12. සත්තසතිකක්ඛන්ධකං

දසවත්ථුකථාවණ්ණනා

446. සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ නික්ඛිත්තමණිසුවණ්ණාති රූපියසික්ඛාපදෙනෙව පටික්ඛිත්තමණිසුවණ්ණා. තත්ථ මණිග්ගහණෙන සබ්බං දුක්කටවත්ථු, සුවණ්ණග්ගහණෙන සබ්බං පාචිත්තියවත්ථු ගහිතං හොති. භික්ඛග්ගෙනාති භික්ඛුගණනාය.

447. උපක්කිලෙසාති විරොචිතුං අදත්වා උපක්කිලිට්ඨභාවකරණෙන උපක්කිලෙසා. මහිකාති හිමං. ධූමො ච රජො ච ධූමරජො. එත්ථ පුරිමා තයො අසම්පත්තඋපක්කිලෙසා, රාහු පන සම්පත්තඋපක්කිලෙසවසෙන කථිතොති වෙදිතබ්බො. සමණබ්‍රාහ්මණා න තපන්ති න භාසන්ති න විරොචන්තීති ගුණපතාපෙන න තපන්ති ගුණොභාසෙන න භාසන්ති ගුණවිරොචනෙන න විරොචන්ති. සුරාමෙරයපානා අප්පටිවිරතාති පඤ්චවිධාය සුරාය චතුබ්බිධස්ස ච මෙරයස්ස පානතො අවිරතා.

අවිජ්ජානිවුටාති අවිජ්ජාය නිවාරිතා පිහිතා. පියරූපාභිනන්දිනොති පියරූපං සාතරූපං අභිනන්දමානා තුස්සමානා. සාදියන්තීති ගණ්හන්ති. අවිද්දසූති අන්ධබාලා. සරජාති සකිලෙසරජා. මගාති මිගසදිසා. තස්මිං තස්මිං විසයෙ භවෙ වා නෙතීති නෙත්ති, තණ්හායෙතං අධිවචනං. තාය සහ වත්තන්තීති සනෙත්තිකා.

448. තං පරිසං එතදවොචාති (සං. නි. අට්ඨ. 3.4.362) තස්ස කිර එවං අහොසි ‘‘කුලපුත්තා පබ්බජන්තා පුත්තදාරඤ්චෙව ජාතරූපරජතඤ්ච පහායෙව පබ්බජන්ති, න ච සක්කා යං පහාය පබ්බජිතා තං එතෙහි ගාහෙතු’’න්ති නයග්ගාහෙ ඨත්වා එතං ‘‘මා අය්‍යා’’තිආදිවචනං අවොච. එකංසෙනෙතන්ති එතං පඤ්චකාමගුණකප්පනං ‘‘අස්සමණධම්මො අසක්‍යපුත්තියධම්මො’’ති එකංසෙන ධාරෙය්‍යාසි.

තිණන්ති සෙනාසනච්ඡදනතිණං. පරියෙසිතබ්බන්ති තිණච්ඡදනෙ වා ඉට්ඨකච්ඡදනෙ වා ගෙහෙ පලුජ්ජන්තෙ යෙහි තං කාරිතං, තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘තුම්හෙහි කාරිතං සෙනාසනං ඔවස්සති, න සක්කා තත්ථ වසිතු’’න්ති ආචික්ඛිතබ්බං. මනුස්සා සක්කොන්තා කරිස්සන්ති, අසක්කොන්තා ‘‘තුම්හෙ වඩ්ඪකී ගහෙත්වා කාරාපෙථ, මයං තෙ සඤ්ඤාපෙස්සාමා’’ති වක්ඛන්ති. එවං වුත්තෙ කාරෙත්වා තෙසං ආචික්ඛිතබ්බං, මනුස්සා වඩ්ඪකීනං දාතබ්බං දස්සන්ති. සචෙ ආවාසසාමිකා නත්ථි, අඤ්ඤෙසම්පි භික්ඛාචාරවත්තෙන ආරොචෙත්වා කාරෙතුං වට්ටති. ඉමං සන්ධාය ‘‘පරියෙසිතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

දාරූති සෙනාසනෙ ගොපානසිආදීසු පලුජ්ජමානෙසු තදත්ථාය දාරු පරියෙසිතබ්බං. සකටන්ති ගිහිවිකටං වා තාවකාලිකං වා කත්වා සකටං පරියෙසිතබ්බං. න කෙවලඤ්ච සකටමෙව, අඤ්ඤම්පි වාසිඵරසුකුදාලාදිඋපකරණං එවං පරියෙසිතුං වට්ටති. පුරිසොති හත්ථකම්මවසෙන පුරිසො පරියෙසිතබ්බො. යං කඤ්චි හි පුරිසං ‘‘හත්ථකම්මං ආවුසො දස්සසී’’ති වත්වා ‘‘දස්සාමි භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ඉමස්මිං ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොහී’’ති යං ඉච්ඡති, තං කාරෙතුං වට්ටති. න ත්වෙවාහං ගාමණි කෙනචි පරියායෙනාති ජාතරූපරජතං පනාහං කෙනචිපි කාරණෙන පරියෙසිතබ්බන්ති න වදාමි.

449. පාපකං කතන්ති අසුන්දරං කතං.

450. අහොගඞ්ගොති තස්ස පබ්බතස්ස නාමං.

451. පටිකච්චෙව ගච්ඡෙය්‍යන්ති යත්ථ තං අධිකරණං වූපසමෙතුං භික්ඛූ සන්නිපතන්ති, තත්ථ පඨමමෙව ගච්ඡෙය්‍යං. සම්භාවෙසුන්ති පාපුණිංසු.

452. අලොණකං භවිස්සතීති අලොණකං භත්තං වා බ්‍යඤ්ජනං වා භවිස්සති. ආසුතාති සබ්බසම්භාරසජ්ජිතා. ‘‘අසුත්තා’’ති වා පාඨො.

453. උජ්ජවිංසූති නාවං ආරුය්හ පටිසොතෙන ගච්ඡිංසු. පාචීනකාති පාචීනදෙසවාසිනො.

454. නනු ත්වං ආවුසො වුඩ්ඪො වීසතිවස්සොසීති නනු ත්වං ආවුසො වීසතිවස්සො, න නිස්සයපටිබද්ධො, කස්මා තං ථෙරො පණාමෙතීති දීපෙන්ති. ගරුනිස්සයං ගණ්හාමාති කිඤ්චාපි මයං මහල්ලකා, එතං පන ථෙරං ගරුං කත්වා වසිස්සාමාති අධිප්පායො.

455. මෙත්තාය රූපාවචරසමාධිමත්තභාවතො ‘‘කුල්ලකවිහාරෙනා’’ති වුත්තං, ඛුද්දකෙන විහාරෙනාති අත්ථො, ඛුද්දකතා චස්ස අගම්භීරභාවතොති ආහ ‘‘උත්තානවිහාරෙනා’’ති. සුඤ්ඤතාවිහාරෙනාති සුඤ්ඤතාමුඛෙන අධිගතඵලසමාපත්තිං සන්ධාය වුත්තං.

457. සුත්තවිභඞ්ගෙති පදභාජනීයෙ. තෙන සද්ධින්ති පුරෙපටිග්ගහිතලොණෙන සද්ධිං. න හි එත්ථ යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතන්ති ‘‘කප්පති සිඞ්ගිලොණකප්පො’’ති එත්ථ වුත්තසිඞ්ගිලොණං සන්ධාය වුත්තං. තඤ්හි පුරෙ පටිග්ගහෙත්වා සිඞ්ගෙන පරිහටං න තදහුපටිග්ගහිතං. යාවකාලිකමෙව තදහුපටිග්ගහිතන්ති සිඞ්ගිලොණෙන මිස්සෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං අලොණාමිසං සන්ධාය වුත්තං. උපොසථසංයුත්තෙති උපොසථපටිසංයුත්තෙ, උපොසථක්ඛන්ධකෙති වුත්තං හොති. අතිසරණං අතිසාරො, අතික්කමො. විනයස්ස අතිසාරො විනයාතිසාරො. තං පමාණං කරොන්තස්සාති දසාය සද්ධිං නිසීදනෙ යං පමාණං වුත්තං, දසාය විනා තං පමාණං කරොන්තස්ස. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

සත්තසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ද්විවග්ගසඞ්ගහාති චූළවග්ගමහාවග්ගසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි වග්ගෙහි සඞ්ගහිතා. ද්වාවීසතිපභෙදනාති මහාවග්ගෙ දස, චූළවග්ගෙ ද්වාදසාති එවං ද්වාවීසතිප්පභෙදා. සාසනෙති සත්ථුසාසනෙ. යෙ ඛන්ධකා වුත්තාති යොජෙතබ්බං.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය සාරත්ථදීපනියං

චූළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

පරිවාර-ටීකා

සොළසමහාවාරො

පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනා

විසුද්ධපරිවාරස්සාති සබ්බසො පරිසුද්ධඛීණාසවපරිවාරස්ස. ධම්මක්ඛන්ධසරීරස්සාති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනසඞ්ඛාතධම්මක්ඛන්ධසරීරස්ස සාසනෙති සම්බන්ධො. තස්සාති ‘‘පරිවාරො’’ති යො සඞ්ගහං ආරුළ්හො, තස්ස. පුබ්බාගතං නයන්ති පුබ්බෙ ආගතං විනිච්ඡයං.

