාහ ‘‘ආවට්ටෙත්වා මොහෙත්වා’’තිආදි. තිට්ඨන්තු…පෙ… තම්පි මාරො ආවට්ටෙය්‍යාති ඵුස්සස්ස භගවතො කාලෙ කතුපචිතස්ස අකුසලකම්මස්ස තදා ලද්ධොකාසවසෙන උපට්ඨිතත්තා. වුත්තඤ්හෙතං අපදානෙ –

‘‘ඵුස්සස්සාහං පාවචනෙ, සාවකෙ පරිභාසයිං;

යවං ඛාදථ භුඤ්ජථ, මා ච භුඤ්ජථ සාලයො.

‘‘තෙන කම්මවිපාකෙන, තෙමාසං ඛාදිතං යවං;

නිමන්තිතො බ්‍රාහ්මණෙන, වෙරඤ්ජායං වසිං තදා’’ති. (අප. ථෙර 1.39.88-89);

පරියුට්ඨිතචිත්තොති පරියොනද්ධචිත්තො, අභිභූතචිත්තොති අත්ථො. ආවට්ටිතපරියොසානෙ ආගමිංසූති මාරෙන ආවට්ටෙත්වා ගතෙ පච්ඡා ආගමිංසු. අවිසහතායාති අසක්කුණෙය්‍යතාය. අභිහටභික්ඛායාති පචිත්වා අභිහරියමානභික්ඛාය. නිබද්ධදානස්සාති ‘‘එත්තකං කාලං භගවතො දස්සාමා’’ති නිච්චභත්තවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඨපිතදානස්ස. අප්පිතවත්ථස්සාති ‘‘ඉදං බුද්ධස්ස චතුපච්චයපරිභොගත්ථ’’න්ති විහාරං නෙත්වා දින්නවත්ථුනො. න විසහතීති න සක්කොති. අභිහටභික්ඛාසඞ්ඛෙපෙනාති අභිහටභික්ඛානීහාරෙන. බ්‍යාමප්පභායාති සමන්තතො බ්‍යාමමත්තාය පභාය. එත්ථ ච අනුබ්‍යඤ්ජනානං බ්‍යාමප්පභාය ච නිප්පභාකරණං අන්තරායොති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘චන්දිමසූරියදෙවබ්‍රහ්මානම්පි හී’’තිආදි. අනුබ්‍යඤ්ජනානං බ්‍යාමප්පභාය එකාබද්ධත්තා වුත්තං ‘‘අනුබ්‍යඤ්ජනබ්‍යාමප්පභාප්පදෙසං පත්වා’’ති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අන්තරායො නාම ඤෙය්‍යධම්මෙසු ආවරණං.

අස්සොසි ඛො භගවා උදුක්ඛලසද්දන්ති කිං සයමෙව උප්පන්නං උදුක්ඛලසද්දං අස්සොසීති චෙති ආහ ‘‘පත්ථපත්ථපුලකං කොට්ටෙන්තාන’’න්තිආදි. අත්ථසඤ්හිතන්ති පයොජනසාධකං. අනත්ථසඤ්හිතෙති අනත්ථනිස්සිතෙ වචනෙ. ඝාතාපෙක්ඛං භුම්මවචනං. යස්මිඤ්ච යෙන ඝාතො නිප්ඵාදීයති, තස්සෙව තෙන ඝාතො කතො නාම හොතීති ආහ ‘‘මග්ගෙනෙව තාදිසස්ස වචනස්ස ඝාතො සමුච්ඡෙදොති වුත්තං හොතී’’ති. සාමිඅත්ථෙ වා භුම්මවචනන්ති මඤ්ඤමානො එවමාහාති දට්ඨබ්බං. වචනස්ස ච සමුග්ඝාතො තම්මූලකිලෙසානං සමුග්ඝාතෙනාති වෙදිතබ්බං.

