සමථභෙදං

අධිකරණපරියායවාරකථාවණ්ණනා

293. ලොභො පුබ්බඞ්ගමොතිආදීසු පන ලොභහෙතු විවදනතො ‘‘ලොභො පුබ්බඞ්ගමො’’ති වුත්තං. එවං සෙසෙසුපි. ඨානානීති කාරණානි. තිට්ඨන්ති එත්ථාති ඨානං. කෙ තිට්ඨන්ති? විවාදාධිකරණාදයො. වසන්ති එත්ථාති වත්ථු. භවන්ති එත්ථාති භූමි. කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තසමඞ්ගිනො විවදනතො ‘‘නව හෙතූ’’ති වුත්තං. ද්වාදස මූලානීති ‘‘කොධනො හොති උපනාහී’’තිආදීනි ද්වාදස මූලානි.

294-295. ඉමානෙව ද්වාදස කායවාචාහි සද්ධිං ‘‘චුද්දස මූලානී’’ති වුත්තානි. සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ඨානානීති එත්ථ ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස යා ආපත්ති, තස්සා පුබ්බෙ ආපන්නා ආපත්තියො ඨානානීති වෙදිතබ්බං. ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වචනතො ආපත්තාධිකරණෙ අකුසලාබ්‍යාකතවසෙන ඡ හෙතූ වුත්තා. කුසලචිත්තං පන අඞ්ගං හොති, න හෙතු.

296. චත්තාරි කම්මානි ඨානානීති එත්ථ ‘‘එවං කත්තබ්බ’’න්ති ඉතිකත්තබ්බතාදස්සනවසෙන පවත්තපාළි කම්මං නාම, යථාඨිතපාළිවසෙන කරොන්තානං කිරියා කිච්චාධිකරණං නාම. ඤත්තිඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මානි ඤත්තිතො ජායන්ති, අපලොකනකම්මං අපලොකනතොවාති ආහ ‘‘ඤත්තිතො වා අපලොකනතො වා’’ති. කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති, සම්පජ්ජතීති අත්ථො. තෙහි සමෙතබ්බත්තා ‘‘විවාදාධිකරණස්ස සාධාරණා’’ති වුත්තං.

තබ්භාගියවාරකථාවණ්ණනා

298. විවාදාධිකරණස්ස තබ්භාගියාති විවාදාධිකරණස්ස වූපසමතො තප්පක්ඛිකා.

සමථා සමථස්ස සාධාරණවාරකථාවණ්ණනා

299. එකං අධිකරණං සබ්බෙ සමථා එකතො හුත්වා සමෙතුං සක්කොන්ති න සක්කොන්තීති පුච්ඡන්තො ‘‘සමථා සමථස්ස සාධාරණා, සමථා සමථස්ස අසාධාරණා’’ති ආහ. යෙභුය්‍යසිකාය සමනං සම්මුඛාවිනයං විනා න හොතීති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යසිකා සම්මුඛාවිනයස්ස සාධාරණා’’ති. සතිවිනයාදීහි සමනස්ස යෙභුය්‍යසිකාය කිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘සතිවිනයස්ස…පෙ… අසාධාරණා’’ති. එවං සෙසෙසුපි. තබ්භාගියවාරෙපි එසෙව නයො.

විනයවාරකථාවණ්ණනා

302. සබ්බෙසම්පි සමථානං විනයපරියායො ලබ්භතීති ‘‘විනයො සම්මුඛාවිනයො’’තිආදිනා විනයවාරො උද්ධටො. සියා න සම්මුඛාවිනයොති එත්ථ සම්මුඛාවිනයං ඨපෙත්වා සතිවිනයාදයො සෙසසමථා අධිප්පෙතා. එස නයො සෙසෙසුපි.

කුසලවාරකථාවණ්ණනා

303. සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා පටිඤ්ඤාතෙ තං පටිජානනං සඞ්ඝසම්මුඛතා නාම. තස්ස පටිජානනචිත්තං සන්ධාය ‘‘සම්මුඛාවිනයො කුසලො’’තිආදි වුත්තන්ති වදන්ති. නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලොති ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාහි තිවඞ්ගිකො සම්මුඛාවිනයො එතෙහි විනා නත්ථි. තත්ථ කුසලචිත්තෙහි කරණකාලෙ කුසලො, අරහන්තෙහි කරණකාලෙ අබ්‍යාකතො. එතෙසං සඞ්ඝසම්මුඛතාදීනං අකුසලපටිපක්ඛත්තා අකුසලස්ස සම්භවො නත්ථි, තස්මා ‘‘නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලො’’ති වුත්තං. ‘‘යෙභුය්‍යසිකා අධම්මවාදීහි වූපසමනකාලෙ, ධම්මවාදීනම්පි අධම්මවාදිම්හි සලාකග්ගාහාපකෙ ජාතෙ අකුසලා. සතිවිනයො අනරහතො සඤ්චිච්ච සතිවිනයදානෙ අකුසලො. අමූළ්හවිනයො අනුම්මත්තකස්ස දානෙ, පටිඤ්ඤාතකරණං මූළ්හස්ස අජානතො පටිඤ්ඤාය කරණෙ, තස්සපාපියසිකා සුද්ධස්ස කරණෙ, තිණවත්ථාරකං මහාකලහෙ සඤ්චිච්ච කරණෙ ච අකුසලං. සබ්බත්ථ අරහතො වසෙනෙව අබ්‍යාකත’’න්ති සබ්බමෙතං ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