1. පකතත්ථපටිනිද්දෙසො ත-සද්දොති තස්ස ‘‘භගවතා’’තිආදීහි පදෙහි සමානාධිකරණභාවෙන වුත්තත්ථස්ස යාය විනයපඤ්ඤත්තියා භගවා පකතො අධිකතො සුපාකටො ච, තං විනයපඤ්ඤත්තිං සද්ධිං යාචනාය අත්ථභාවෙන දස්සෙන්තො ‘‘යො සො…පෙ… විනයපඤ්ඤත්තිං පඤ්ඤපෙසී’’ති ආහ. තත්ථ විනයපඤ්ඤත්තින්ති විනයභූතං පඤ්ඤත්තිං.

‘‘ජානතා පස්සතා’’ති ඉමෙසං පදානං විනයස්ස අධිකතත්තා තත්ථ වුත්තනයෙන තාව අත්ථං යොජෙත්වා ඉදානි සුත්තන්තනයෙන දස්සෙන්තො සතිපි ඤාණදස්සන-සද්දානං පඤ්ඤාවෙවචනභාවෙ තෙන තෙන විසෙසෙන තෙසං විසයවිසෙසපවත්තිදස්සනත්ථං විජ්ජත්තයවසෙන අභිඤ්ඤානාවරණඤාණවසෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමංසචක්ඛුවසෙන පටිවෙධදෙසනාඤාණවසෙන ච අත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පුබ්බෙනිවාසාදීහීති පුබ්බෙනිවාසාසවක්ඛයඤාණෙහි. පටිවෙධපඤ්ඤායාති අරියමග්ගපඤ්ඤාය. දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතාති දෙසෙතබ්බධම්මානං දෙසෙතබ්බප්පකාරං බොධනෙය්‍යපුග්ගලානඤ්ච ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිභෙදං ධම්මං දෙසනාපඤ්ඤාය යාථාවතො පස්සතා. අරහතාති අරීනං, අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනඤ්ච අරහත්තා අරහතා. සම්මාසම්බුද්ධෙනාති සම්මා සාමඤ්ච සච්චානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා අන්තරායිකධම්මෙ ජානතා, නිය්‍යානිකධම්මෙ පස්සතා, කිලෙසාරීනං හතත්තා අරහතා, සම්මා සාමං සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං චතුවෙසාරජ්ජවසෙනපෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

අපිච ඨානාට්ඨානාදිවිභාගං ජානතා, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පස්සතා, සවාසනආසවානං ඡින්නත්තා අරහතා, අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිභෙදෙ ධම්මෙ අභිඤ්ඤෙය්‍යාදිතො අවිපරීතාවබොධතො සම්මාසම්බුද්ධෙන. අථ වා තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණතාය ජානතා, කායකම්මාදිවසෙන තිණ්ණම්පි කම්මානං ඤාණානුපරිවත්තිතො සම්මා කාරිතාය පස්සතා, දවාදීනං අභාවසාධිකාය පහානසම්පදාය අරහතා, ඡන්දාදීනං අහානිහෙතුභූතාය අක්ඛයපටිභානසාධිකාය සබ්බඤ්ඤුතාය සම්මාසම්බුද්ධෙනාති එවං දසබලඅට්ඨාරසාවෙණිකබුද්ධධම්මවසෙනපි යොජනා කාතබ්බා.

2. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙති පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ. එත්ථාති එතස්මිං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ. මජ්ඣිමදෙසෙයෙව පඤ්ඤත්තීති තස්මිංයෙව දෙසෙ යථාවුත්තවත්ථුවීතික්කමෙ ආපත්තිසම්භවතො. විනීතකථාති විනීතවත්ථුකථා, අයමෙව වා පාඨො.

කායෙන පන ආපත්තිං ආපජ්ජතීති පුබ්බභාගෙ සෙවනචිත්තං අඞ්ගං කත්වා කායද්වාරසඞ්ඛාතවිඤ්ඤත්තිං ජනයිත්වා පවත්තචිත්තුප්පාදසඞ්ඛාතං ආපත්තිං ආපජ්ජති. කිඤ්චාපි හි චිත්තෙන සමුට්ඨාපිතා විඤ්ඤත්ති, තථාපි චිත්තෙන අධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස කායවිඤ්ඤත්තියා සාධිතත්තා ‘‘කායද්වාරෙන ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’ති වුච්චති. ඉමමත්ථං සන්ධායාති ආපන්නාය ආපත්තියා අනාපත්තිභාවාපාදනස්ස අසක්කුණෙය්‍යතාසඞ්ඛාතමත්ථං සන්ධාය, න භණ්ඩනාදිවූපසමං.

3. පොරාණකෙහි මහාථෙරෙහීති සීහළදීපවාසීහි මහාථෙරෙහි. ඨපිතාති පොත්ථකසඞ්ගහාරොහනකාලෙ ඨපිතා. චතුත්ථසඞ්ගීතිසදිසා හි පොත්ථකාරොහසඞ්ගීති. උභතොවිභඞ්ගෙ ද්වත්තිංස වාරා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාව.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා

257. සමුට්ඨානකථාය පන කරුණාසීතලභාවෙන චන්දසදිසත්තා ‘‘බුද්ධචන්දෙ’’ති වුත්තං, කිලෙසතිමිරපහානතො ‘‘බුද්ධාදිච්චෙ’’ති වුත්තං. පිටකෙ තීණි දෙසයීති යස්මා තෙ දෙසයන්ති, තස්මා අඞ්ගිරසොපි පිටකානි තීණි දෙසයි. තානි කතමානීති ආහ ‘‘සුත්තන්ත’’න්තිආදි. මහාගුණන්ති මහානිසංසං. එවං නීයති සද්ධම්මො, විනයො යදි තිට්ඨතීති යදි විනයපරියත්ති අනන්තරහිතා තිට්ඨති පවත්තති, එවං සති පටිපත්තිපටිවෙධසද්ධම්මො නීයති පවත්තති. විනයපරියත්ති පන කථං තිට්ඨතීති ආහ ‘‘උභතොචා’’තිආදි. පරිවාරෙන ගන්ථිතා තිට්ඨන්තීති යොජෙතබ්බං. තස්සෙව පරිවාරස්සාති තස්මිංයෙව පරිවාරෙ.

නියතකතන්ති කතනියතං, නියමිතන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙහි සද්ධින්ති සෙසසික්ඛාපදෙහි සද්ධිං. අසම්භින්නසමුට්ඨානානීති අසඞ්කරසමුට්ඨානානි.

තස්මා සික්ඛෙති යස්මා විනයෙ සති සද්ධම්මො තිට්ඨති, විනයො ච පරිවාරෙන ගන්ථිතො තිට්ඨති, පරිවාරෙ ච සමුට්ඨානාදීනි දිස්සන්ති, තස්මා සික්ඛෙය්‍ය පරිවාරං, උග්ගණ්හෙය්‍යාති අත්ථො.

ආදිම්හි තාව පුරිමනයෙති ‘‘ඡන්නං ආපත්තිසමුට්ඨානානං කතිහි සමුට්ඨානෙහි සමුට්ඨාතීති එකෙන සමුට්ඨානෙන සමුට්ඨාති, කායතො ච චිත්තතො ච සමුට්ඨාතී’’තිආදිනා (පරි. 187) පඤ්ඤත්තිවාරෙ සකිං ආගතනයං සන්ධායෙතං වුත්තං.

258. නානුබන්ධෙ පවත්තිනින්ති ‘‘යා පන භික්ඛුනී වුට්ඨාපිතං පවත්තිනිං ද්වෙ වස්සානි නානුබන්ධෙය්‍යා’’ති (පාචි. 1111) වුත්තසික්ඛාපදං.

270. අකතන්ති අඤ්ඤෙහි අමිස්සීකතං, නියතසමුට්ඨානන්ති වුත්තං හොති.

අන්තරපෙය්‍යාලං

කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා

271. වෙරං මණතීති රාගාදිවෙරං මණති විනාසෙති. එතායාති විරතියා. නිය්‍යානන්ති මග්ගං. කායපාගබ්බියන්ති කායපාගබ්බියවසෙන පවත්තං කායදුච්චරිතං.