ආකරොති අත්තනො අනුරූපතාය සමරියාදං සපරිච්ඡෙදං ඵලං නිප්ඵත්තෙතීති ආකාරො කාරණන්ති ආහ ‘‘ආකාරෙහීති කාරණෙහී’’ති. අට්ඨුප්පත්තියුත්තන්ති පච්චුප්පන්නවත්ථුං නිස්සාය පවත්තං. තාය පුච්ඡාය වීතික්කමං පාකටං කත්වාති ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛූ’’තිආදිපුච්ඡාය තෙන භික්ඛුනා කතවීතික්කමං පකාසෙත්වා, වීතික්කමප්පකාසනඤ්ච කිමත්ථමිදං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙතීති අනුජානනත්ථං.

නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බන්ති පුබ්බෙ වුත්තනයත්තා න කිඤ්චි එත්ථ අපුබ්බං වත්තබ්බමත්ථීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ වුත්තමෙව හී’’තිආදි. සාධු සාධූති ඉදං පසංසායං ආමෙඩිතවචනන්ති ආහ ‘‘ආයස්මන්තං ආනන්දං සම්පහංසෙන්තො’’ති. ද්වීසු ආකාරෙසූති ධම්මදෙසනසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙසු ද්වීසු කාරණෙසු. එකං ගහෙත්වාති ධම්මං වා දෙසෙස්සාමාති එවං වුත්තකාරණං ගහෙත්වා. එවංදුබ්භික්ඛෙති එවං දුක්ඛෙන ලභිතබ්බා භික්ඛා එත්ථාති එවංදුබ්භික්ඛෙ කාලෙ, දෙසෙ වා. දුල්ලභපිණ්ඩෙති එතස්සෙව අත්ථදීපනං. භාජනාදිපරිහරණවසෙන බහුභණ්ඩිකතාය අභාවතො වුත්තං ‘‘ඉමාය සල්ලහුකවුත්තිතායා’’ති. එත්තකමෙව අලං යාපෙතුන්ති උත්තරි පත්ථනාභාවතො පන ‘‘ඉමිනා ච සල්ලෙඛෙනා’’ති වුත්තං. දුබ්භික්ඛං විජිතන්ති එත්ථ හි භික්ඛානං අභාවො දුබ්භික්ඛං ‘‘නිම්මක්ඛික’’න්තිආදීසු විය. භික්ඛාභාවොයෙව හි තංනිමිත්තචිත්තවිඝාතානං අභාවතො භික්ඛූහි විජිතො වසෙ වත්තිතො. ලොභො විජිතොති ආමිසහෙතු රත්තිච්ඡෙදවස්සච්ඡෙදසමුට්ඨාපකො ලොලුප්පාදොපි තෙසං නාහොසීති ආමිසලොලතාසඞ්ඛාතො ලොභො විජිතො. ඉච්ඡාචාරො විජිතොති ‘‘ආමිසහෙතු අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මප්පකාසනවසෙන ගුණවණිජ්ජං කත්වා ජීවිකං කප්පෙස්සාමා’’ති එවං පවත්තඉච්ඡාචාරස්ස අභාවතො යථාවුත්තො ඉච්ඡාචාරො විජිතො. චිත්තුප්පාදමත්තස්සපි අනුප්පන්නභාවං සන්ධාය ‘‘චින්තා වා’’ති වුත්තං. පුනප්පුනානුසොචනවසෙන පන චිත්තපීළාපි නාහොසීති දස්සනත්ථං ‘‘විඝාතො වා’’ති වුත්තං.