සමථවාරවිස්සජ්ජනාවාරකථාවණ්ණනා

304-305. යත්ථ යෙභුය්‍යසිකා ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීතිආදි පුච්ඡා. යස්මිං සමයෙ සම්මුඛාවිනයෙන චාතිආදි තස්සා විස්සජ්ජනං, යස්මිං සමයෙ සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච අධිකරණං වූපසම්මති, තස්මිං සමයෙ යත්ථ යෙභුය්‍යසිකා ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීති එවං සබ්බත්ථ සම්බන්ධො. යත්ථ පටිඤ්ඤාතකරණං ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීති එත්ථ එකං වා ද්වෙ වා බහූ වා භික්ඛූ ‘‘ඉමං නාම ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුච්ඡිතෙ සති ‘‘ආමා’’ති පටිජානනෙ ද්වෙපි පටිඤ්ඤාතකරණසම්මුඛාවිනයා ලබ්භන්ති. තත්ථ ‘‘සඞ්ඝසම්මුඛතා ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතා’’ති එවං වුත්තසම්මුඛාවිනයෙ සඞ්ඝස්ස පුරතො පටිඤ්ඤාතං චෙ, සඞ්ඝසම්මුඛතා. තත්ථෙව දෙසිතං චෙ, ධම්මවිනයසම්මුඛතායොපි ලද්ධා හොන්ති. අථ විවදන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිජානන්ති චෙ, පුග්ගලසම්මුඛතා. තස්සෙව සන්තිකෙ දෙසිතං චෙ, ධම්මවිනයසම්මුඛතායොපි ලද්ධා හොන්ති. එකස්සෙව වා එකස්ස සන්තිකෙ ආපත්තිදෙසනකාලෙ ‘‘පස්සසි, පස්සාමී’’ති වුත්තෙ තත්ථ ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාසඤ්ඤිතො සම්මුඛාවිනයො ච පටිඤ්ඤාතකරණඤ්ච ලද්ධං හොති.

සංසට්ඨවාරකථාවණ්ණනා

306. අධිකරණානං වූපසමොව සමථො නාම, තස්මා අධිකරණෙන විනා සමථා නත්ථීති ආහ ‘‘මා හෙවන්තිස්ස වචනීයො…පෙ… විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති.

සමථාධිකරණවාරකථාවණ්ණනා

309-310. සමථා සමථෙහි සම්මන්තීතිආදි පුච්ඡා. සියා සමථා සමථෙහි සම්මන්තීතිආදි විස්සජ්ජනං. තත්ථ සමථා සමථෙහි සම්මන්තීති එත්ථ සම්මන්තීති සම්පජ්ජන්ති, අධිකරණා වා පන සම්මන්ති වූපසමං ගච්ඡන්ති, තස්මා යෙභුය්‍යසිකා සම්මුඛාවිනයෙන සම්මතීති එත්ථ සම්මුඛාවිනයෙන සද්ධිං යෙභුය්‍යසිකා සම්පජ්ජති, න සතිවිනයාදීහි සද්ධිං තෙසං තස්සා අනුපකාරත්තාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

311. ‘‘සම්මුඛාවිනයො විවාදාධිකරණෙන සම්මතී’’ති පාඨො. ‘‘සම්මුඛාවිනයො න කෙනචි සම්මතී’’ති හි අවසානෙ වුත්තත්තා සම්මුඛාවිනයො සයං සමථෙන වා අධිකරණෙන වා සමෙතබ්බො න හොති.

313. විවාදාධිකරණං…පෙ… කිච්චාධිකරණෙන සම්මතීති එත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ …පෙ… පඨමං සලාකං නික්ඛිපාමී’’ති එවං විවාදාධිකරණං කිච්චාධිකරණෙන සම්මතීති දට්ඨබ්බං.

සමුට්ඨාපනවාරකථාවණ්ණනා

314. විවාදාධිකරණං න කතමං අධිකරණං සමුට්ඨාපෙතීති ‘‘නායං ධම්මො’’ති වුත්තමත්තෙනෙව කිඤ්චි අධිකරණං න සමුට්ඨාපෙතීති අත්ථො.

භජතිවාරකථාවණ්ණනා

318-9. කතමං අධිකරණං පරියාපන්නන්ති කතමාධිකරණපරියාපන්නං, අයමෙව වා පාඨො. විවාදාධිකරණං විවාදාධිකරණං භජතීති පඨමුප්පන්නවිවාදං පච්ඡා උප්පන්නො භජති. විවාදාධිකරණං ද්වෙ සමථෙ භජතීති ‘‘මං වූපසමෙතුං සමත්ථා තුම්හෙ’’ති වදන්තං විය භජති. ද්වීහි සමථෙහි සඞ්ගහිතන්ති ‘‘මයං තං වූපසමෙස්සාමා’’ති වදන්තෙහි විය ද්වීහි සමථෙහි සඞ්ගහිතං.