274. සාරණීයාති සරිතබ්බයුත්තා අනුස්සරණාරහා අද්ධානෙ අතික්කන්තෙපි න සම්මුස්සිතබ්බා. මිජ්ජති සිනිය්හති එතායාති මෙත්තා, මිත්තභාවො. මෙත්තා එතස්ස අත්ථීති මෙත්තං කායකම්මං, තං පන යස්මා මෙත්තාසහගතචිත්තසමුට්ඨානං, තස්මා වුත්තං ‘‘මෙත්තචිත්තෙන කතං කායකම්ම’’න්ති. ආවීති පකාසං. පකාසභාවො චෙත්ථ යං උද්දිස්ස තං කායකම්මං කරීයති, තස්ස සම්මුඛභාවතොති ආහ ‘‘සම්මුඛා’’ති. රහොති අපකාසං. අපකාසතා ච යං උද්දිස්ස තං කම්මං කරීයති, තස්ස අපච්චක්ඛභාවතොති ආහ ‘‘පරම්මුඛා’’ති. උභයෙහීති නවකෙහි ථෙරෙහි ච. පියං පියායිතබ්බං කරොතීති පියකරණො. ගරුං ගරුට්ඨානියං කරොතීති ගරුකරණො. සඞ්ගහායාති සඞ්ගහවත්ථුවිසෙසභාවතො සබ්‍රහ්මචාරීනං සඞ්ගහණත්ථාය. අවිවාදායාති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො එව න විවාදාය. සති ච අවිවාදහෙතුභූතසඞ්ගහකත්තෙ තෙසං වසෙන සබ්‍රහ්මචාරීනං සමග්ගභාවො භෙදාභාවො සිද්ධොයෙවාති ආහ ‘‘සමග්ගභාවායා’’තිආදි.

පග්ගය්හ වචනන්ති කෙවලං ‘‘දෙවො’’ති අවත්වා ‘‘දෙවත්ථෙරො’’ති ගුණෙහි ථිරභාවජොතනං පග්ගණ්හිත්වා උච්චං කත්වා වචනං. මමත්තබොධනවචනං මමායනවචනං. එකන්තතිරොක්ඛස්ස මනොකම්මස්ස සම්මුඛතා නාම විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපනවසෙනෙව හොති, තඤ්ච ඛො ලොකෙ කායකම්මන්ති පාකටං පඤ්ඤාතං හත්ථවිකාරාදිං අනාමසිත්වායෙව දස්සෙන්තො ‘‘නයනානි උම්මීලෙත්වා’’තිආදිමාහ. කාමඤ්චෙත්ථ මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධානං නයනානං උම්මීලනා පසන්නෙන මුඛෙන ඔලොකනඤ්ච මෙත්තං කායකම්මමෙව, යස්ස පන චිත්තස්ස වසෙන නයනානං මෙත්තාසිනෙහසිනිද්ධතා මුඛස්ස ච පසන්නතා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘මෙත්තං මනොකම්මං නාමා’’ති.

ඉමානි (දී. නි. අට්ඨ. 2.141; ම. නි. අට්ඨ. 1.492; අ. නි. අට්ඨ. 3.6.11) ච මෙත්තකායකම්මාදීනි පාළියං භික්ඛූනං වසෙන ආගතානි ගිහීසුපි ලබ්භන්තියෙව. භික්ඛූනඤ්හි මෙත්තචිත්තෙන ආචරියුපජ්ඣායවත්තාදිආභිසමාචාරිකධම්මපූරණං මෙත්තං කායකම්මං නාම. සබ්බඤ්ච අනවජ්ජකායකම්මං ආභිසමාචාරිකකම්මන්තොගධමෙවාති වෙදිතබ්බං. ගිහීනං චෙතියවන්දනත්ථාය බොධිවන්දනත්ථාය සඞ්ඝනිමන්තනත්ථාය ගමනං, ගාමං වා පිණ්ඩාය පවිට්ඨෙ භික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගමනං, පත්තපටිග්ගහණං, ආසනපඤ්ඤාපනං, අනුගමනන්ති එවමාදිකං මෙත්තං කායකම්මං නාම. භික්ඛූනං මෙත්තචිත්තෙන ආචාරපඤ්ඤත්තිසික්ඛාපන කම්මට්ඨානකථන ධම්මදෙසනා පරිපුච්ඡන අට්ඨකථාකථනවසෙන පවත්තියමානං තෙපිටකම්පි බුද්ධවචනං මෙත්තං වචීකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘චෙතියවන්දනත්ථාය ගච්ඡාම, බොධිවන්දනත්ථාය ගච්ඡාම, ධම්මස්සවනං කරිස්සාම, දීපමාලාපුප්ඵපූජං කරිස්සාම, තීණි සුචරිතානි සමාදාය වත්තිස්සාම, සලාකභත්තාදීනි දස්සාම, වස්සාවාසිකං දස්සාම, අජ්ජ සඞ්ඝස්ස චත්තාරො පච්චයෙ දස්සාම, සඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා ඛාදනීයාදීනි සංවිදහථ, ආසනානි පඤ්ඤපෙථ, පානීයං උපට්ඨාපෙථ, සඞ්ඝං පච්චුග්ගන්ත්වා ආනෙථ, පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙථ, ඡන්දජාතා උස්සාහජාතා වෙය්‍යාවච්චං කරොථා’’තිආදිකථනකාලෙ මෙත්තං වචීකම්මං නාම. භික්ඛූනං පාතොව උට්ඨාය සරීරපටිජග්ගනං චෙතියඞ්ගණවත්තාදීනි ච කත්වා විවිත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘ඉමස්මිං විහාරෙ භික්ඛූ සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම. ගිහීනං ‘‘අය්‍යා සුඛී හොන්තු අවෙරා අබ්‍යාපජ්ජා’’ති චින්තනං මෙත්තං මනොකම්මං නාම.

ලාභාති චීවරාදයො ලද්ධපච්චයා. ධම්මිකාති කුහනාදිභෙදං මිච්ඡාජීවං වජ්ජෙත්වා ධම්මෙන සමෙන භික්ඛාචරියවත්තෙන උප්පන්නා. අන්තමසො පත්තපරියාපන්නමත්තම්පීති පච්ඡිමකොටියා පත්තෙ පරියාපන්නං පත්තස්ස අන්තොගතං ද්වත්තිකටච්ඡුභික්ඛාමත්තම්පි. දෙය්‍යං දක්ඛිණෙය්‍යඤ්ච අප්පටිවිභත්තං කත්වා භුඤ්ජතීති අප්පටිවිභත්තභොගී. එත්ථ හි ද්වෙ පටිවිභත්තානි නාම ආමිසපටිවිභත්තං පුග්ගලපටිවිභත්තඤ්ච. තත්ථ ‘‘එත්තකං දස්සාමි, එත්තකං න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන විභජනං ආමිසපටිවිභත්තං නාම. ‘‘අසුකස්ස දස්සාමි, අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති එවං චිත්තෙන විභජනං පන පුග්ගලපටිවිභත්තං නාම. තදුභයම්පි අකත්වා යො අප්පටිවිභත්තං භුඤ්ජති, අයං අප්පටිවිභත්තභොගී නාම. තෙනාහ ‘‘නෙව ආමිසං පටිවිභජිත්වා භුඤ්ජතී’’තිආදි. අදාතුම්පීති පි-සද්දෙන දාතුම්පි වට්ටතීති දස්සෙති. දානඤ්හි නාම න කස්සචි නිවාරිතං, තෙන දුස්සීලස්සපි අත්ථිකස්ස සති සම්භවෙ දාතබ්බං, තඤ්ච ඛො කරුණායනවසෙන, න වත්තපූරණවසෙන. සාරණීයධම්මපූරකස්ස අප්පටිවිභත්තභොගිතාය ‘‘සබ්බෙසං දාතබ්බමෙවා’’ති වුත්තං. ගිලානාදීනං පන ඔදිස්සකං කත්වා දානං අප්පටිවිභාගපක්ඛිකං ‘‘අසුකස්ස න දස්සාමී’’ති පටික්ඛෙපස්ස අභාවතො. බ්‍යතිරෙකප්පධානො හි පටිවිභාගො. තෙනාහ ‘‘ගිලානගිලානුපට්ඨාක…පෙ… විචෙය්‍ය දාතුම්පි වට්ටතී’’ති.