රත්තිච්ඡෙදො වාති සත්තාහකරණීයවසෙන ගන්ත්වා බහි අරුණුට්ඨාපනවසෙන රත්තිච්ඡෙදො වා න කතො සත්තාහකිච්චවසෙනපි කත්ථචි අගතත්තා. සත්තාහකිච්චවසෙන විප්පවාසඤ්හි සන්ධාය රත්තිච්ඡෙදොති අට්ඨකථාවොහාරො, තතොයෙව ච වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකවණ්ණනායං (මහාව. අට්ඨ. 199) ‘‘අයං පනෙත්ථ පාළිමුත්තකරත්තිච්ඡෙදවිනිච්ඡයො’’ති වත්වා ‘‘ධම්මස්සවනත්ථාය අනිමන්තිතෙන ගන්තුං න වට්ටතී’’තිආදිනා සත්තාහකරණීයමෙව විභත්තං. මහාඅට්ඨකථායම්පි වුත්තං ‘‘සත්තාහකිච්චෙන ගන්ත්වා එකභික්ඛුනාපි රත්තිච්ඡෙදො වා න කතො’’ති. එවඤ්ච කත්වා රත්තිච්ඡෙදො නාම සත්තාහකරණීයවසෙන හොති, න අඤ්ඤථාති රත්තිච්ඡෙදලක්ඛණඤ්ච කථිතන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච පච්චයවෙකල්ලසඞ්ඛාතෙ වස්සච්ඡෙදකාරණෙ සති රත්තිච්ඡෙදස්සපි වුත්තත්තා යත්ථ වස්සච්ඡෙදකාරණං ලබ්භති, තත්ථ සත්තාහකිච්චෙන ගන්තුම්පි වට්ටතීති සිද්ධන්ති චූළගණ්ඨිපදෙ මජ්ඣිමගණ්ඨිපදෙ ච වුත්තං, තං සුවුත්තං වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකෙ වස්සච්ඡෙදාධිකාරෙ –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරස්මිං ආවාසෙ වස්සූපගතානං භික්ඛූනං ගාමො චොරෙහි වුට්ඨාසි. භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යෙන ගාමො තෙන ගන්තු’’න්ති (මහාව. 201) –

එත්ථ ‘‘සචෙ ගාමො අවිදූරගතො හොති, තත්ථ පිණ්ඩාය චරිත්වා විහාරමෙව ආගන්ත්වා වසිතබ්බං. සචෙ දූරගතො, සත්තාහවාරෙන අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො. න සක්කා චෙ හොති, තත්ථෙව සභාගට්ඨානෙ වසිතබ්බ’’න්ති (මහාව. අට්ඨ. 201) ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙනපි සංසන්දනතො. තථා හි ගාමෙ වුට්ඨිතෙ භික්ඛාය අභාවතො වස්සච්ඡෙදෙපි අනාපත්තිං වදන්තෙන භගවතා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, යෙන ගාමො තෙන ගන්තු’’න්ති (මහාව. 201) වුත්තත්තා භික්ඛාය අභාවො වස්සච්ඡෙදකාරණං. තත්ථ ‘‘සචෙ දූරගතො, සත්තාහවාරෙන අරුණො උට්ඨාපෙතබ්බො’’ති (මහාව. අට්ඨ. 201) ඉදං අට්ඨකථාවචනං වස්සච්ඡෙදකාරණෙ සති සත්තාහකිච්චෙන ගන්තුම්පි වට්ටතීති ඉමමත්ථං සාධෙති.

යං පන වුත්තං කෙනචි –

‘‘රත්තිච්ඡෙදොති සත්තාහකිච්චං සන්ධාය වුත්තො, සත්තාහකරණීයෙන ගන්ත්වා රත්තිච්ඡෙදො වා වස්සච්ඡෙදො වා එකභික්ඛුනාපි න කතොති වුත්තං කිර මහාඅට්ඨකථායං, තස්මා වස්සච්ඡෙදස්ස කාරණෙ සති සත්තාහකිච්චං කාතුං වට්ටතීති එකෙ. විනයධරා පන න ඉච්ඡන්ති, තස්මා අට්ඨකථාධිප්පායො වීමංසිතබ්බො’’ති.