සාධාරණභොගීති එත්ථ සාධාරණභොගිනො ඉදං ලක්ඛණං – යං යං පණීතං ලභති, තං තං නෙව ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනමුඛෙන ගිහීනං දෙති අත්තනො ආජීවසුද්ධිං රක්ඛමානො, න අත්තනාව පරිභුඤ්ජති ‘‘මය්හං අසාධාරණභොගිතා මා හොතූ’’ති. තං පටිග්ගණ්හන්තො ච ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූ’’ති ගහෙත්වා ඝණ්ටිං පහරිත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං සඞ්ඝසන්තකං විය පස්සති. ඉමිනා ච තස්ස ලාභස්ස තීසුපි කාලෙසු සාධාරණතො ඨපනං දස්සිතං. ‘‘තං පටිග්ගණ්හන්තො ච සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූ’’ති ඉමිනා පටිග්ගහණකාලො දස්සිතො, ‘‘ගහෙත්වා…පෙ… පස්සතී’’ති ඉමිනා පටිග්ගහිතකාලො. තදුභයං පන තාදිසෙන පුබ්බභාගෙන විනා න හොතීති අත්ථසිද්ධො පුරිමකාලො. තයිදම්පි පටිග්ගහණතො පුබ්බෙවස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගහෙස්සාමී’’ති, පටිග්ගණ්හන්තස්ස හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගණ්හාමී’’ති, පටිග්ගහෙත්වා හොති ‘‘සඞ්ඝෙන සාධාරණං හොතූති පටිග්ගහිතං මයා’’ති එවං තිලක්ඛණසම්පන්නං කත්වා ලද්ධලාභං ඔසානලක්ඛණං අවිකොපෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තො සාධාරණභොගී අප්පටිවිභත්තභොගී ච හොති.

ඉමං (දී. නි. අට්ඨ. 2.141; ම. නි. අට්ඨ. 1.492; අ. නි. අට්ඨ. 3.6.11) පන සාරණීයධම්මං කො පූරෙති, කො න පූරෙති? දුස්සීලො තාව න පූරෙති. න හි තස්ස සන්තකං සීලවන්තො ගණ්හන්ති. පරිසුද්ධසීලො පන වත්තං අඛණ්ඩෙන්තො පූරෙති. තත්‍රිදං වත්තං – යො ඔදිස්සකං කත්වා මාතු වා පිතු වා ආචරියුපජ්ඣායාදීනං වා දෙති, සො දාතබ්බං දෙතු, සාරණීයධම්මො පනස්ස න හොති, පලිබොධජග්ගනං නාම හොති. සාරණීයධම්මො හි මුත්තපලිබොධස්සෙව වට්ටති. තෙන පන ඔදිස්සකං දෙන්තෙන ගිලානගිලානුපට්ඨාකආගන්තුකගමිකානඤ්චෙව නවපබ්බජිතස්ස ච සඞ්ඝාටිපත්තග්ගහණං අජානන්තස්ස දාතබ්බං. එතෙසං දත්වා අවසෙසං ථෙරාසනතො පට්ඨාය ථොකං ථොකං අදත්වා යො යත්තකං ගණ්හාති, තස්ස තත්තකං දාතබ්බං. අවසිට්ඨෙ අසති පුන පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරාසනතො පට්ඨාය යං යං පණීතං, තං තං දත්වා සෙසං භුඤ්ජිතබ්බං.

අයං පන සාරණීයධම්මො සාරණීයධම්මපූරණවිධිම්හි සුසික්ඛිතාය පරිසාය සුපූරො හොති. සුසික්ඛිතාය හි පරිසාය යො අඤ්ඤතො ලභති, සො න ගණ්හාති. අඤ්ඤතො අලභන්තොපි පමාණයුත්තමෙව ගණ්හාති, න අතිරෙකං. අයඤ්ච පන සාරණීයධම්මො එවං පුනප්පුනං පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධං ලද්ධං දෙන්තස්සපි ද්වාදසහි වස්සෙහි පූරති, න තතො ඔරං. සචෙ හි ද්වාදසමෙපි වස්සෙ සාරණීයධම්මපූරකො පිණ්ඩපාතපූරං පත්තං ආසනසාලායං ඨපෙත්වා නහායිතුං ගච්ඡති, සඞ්ඝත්ථෙරො ච ‘‘කස්සෙසො පත්තො’’ති වත්වා ‘‘සාරණීයධම්මපූරකස්සා’’ති වුත්තෙ ‘‘ආහරථ න’’න්ති සබ්බං පිණ්ඩපාතං විචාරෙත්වා භුඤ්ජිත්වාව රිත්තපත්තං ඨපෙති. අථ සො භික්ඛු රිත්තපත්තං දිස්වා ‘‘මය්හං අනවසෙසෙත්වාව පරිභුඤ්ජිංසූ’’ති දොමනස්සං උප්පාදෙති, සාරණීයධම්මො භිජ්ජති, පුන ද්වාදස වස්සානි පූරෙතබ්බො හොති. තිත්ථියපරිවාසසදිසො හෙස, සකිං ඛණ්ඩෙ ජාතෙ පුන පූරෙතබ්බොව. යො පන ‘‘ලාභා වත මෙ, සුලද්ධං වත මෙ, යස්ස මෙ පත්තගතං අනාපුච්ඡාව සබ්‍රහ්මචාරිනො පරිභුඤ්ජන්තී’’ති සොමනස්සං ජනෙති, තස්ස පුණ්ණො නාම හොති.

එවං පූරිතසාරණීයධම්මස්ස පන නෙව ඉස්සා, න මච්ඡරියං හොති, මනුස්සානං පියො හොති සුලභපච්චයො, පත්තගතමස්ස දිය්‍යමානම්පි න ඛීයති, භාජනීයභණ්ඩට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං ලභති, භයෙ වා ඡාතකෙ වා සම්පත්තෙ දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්ති.

තත්‍රිමානි වත්ථූනි – ලෙණගිරිවාසී තිස්සත්ථෙරො කිර මහාඛීරගාමං උපනිස්සාය වසති. පඤ්ඤාසමත්තා ථෙරා නාගදීපං චෙතියවන්දනත්ථාය ගච්ඡන්තා ඛීරගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කිඤ්චි අලද්ධා නික්ඛමිංසු. ථෙරො පවිසන්තො තෙ දිස්වා පුච්ඡි ‘‘ලද්ධං, භන්තෙ’’ති. විචරිම්හ, ආවුසොති. සො අලද්ධභාවං ඤත්වා ආහ ‘‘භන්තෙ, යාවාහං ආගච්ඡාමි, තාව ඉධෙව හොථා’’ති. මයං, ආවුසො, පඤ්ඤාස ජනා පත්තතෙමනමත්තම්පි න ලභිම්හාති. භන්තෙ, නෙවාසිකා නාම පටිබලා හොන්ති, අලභන්තාපි භික්ඛාචාරමග්ගසභාගං ජානන්තීති. ථෙරා ආගමිංසු. ථෙරො ගාමං පාවිසි. ධුරගෙහෙයෙව මහාඋපාසිකා ඛීරභත්තං සජ්ජෙත්වා ථෙරං ඔලොකයමානා ඨිතා ථෙරස්ස ද්වාරං සම්පත්තස්සෙව පත්තං පූරෙත්වා අදාසි. සො තං ආදාය ථෙරානං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘ගණ්හථ, භන්තෙ’’ති සඞ්ඝත්ථෙරං ආහ. ථෙරො ‘‘අම්හෙහි එත්තකෙහි කිඤ්චි න ලද්ධං, අයං සීඝමෙව ගහෙත්වා ආගතො, කිං නු ඛො’’ති සෙසානං මුඛං ඔලොකෙසි. ථෙරො ඔලොකනාකාරෙනෙව ඤත්වා ‘‘භන්තෙ, ධම්මෙන සමෙන ලද්ධො පිණ්ඩපාතො, නික්කුක්කුච්චා ගණ්හථා’’තිආදිතො පට්ඨාය සබ්බෙසං යාවදත්ථං දත්වා අත්තනාපි යාවදත්ථං භුඤ්ජි. අථ නං භත්තකිච්චාවසානෙ ථෙරා පුච්ඡිංසු ‘‘කදා, ආවුසො, ලොකුත්තරධම්මං පටිවිජ්ඣී’’ති? නත්ථි මෙ, භන්තෙ, ලොකුත්තරධම්මොති. ඣානලාභීසි ආවුසොති? එතම්පි මෙ, භන්තෙ, නත්ථීති. නනු, ආවුසො, පාටිහාරියන්ති? සාරණීයධම්මො මෙ, භන්තෙ, පූරිතො, තස්ස මෙ පූරිතකාලතො පට්ඨාය සචෙපි භික්ඛුසතසහස්සං හොති, පත්තගතං න ඛීයතීති. සාධු සාධු සප්පුරිස අනුච්ඡවිකමිදං තුය්හන්ති. ඉදං තාව පත්තගතං න ඛීයතීති එත්ථ වත්ථු.

අයමෙව පන ථෙරො චෙතියපබ්බතෙ ගිරිභණ්ඩමහාපූජාය දානට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘ඉමස්මිං දානෙ කිං වරභණ්ඩ’’න්ති පුච්ඡි. ද්වෙ සාටකා, භන්තෙති. එතෙ මය්හං පාපුණිස්සන්තීති. තං සුත්වා අමච්චො රඤ්ඤො ආරොචෙසි ‘‘එකො දහරො එවං වදතී’’ති. ‘‘දහරස්ස එවං චිත්තං, මහාථෙරානං පන සුඛුමා සාටකා වට්ටන්තී’’ති වත්වා ‘‘මහාථෙරානං දස්සාමී’’ති ඨපෙසි. තස්ස භික්ඛුසඞ්ඝෙ පටිපාටියා ඨිතෙ දෙන්තස්ස මත්ථකෙ ඨපිතාපි තෙ සාටකා හත්ථං නාරොහන්ති, අඤ්ඤෙව ආරොහන්ති. දහරස්ස දානකාලෙ පන හත්ථං ආරුළ්හා. සො තස්ස හත්ථෙ ඨපෙත්වා අමච්චස්ස මුඛං ඔලොකෙත්වා දහරං නිසීදාපෙත්වා දානං දත්වා සඞ්ඝං විස්සජ්ජෙත්වා දහරස්ස සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමං ධම්මං කදා පටිවිජ්ඣිත්ථා’’ති ආහ. සො පරියායෙනපි අසන්තං අවදන්තො ‘‘නත්ථි මය්හං, මහාරාජ, ලොකුත්තරධම්මො’’ති ආහ. නනු, භන්තෙ, පුබ්බෙව අවචුත්ථාති. ආම මහාරාජ, සාරණීයධම්මපූරකො අහං, තස්ස මෙ ධම්මස්ස පූරිතකාලතො පට්ඨාය භාජනීයට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති. ‘‘සාධු සාධු භන්තෙ, අනුච්ඡවිකමිදං තුම්හාක’’න්ති වන්දිත්වා පක්කාමි. ඉදං භාජනීයට්ඨානෙ අග්ගභණ්ඩං පාපුණාතීති එත්ථ වත්ථු.

චණ්ඩාලතිස්සභයෙන පන භාතරගාමවාසිනො නාගත්ථෙරියා අනාරොචෙත්වාව පලායිංසු. ථෙරී පච්චූසසමයෙ ‘‘අති විය අප්පනිග්ඝොසො ගාමො, උපධාරෙථ තාවා’’ති දහරභික්ඛුනියො ආහ. තා ගන්ත්වා සබ්බෙසං ගතභාවං ඤත්වා ආගම්ම ථෙරියා ආරොචෙසුං. සා සුත්වා ‘‘මා තුම්හෙ තෙසං ගතභාවං චින්තයිත්ථ, අත්තනො උද්දෙසපරිපුච්ඡායොනිසොමනසිකාරෙසුයෙව යොගං කරොථා’’ති වත්වා භික්ඛාචාරවෙලායං පාරුපිත්වා අත්තද්වාදසමා ගාමද්වාරෙ නිග්‍රොධමූලෙ අට්ඨාසි. රුක්ඛෙ අධිවත්ථා දෙවතා ද්වාදසන්නම්පි භික්ඛුනීනං පිණ්ඩපාතං දත්වා ‘‘අය්‍යෙ අඤ්ඤත්ථ මා ගච්ඡථ, නිච්චං ඉධෙව එථා’’ති ආහ. ථෙරියා පන කනිට්ඨභාතා නාගත්ථෙරො නාම අත්ථි, සො ‘‘මහන්තං භයං, න සක්කා යාපෙතුං, පරතීරං ගමිස්සාමී’’ති අත්තද්වාදසමො අත්තනො වසනට්ඨානා නික්ඛන්තො ‘‘ථෙරිං දිස්වා ගමිස්සාමී’’ති භාතරගාමං ආගතො. ථෙරී ‘‘ථෙරා ආගතා’’ති සුත්වා තෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං අය්‍යා’’ති පුච්ඡි. සො තං පවත්තිං ආචික්ඛි. සා ‘‘අජ්ජ එකදිවසං විහාරෙ වසිත්වා ස්වෙව ගමිස්සථා’’ති ආහ. ථෙරා විහාරං ආගමංසු.

ථෙරී පුනදිවසෙ රුක්ඛමූලෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘වට්ටිස්සති ථෙරී’’ති වත්වා තුණ්හී අට්ඨාසි. ධම්මිකො තාත පිණ්ඩපාතො, කුක්කුච්චං අකත්වා පරිභුඤ්ජථාති. වට්ටිස්සති ථෙරීති. සා පත්තං ගහෙත්වා ආකාසෙ ඛිපි. පත්තො ආකාසෙ අට්ඨාසි. ථෙරො ‘‘සත්තතාලමත්තෙ ඨිතම්පි භික්ඛුනීභත්තමෙව ථෙරී’’ති වත්වා ‘‘භයං නාම සබ්බකාලං න හොති, භයෙ වූපසන්තෙ අරියවංසං කථයමානො ‘භො පිණ්ඩපාතික භික්ඛුනීභත්තං භුඤ්ජිත්වා වීතිනාමයිත්ථා’ති චිත්තෙන අනුවදියමානො සන්ථම්භිතුං න සක්ඛිස්සාමි, අප්පමත්තා හොථ ථෙරියො’’ති මග්ගං ආරුහි. රුක්ඛදෙවතාපි ‘‘සචෙ ථෙරො ථෙරියා හත්ථතො පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිස්සති, න නං නිවත්තෙස්සාමි, සචෙ න පරිභුඤ්ජිස්සති, නිවත්තෙස්සාමී’’ති චින්තයමානා ඨත්වා ථෙරස්ස ගමනං දිස්වා රුක්ඛා ඔරුය්හ ‘‘පත්තං, භන්තෙ, දෙථා’’ති පත්තං ගහෙත්වා ථෙරං රුක්ඛමූලංයෙව ආනෙත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා පිණ්ඩපාතං දත්වා කතභත්තකිච්චං පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා ද්වාදස භික්ඛුනියො ද්වාදස ච භික්ඛූ සත්ත වස්සානි උපට්ඨහි. ඉදං දෙවතා උස්සුක්කං ආපජ්ජන්තීති එත්ථ වත්ථු. තත්‍ර හි ථෙරී සාරණීයධම්මපූරිකා අහොසි.

නත්ථි එතෙසං ඛණ්ඩන්ති අඛණ්ඩානි, තං පන නෙසං ඛණ්ඩං දස්සෙතුං ‘‘යස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උපසම්පන්නසීලානං උද්දෙසක්කමෙන ආදිඅන්තා වෙදිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සත්තසූ’’තිආදි. අනුපසම්පන්නසීලානං පන සමාදානක්කමෙනපි ආදිඅන්තා ලබ්භන්ති. පරියන්තෙ ඡින්නසාටකො වියාති වත්ථන්තෙ දසන්තෙ වා ඡින්නවත්ථං විය. විසදිසුදාහරණඤ්චෙතං ‘‘අඛණ්ඩානී’’ති ඉමස්ස අධිකතත්තා. එවං සෙසානිපි උදාහරණානි. ඛණ්ඩන්ති ඛණ්ඩවන්තං, ඛණ්ඩිතං වා. ඡිද්දන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. විසභාගවණ්ණෙන ගාවී වියාති සම්බන්ධො. විසභාගවණ්ණෙන උපඩ්ඪං තතියභාගං වා සම්භින්නවණ්ණං සබලං, විසභාගවණ්ණෙහෙව පන බින්දූහි අන්තරන්තරා විමිස්සං කම්මාසං. අයං ඉමෙසං විසෙසො.

භුජිස්සභාවකරණතොති තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා භුජිස්සභාවකරණතො. සීලස්ස ච තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචනං විවට්ටූපනිස්සයභාවාපාදනං, තෙනස්ස විවට්ටූපනිස්සයතා දස්සිතා. ‘‘භුජිස්සභාවකරණතො’’ති ච ඉමිනා භුජිස්සකරානි භුජිස්සානීති උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති දස්සෙති. යස්මා ච තංසමඞ්ගීපුග්ගලො සෙරී සයංවසී භුජිස්සො නාම හොති, තස්මාපි භුජිස්සානි. සුපරිසුද්ධභාවෙන පාසංසත්තා විඤ්ඤුපසත්ථානි. අවිඤ්ඤූනං පසංසාය අප්පමාණභාවතො විඤ්ඤූගහණං කතං. තණ්හාදිට්ඨීහි අපරාමට්ඨත්තාති ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා’’ති තණ්හාපරාමාසෙන ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන දෙවො හුත්වා තත්ථ නිච්චො ධුවො සස්සතො භවිස්සාමී’’ති දිට්ඨිපරාමාසෙන ච අපරාමට්ඨත්තා. අථ වා ‘‘අයං තෙ සීලෙසු දාසො’’ති චතූසු විපත්තීසු යං වා තං වා විපත්තිං දස්සෙත්වා ‘‘ඉමං නාම ත්වං ආපන්නපුබ්බො’’ති කෙනචි පරාමට්ඨුං අනුද්ධංසෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අපරාමට්ඨානීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සීලං නාම අවිප්පටිසාරාදිපාරම්පරියෙන යාවදෙව සමාධිසම්පාදනත්ථන්ති ආහ ‘‘සමාධිසංවත්තනිකානී’’ති. සමාධිසංවත්තනප්පයොජනානි සමාධිසංවත්තනිකානි.