තං පන සයං සම්මූළ්හස්ස පරෙසං මොහුප්පාදනමත්තං. න හි විනයධරානං අනිච්ඡාය කාරණං දිස්සති අට්ඨකථාය විරුජ්ඣනතො යුත්තිඅභාවතො ච. යඤ්හි කාරණං වස්සච්ඡෙදෙපි අනාපත්තිං සාධෙති, තස්මිං සති විනා වස්සච්ඡෙදං සත්තාහකිච්චෙන ගන්තුං න වට්ටතීති කා නාම යුත්ති. ‘‘පච්ඡිමිකාය තත්ථ වස්සං උපගච්ඡාමා’’ති ඉදං තෙසං භික්ඛූනං අනුරූපපරිවිතක්කනපඅදීපනං, න පන විසෙසත්ථපරිදීපනං. තථා හි දුබ්භික්ඛතාය වස්සච්ඡෙදකරණසබ්භාවතො පුරිමිකාය තාව වස්සච්ඡෙදෙපි අනාපත්ති. පච්ඡිමිකායං අනුපගන්තුකාමතාය ගමනෙපි නත්ථි දොසො පච්ඡිමිකාය වස්සූපනායිකදිවසස්ස අසම්පත්තභාවතො.

න කිස්මිඤ්චි මඤ්ඤන්තීති කිස්මිඤ්චි ගුණෙ සම්භාවනවසෙන න මඤ්ඤන්ති. පකාසෙත්වාති පටිලද්ධජ්ඣානාදිගුණවසෙන පකාසෙත්වා. ‘‘පච්ඡා සීලං අධිට්ඨහෙය්‍යාමා’’ති වුත්තනයෙන කුච්ඡිපටිජග්ගනෙ සති තථාපවත්තඉච්ඡාචාරස්ස අපරිසුද්ධභාවතො ආජීවසුද්ධියා ච අභාවතො පුන වායමිත්වා සංවරෙ පතිට්ඨාතබ්බන්ති ආහ ‘‘පච්ඡා සීලං අධිට්ඨහෙය්‍යාමා’’ති.

කිං ඉදන්ති ගරහණවසෙන වුත්තං. සාලිතණ්ඩුලෙහි සම්පාදිතං මංසෙන උපසිත්තං ඔදනං සාලිමංසොදනං. අතිමඤ්ඤිස්සතීති අවඤ්ඤාතකරණවසෙන අතික්කමිත්වා මඤ්ඤිස්සති, ලාමකං නිහීනං කත්වා මඤ්ඤිස්සතීති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘ඔඤ්ඤාතං අවඤ්ඤාතං කරිස්සතී’’ති. හෙට්ඨා කත්වා නිහීනං කත්වා ඤාතං ඔඤ්ඤාතං. අවඤ්ඤාතන්ති තස්සෙව වෙවචනං. ස්වායන්ති සො අයං ජනපදො. ඉමාය පටිපත්තියාති වෙරඤ්ජායං පූරිතාය සුදුක්කරාය පටිපත්තියා. තුම්හෙ නිස්සායාති තුම්හාකං ඉමං අප්පිච්ඡපටිපදං නිස්සාය. සබ්‍රහ්මචාරීසඞ්ඛාතාති ඡබ්බග්ගියාදයො වුත්තා. තුම්හාකං අන්තරෙ නිසීදිත්වාති තුම්හාකං මජ්ඣෙ නිසීදිත්වා, තුම්හෙහි සද්ධිං නිසීදිත්වාති වුත්තං හොති. ඔමානන්ති අතිමානං. අතිමානොයෙව හෙත්ථ නිහීනතාය ‘‘ඔමාන’’න්ති වුත්තො, න පන හීළෙත්වා මඤ්ඤනං. තුම්හෙහි, ආනන්ද, සප්පුරිසෙහි විජිතං සාලිමංසොදනං පච්ඡිමා ජනතා අතිමඤ්ඤිස්සතීති එවමෙත්ථ පාළිං යොජෙත්වා අත්ථං වණ්ණයන්ති. ඉදං වුත්තං හොති – යං ලද්ධං, තෙනෙව තුස්සිත්වා සාලිමංසොදනපත්ථනාය ඡින්නත්තා ච තුම්හෙහි විජිතං අභිභූතං සාලිමංසොදනං පච්ඡිමා ජනතා තත්ථ පත්ථනං ඡින්දිතුං අසමත්ථතාය අතිමඤ්ඤිස්සතීති.

දුබ්භික්ඛකථා නිට්ඨිතා.