සමානභාවො සාමඤ්ඤං, පරිපුණ්ණචතුපාරිසුද්ධිභාවෙන මජ්ඣෙ භින්නසුවණ්ණස්ස විය භෙදාභාවතො සීලෙන සාමඤ්ඤං සීලසාමඤ්ඤං, තං ගතො උපගතොති සීලසාමඤ්ඤගතො. තෙනාහ ‘‘සමානභාවූපගතසීලො’’ති, සීලසම්පත්තියා සමානභාවං උපගතසීලො සභාගවුත්තිකොති අත්ථො. සොතාපන්නාදීනඤ්හි සීලං සමුද්දන්තරෙපි දෙවලොකෙපි වසන්තානං අඤ්ඤෙසං සොතාපන්නාදීනං සීලෙන සමානමෙව හොති, නත්ථි මග්ගසීලෙ නානත්තං. කාමඤ්හි පුථුජ්ජනානම්පි චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ නානත්තං න සියා, තං පන න එකන්තිකන්ති ඉධ නාධිප්පෙතං, මග්ගසීලං පන එකන්තිකං නියතභාවතොති තමෙව සන්ධාය ‘‘යානි තානි සීලානී’’තිආදි වුත්තං.

යායන්ති යා අයං මය්හඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච පච්චක්ඛභූතා. දිට්ඨීති මග්ගසම්මාදිට්ඨි. නිද්දොසාති නිද්ධුතදොසා, සමුච්ඡින්නරාගාදිපාපධම්මාති අත්ථො. නිය්‍යාතීති වට්ටදුක්ඛතො නිස්සරති නිගච්ඡති. සයං නියන්තීයෙව හි තංමග්ගසමඞ්ගීපුග්ගලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යාපෙතීති වුච්චති. යා සත්ථු අනුසිට්ඨි, තං කරොතීති තක්කරො, තස්ස, යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජනකස්සාති අත්ථො. දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතොති සච්චසම්පටිවෙධෙන සමානදිට්ඨිභාවං උපගතො.

කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡආපත්තිසමුට්ඨානවාරකථාවණ්ණනා

276. පඨමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙනාතිආදි සබ්බං උද්දෙසනිද්දෙසාදිවසෙන පවත්තපාළිං අනුසාරෙනෙව සක්කා විඤ්ඤාතුං.

සමථභෙදං

අධිකරණපරියායවාරකථාවණ්ණනා

293. ලොභො පුබ්බඞ්ගමොතිආදීසු පන ලොභහෙතු විවදනතො ‘‘ලොභො පුබ්බඞ්ගමො’’ති වුත්තං. එවං සෙසෙසුපි. ඨානානීති කාරණානි. තිට්ඨන්ති එත්ථාති ඨානං. කෙ තිට්ඨන්ති? විවාදාධිකරණාදයො. වසන්ති එත්ථාති වත්ථු. භවන්ති එත්ථාති භූමි. කුසලාකුසලාබ්‍යාකතචිත්තසමඞ්ගිනො විවදනතො ‘‘නව හෙතූ’’ති වුත්තං. ද්වාදස මූලානීති ‘‘කොධනො හොති උපනාහී’’තිආදීනි ද්වාදස මූලානි.

294-295. ඉමානෙව ද්වාදස කායවාචාහි සද්ධිං ‘‘චුද්දස මූලානී’’ති වුත්තානි. සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ඨානානීති එත්ථ ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා පටිච්ඡාදෙන්තස්ස යා ආපත්ති, තස්සා පුබ්බෙ ආපන්නා ආපත්තියො ඨානානීති වෙදිතබ්බං. ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වචනතො ආපත්තාධිකරණෙ අකුසලාබ්‍යාකතවසෙන ඡ හෙතූ වුත්තා. කුසලචිත්තං පන අඞ්ගං හොති, න හෙතු.

296. චත්තාරි කම්මානි ඨානානීති එත්ථ ‘‘එවං කත්තබ්බ’’න්ති ඉතිකත්තබ්බතාදස්සනවසෙන පවත්තපාළි කම්මං නාම, යථාඨිතපාළිවසෙන කරොන්තානං කිරියා කිච්චාධිකරණං නාම. ඤත්තිඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මානි ඤත්තිතො ජායන්ති, අපලොකනකම්මං අපලොකනතොවාති ආහ ‘‘ඤත්තිතො වා අපලොකනතො වා’’ති. කිච්චාධිකරණං එකෙන සමථෙන සම්මති, සම්පජ්ජතීති අත්ථො. තෙහි සමෙතබ්බත්තා ‘‘විවාදාධිකරණස්ස සාධාරණා’’ති වුත්තං.

තබ්භාගියවාරකථාවණ්ණනා

298. විවාදාධිකරණස්ස තබ්භාගියාති විවාදාධිකරණස්ස වූපසමතො තප්පක්ඛිකා.

සමථා සමථස්ස සාධාරණවාරකථාවණ්ණනා

299. එකං අධිකරණං සබ්බෙ සමථා එකතො හුත්වා සමෙතුං සක්කොන්ති න සක්කොන්තීති පුච්ඡන්තො ‘‘සමථා සමථස්ස සාධාරණා, සමථා සමථස්ස අසාධාරණා’’ති ආහ. යෙභුය්‍යසිකාය සමනං සම්මුඛාවිනයං විනා න හොතීති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යසිකා සම්මුඛාවිනයස්ස සාධාරණා’’ති. සතිවිනයාදීහි සමනස්ස යෙභුය්‍යසිකාය කිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘සතිවිනයස්ස…පෙ… අසාධාරණා’’ති. එවං සෙසෙසුපි. තබ්භාගියවාරෙපි එසෙව නයො.

විනයවාරකථාවණ්ණනා

302. සබ්බෙසම්පි සමථානං විනයපරියායො ලබ්භතීති ‘‘විනයො සම්මුඛාවිනයො’’තිආදිනා විනයවාරො උද්ධටො. සියා න සම්මුඛාවිනයොති එත්ථ සම්මුඛාවිනයං ඨපෙත්වා සතිවිනයාදයො සෙසසමථා අධිප්පෙතා. එස නයො සෙසෙසුපි.

කුසලවාරකථාවණ්ණනා

303. සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා පටිඤ්ඤාතෙ තං පටිජානනං සඞ්ඝසම්මුඛතා නාම. තස්ස පටිජානනචිත්තං සන්ධාය ‘‘සම්මුඛාවිනයො කුසලො’’තිආදි වුත්තන්ති වදන්ති. නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලොති ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාහි තිවඞ්ගිකො සම්මුඛාවිනයො එතෙහි විනා නත්ථි. තත්ථ කුසලචිත්තෙහි කරණකාලෙ කුසලො, අරහන්තෙහි කරණකාලෙ අබ්‍යාකතො. එතෙසං සඞ්ඝසම්මුඛතාදීනං අකුසලපටිපක්ඛත්තා අකුසලස්ස සම්භවො නත්ථි, තස්මා ‘‘නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලො’’ති වුත්තං. ‘‘යෙභුය්‍යසිකා අධම්මවාදීහි වූපසමනකාලෙ, ධම්මවාදීනම්පි අධම්මවාදිම්හි සලාකග්ගාහාපකෙ ජාතෙ අකුසලා. සතිවිනයො අනරහතො සඤ්චිච්ච සතිවිනයදානෙ අකුසලො. අමූළ්හවිනයො අනුම්මත්තකස්ස දානෙ, පටිඤ්ඤාතකරණං මූළ්හස්ස අජානතො පටිඤ්ඤාය කරණෙ, තස්සපාපියසිකා සුද්ධස්ස කරණෙ, තිණවත්ථාරකං මහාකලහෙ සඤ්චිච්ච කරණෙ ච අකුසලං. සබ්බත්ථ අරහතො වසෙනෙව අබ්‍යාකත’’න්ති සබ්බමෙතං ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

සමථවාරවිස්සජ්ජනාවාරකථාවණ්ණනා

304-305. යත්ථ යෙභුය්‍යසිකා ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීතිආදි පුච්ඡා. යස්මිං සමයෙ සම්මුඛාවිනයෙන චාතිආදි තස්සා විස්සජ්ජනං, යස්මිං සමයෙ සම්මුඛාවිනයෙන ච යෙභුය්‍යසිකාය ච අධිකරණං වූපසම්මති, තස්මිං සමයෙ යත්ථ යෙභුය්‍යසිකා ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීති එවං සබ්බත්ථ සම්බන්ධො. යත්ථ පටිඤ්ඤාතකරණං ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීති එත්ථ එකං වා ද්වෙ වා බහූ වා භික්ඛූ ‘‘ඉමං නාම ආපත්තිං ආපන්නොසී’’ති පුච්ඡිතෙ සති ‘‘ආමා’’ති පටිජානනෙ ද්වෙපි පටිඤ්ඤාතකරණසම්මුඛාවිනයා ලබ්භන්ති. තත්ථ ‘‘සඞ්ඝසම්මුඛතා ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතා’’ති එවං වුත්තසම්මුඛාවිනයෙ සඞ්ඝස්ස පුරතො පටිඤ්ඤාතං චෙ, සඞ්ඝසම්මුඛතා. තත්ථෙව දෙසිතං චෙ, ධම්මවිනයසම්මුඛතායොපි ලද්ධා හොන්ති. අථ විවදන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිජානන්ති චෙ, පුග්ගලසම්මුඛතා. තස්සෙව සන්තිකෙ දෙසිතං චෙ, ධම්මවිනයසම්මුඛතායොපි ලද්ධා හොන්ති. එකස්සෙව වා එකස්ස සන්තිකෙ ආපත්තිදෙසනකාලෙ ‘‘පස්සසි, පස්සාමී’’ති වුත්තෙ තත්ථ ධම්මවිනයපුග්ගලසම්මුඛතාසඤ්ඤිතො සම්මුඛාවිනයො ච පටිඤ්ඤාතකරණඤ්ච ලද්ධං හොති.

සංසට්ඨවාරකථාවණ්ණනා

306. අධිකරණානං වූපසමොව සමථො නාම, තස්මා අධිකරණෙන විනා සමථා නත්ථීති ආහ ‘‘මා හෙවන්තිස්ස වචනීයො…පෙ… විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති.

සමථාධිකරණවාරකථාවණ්ණනා

309-310. සමථා සමථෙහි සම්මන්තීතිආදි පුච්ඡා. සියා සමථා සමථෙහි සම්මන්තීතිආදි විස්සජ්ජනං. තත්ථ සමථා සමථෙහි සම්මන්තීති එත්ථ සම්මන්තීති සම්පජ්ජන්ති, අධිකරණා වා පන සම්මන්ති වූපසමං ගච්ඡන්ති, තස්මා යෙභුය්‍යසිකා සම්මුඛාවිනයෙන සම්මතීති එත්ථ සම්මුඛාවිනයෙන සද්ධිං යෙභුය්‍යසිකා සම්පජ්ජති, න සතිවිනයාදීහි සද්ධිං තෙසං තස්සා අනුපකාරත්තාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

311. ‘‘සම්මුඛාවිනයො විවාදාධිකරණෙන සම්මතී’’ති පාඨො. ‘‘සම්මුඛාවිනයො න කෙනචි සම්මතී’’ති හි අවසානෙ වුත්තත්තා සම්මුඛාවිනයො සයං සමථෙන වා අධිකරණෙන වා සමෙතබ්බො න හොති.

313. විවාදාධිකරණං…පෙ… කිච්චාධිකරණෙන සම්මතීති එත්ථ ‘‘සුණාතු මෙ භන්තෙ …පෙ… පඨමං සලාකං නික්ඛිපාමී’’ති එවං විවාදාධිකරණං කිච්චාධිකරණෙන සම්මතීති දට්ඨබ්බං.

සමුට්ඨාපනවාරකථාවණ්ණනා

314. විවාදාධිකරණං න කතමං අධිකරණං සමුට්ඨාපෙතීති ‘‘නායං ධම්මො’’ති වුත්තමත්තෙනෙව කිඤ්චි අධිකරණං න සමුට්ඨාපෙතීති අත්ථො.

භජතිවාරකථාවණ්ණනා

318-9. කතමං අධිකරණං පරියාපන්නන්ති කතමාධිකරණපරියාපන්නං, අයමෙව වා පාඨො. විවාදාධිකරණං විවාදාධිකරණං භජතීති පඨමුප්පන්නවිවාදං පච්ඡා උප්පන්නො භජති. විවාදාධිකරණං ද්වෙ සමථෙ භජතීති ‘‘මං වූපසමෙතුං සමත්ථා තුම්හෙ’’ති වදන්තං විය භජති. ද්වීහි සමථෙහි සඞ්ගහිතන්ති ‘‘මයං තං වූපසමෙස්සාමා’’ති වදන්තෙහි විය ද්වීහි සමථෙහි සඞ්ගහිතං.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරො

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

320. නිදානෙන ච නිද්දෙසෙන ච සද්ධින්ති එත්ථ නිදානෙනාති සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිදෙසසඞ්ඛාතෙන නිදානෙන. නිද්දෙසෙනාති පුග්ගලාදිනිද්දෙසෙන. උභයෙනපි තස්ස තස්ස සික්ඛාපදස්ස වත්ථු දස්සිතං, තස්මා වත්ථුනා සද්ධිං ඛන්ධකං පුච්ඡිස්සාමීති අයමෙත්ථ අත්ථො. තත්ථාති තස්මිං උපසම්පදක්ඛන්ධකෙ. උත්තමානි පදානි වුත්තානීති ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඌනවීසතිවස්සො පුග්ගලො උපසම්පාදෙතබ්බො’’තිආදිනා (මහාව. 99, 124) නයෙන උත්තමපදානි වුත්තානි. චම්මසංයුත්තෙති චම්මක්ඛන්ධකෙ.

එකුත්තරිකනයො

එකකවාරවණ්ණනා

321. මූලවිසුද්ධියා අන්තරාපත්තීති අන්තරාපත්තිං ආපජ්ජිත්වා මූලායපටිකස්සනං කත්වා ඨිතෙන ආපන්නා. ‘‘අග්ඝවිසුද්ධියා අන්තරාපත්තීති සම්බහුලා ආපත්තියො ආපජ්ජිත්වා තාසු සබ්බචිරපටිච්ඡන්නවසෙන අග්ඝසමොධානං ගහෙත්වා වසන්තෙන ආපන්නාපත්තී’’ති ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. සඋස්සාහෙනෙව චිත්තෙනාති ‘‘පුනපි ආපජ්ජිස්සාමී’’ති සඋස්සාහෙනෙව චිත්තෙන. භික්ඛුනීනං අට්ඨවත්ථුකාය වසෙන චෙතං වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘අට්ඨමෙ වත්ථුස්මිං භික්ඛුනියා පාරාජිකමෙව හොතී’’ති. ‘‘ධම්මිකස්ස පටිස්සවස්ස අසච්චාපනෙ’’ති වුත්තත්තා අධම්මිකපටිස්සවස්ස විසංවාදෙ දුක්කටං න හොති. ‘‘තුම්හෙ විබ්භමථා’’ති හි වුත්තෙ සුද්ධචිත්තො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා සචෙ න විබ්භමති, අනාපත්ති. එවං සබ්බත්ථ. පඤ්චදසසු ධම්මෙසූති ‘‘කාලෙන වක්ඛාමි, නො අකාලෙනා’’තිආදිනා වුත්තපඤ්චදසධම්මෙසු. ආපත්තිං ආපජ්ජිතුං භබ්බතාය භබ්බාපත්තිකා.

එකකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුකවාරවණ්ණනා

322. දුකෙසු නිදහනෙති ආතපෙ අතිචිරං ඨපෙත්වා නිදහනෙ. වත්ථුසභාගං දෙසෙන්තො දෙසෙන්තො ආපජ්ජති, ආපන්නං ආපත්තිං න දෙසෙස්සාමීති ධුරං නික්ඛිපන්තො න දෙසෙන්තො ආපජ්ජති. රොමජනපදෙ ජාතං රොමකං. පක්කාලකන්ති යවක්ඛාරං. අනුඤ්ඤාතලොණත්තා ලොණානිපි දුකෙසු වුත්තානි.

දුකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තිකවාරවණ්ණනා

323. තිකෙසු වචීසම්පයුත්තං කායකිරියං කත්වාති කායෙන නිපච්චකාරං කත්වා. මුඛාලම්බරකරණාදිභෙදොති මුඛභෙරිවාදනාදිප්පභෙදො. යස්ස සික්ඛාපදස්ස වීතික්කමෙ කායසමුට්ඨානා ආපත්තියො, තං කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං. උපඝාතෙතීති විනාසෙති. න ආදාතබ්බන්ති ‘‘ඉමස්මා විහාරා පරම්පි මා නික්ඛම, විනයධරානං වා සන්තිකං ආගච්ඡ විනිච්ඡයං දාතු’’න්ති වුත්තෙ තස්ස වචනං න ගහෙතබ්බන්ති අත්ථො.

අකුසලානි චෙව මූලානි චාති අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන එකන්තාකුසලභාවතො අකුසලානි, අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනතො මූලානි, න අකුසලභාවසාධනතො. න හි මූලතො අකුසලානං අකුසලභාවො, කුසලාදීනං වා කුසලාදිභාවො. තථා ච සති මොමූහචිත්තද්වයමොහස්ස අකුසලභාවො න සියා.

දුට්ඨු චරිතානීති පච්චයතො සම්පයුත්තධම්මතො පවත්තිආකාරතො ච න සුට්ඨු අසම්මාපවත්තිතානි. විරූපානීති බීභච්ඡානි සම්පති ආයතිඤ්ච අනිට්ඨරූපත්තා. සුට්ඨු චරිතානීතිආදීසු වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ද්වෙපි චෙතෙ තිකා පණ්ණත්තියා වා කම්මපථෙහි වා කථෙතබ්බා. පණ්ණත්තියා තාව කායද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො කායදුච්චරිතං, අවීතික්කමො කායසුචරිතං. වචීද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො වචීදුච්චරිතං, අවීතික්කමො වචීසුචරිතං. උභයත්ථ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස වීතික්කමො මනොදුච්චරිතං මනොද්වාරෙ පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදස්ස අභාවතො. තයිදං ද්වාරද්වයෙ අකිරියසමුට්ඨානාය ආපත්තියා වසෙන වෙදිතබ්බං. යථාවුත්තාය ආපත්තියා අවීතික්කමොව මනොසුචරිතං. අයං පණ්ණත්තිකථා.

පාණාතිපාතාදයො පන තිස්සො චෙතනා කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙපි උප්පන්නා කායදුච්චරිතං ද්වාරන්තරෙ උප්පන්නස්සපි කම්මස්ස සනාමාපරිච්චාගතො යෙභුය්‍යවුත්තියා තබ්බහුලවුත්තියා ච. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා –

‘‘ද්වාරෙ චරන්ති කම්මානි, න ද්වාරා ද්වාරචාරිනො;

තස්මා ද්වාරෙහි කම්මානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතා’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. කාමාවචරකුසල ද්වාරකථා, කායකම්මද්වාර);

තථා චතස්සො මුසාවාදාදිචෙතනා කායද්වාරෙපි වචීද්වාරෙපි උප්පන්නා වචීදුච්චරිතං, අභිජ්ඣා බ්‍යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨීති තයො මනොකම්මභූතාය චෙතනාය සම්පයුත්තධම්මා මනොදුච්චරිතං, කායවචීකම්මභූතාය පන චෙතනාය සම්පයුත්තා අභිජ්ඣාදයො තංතංපක්ඛිකා වා හොන්ති අබ්බොහාරිකා වා. පාණාතිපාතාදීහි විරමන්තස්ස උප්පන්නා තිස්සො චෙතනාපි විරතියොපි කායසුචරිතං කායිකස්ස වීතික්කමස්ස අකරණවසෙන පවත්තනතො. කායෙන පන සික්ඛාපදානං සමාදියමානෙ සීලස්ස කායසුචරිතභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. මුසාවාදාදීහි විරමන්තස්ස චතස්සො චෙතනාපි විරතියොපි වචීසුචරිතං වාචසිකස්ස වීතික්කමස්ස අකරණවසෙන පවත්තනතො. අනභිජ්ඣා අබ්‍යාපාදො සම්මාදිට්ඨීති තයො චෙතනාසම්පයුත්තධම්මා මනොසුචරිතන්ති අයං කම්මපථකථා.

තිකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුක්කවාරවණ්ණනා

324. චතුක්කෙසු අනරියවොහාරාති අනරියානං ලාමකානං වොහාරා සංවොහාරා අභිලාපවාචා. අරියවොහාරාති අරියානං සප්පුරිසානං වොහාරා. දිට්ඨවාදිතාති ‘‘දිට්ඨං මයා’’ති එවංවාදිතා. එත්ථ ච තංතංසමුට්ඨාපකචෙතනාවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

පඨමකප්පිකෙසු පඨමං පුරිසලිඞ්ගමෙව උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘පඨමං උප්පන්නවසෙනා’’ති. පුරිමං පුරිසලිඞ්ගං පජහතීති යථාවුත්තෙනත්ථෙන පුබ්බඞ්ගමභාවතො පුරිමසඞ්ඛාතං පුරිසලිඞ්ගං ජහති. සතං තිංසඤ්ච සික්ඛාපදානීති තිංසාධිකානි සතං සික්ඛාපදානි.

භික්ඛුස්ස ච භික්ඛුනියා ච චතූසු පාරාජිකෙසූති සාධාරණෙසුයෙව චතූසු පාරාජිකෙසු. පඨමො පඤ්හොති ‘‘අත්ථි වත්ථුනානත්තතා, නො ආපත්තිනානත්තතා’’ති අයං පඤ්හො. ‘‘අත්ථි ආපත්තිසභාගතා, නො වත්ථුසභාගතා’’ති අයං ඉධ දුතියො නාම.

අනාපත්තිවස්සච්ඡෙදස්සාති නත්ථි එතස්මිං වස්සච්ඡෙදෙ ආපත්තීති අනාපත්තිවස්සච්ඡෙදො, තස්ස, අනාපත්තිකස්ස වස්සච්ඡෙදස්සාති අත්ථො. මන්තාභාසාති මතියා උපපරික්ඛිත්වා භාසනතො අසම්ඵප්පලාපවාචා ඉධ ‘‘මන්තාභාසා’’ති වුත්තා.

නවමභික්ඛුනිතො පට්ඨාය උපජ්ඣායාපි අභිවාදනාරහා නො පච්චුට්ඨානාරහාති යස්මා ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, භත්තග්ගෙ අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං යථාවුඩ්ඪං අවසෙසානං යථාගතික’’න්ති වදන්තෙන භගවතා භත්තග්ගෙ ආදිතො පට්ඨාය අට්ඨන්නංයෙව භික්ඛුනීනං යථාවුඩ්ඪං අනුඤ්ඤාතං, අවසෙසානං ආගතපටිපාටියා, තස්මා නවමභික්ඛුනිතො පට්ඨාය සචෙ උපජ්ඣායාපි භික්ඛුනී පච්ඡා ආගච්ඡති, න පච්චුට්ඨානාරහා, යථානිසින්නාහියෙව සීසං උක්ඛිපිත්වා අභිවාදෙතබ්බත්තා අභිවාදනාරහා. ආදිතො නිසින්නාසු පන අට්ඨසු යා අබ්භන්තරිමා අඤ්ඤා වුඩ්ඪතරා ආගච්ඡති, සා අත්තනො නවකතරං වුට්ඨාපෙත්වා නිසීදිතුං ලභති. තස්මා සා තාහි අට්ඨහි භික්ඛුනීහි පච්චුට්ඨානාරහා. යා පන අට්ඨහිපි නවකතරා, සා සචෙපි සට්ඨිවස්සා හොති, ආගතපටිපාටියාව නිසීදිතුං ලභති.

ඉධ න කප්පන්තීති වදන්තොති පච්චන්තිමජනපදෙසු ඨත්වා ‘‘ඉධ න කප්පන්තී’’ති වදන්තො විනයාතිසාරදුක්කටං ආපජ්ජති. කප්පියඤ්හි ‘‘න කප්පතී’’ති වදන්තො පඤ්ඤත්තං සමුච්ඡින්දති නාම. ඉධ කප්පන්තීතිආදීසුපි එසෙව නයො.

චතුක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා

325. පඤ්චකෙසු ‘‘නිමන්තිතො සභත්තො සමානො සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡා’’ති (පාචි. 294-297) වචනතො අකප්පියනිමන්තනං සාදියන්තස්සෙව අනාමන්තචාරො න වට්ටතීති ‘‘පිණ්ඩපාතිකස්ස කප්පන්තී’’ති වුත්තං. ගණභොජනාදීසුපි එසෙව නයො. අධිට්ඨහිත්වා භොජනන්ති ‘‘ගිලානසමයො’’තිආදිනා ආභොගං කත්වා භොජනං. අවිකප්පනාති ‘‘මය්හං භත්තපච්චාසං ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’’ති එවං අවිකප්පනා.

අයසතො වා ගරහතො වාති එත්ථ පරම්මුඛා අගුණවචනං අයසො. සම්මුඛා ගරහා. වියසතීති බ්‍යසනං, හිතසුඛං ඛිපති විද්ධංසෙතීති අත්ථො. ඤාතීනං බ්‍යසනං ඤාතිබ්‍යසනං, චොරරොගභයාදීහි ඤාතිවිනාසොති අත්ථො. භොගානං බ්‍යසනං භොගබ්‍යසනං, රාජචොරාදිවසෙන භොගවිනාසොති අත්ථො. රොගො එව බ්‍යසනං රොගබ්‍යසනං. රොගො හි ආරොග්‍යං බ්‍යසති විනාසෙතීති බ්‍යසනං. සීලස්ස බ්‍යසනං සීලබ්‍යසනං, දුස්සීල්‍යස්සෙතං නාමං. සම්මාදිට්ඨිං විනාසයමානා උප්පන්නා දිට්ඨියෙව බ්‍යසනං දිට්ඨිබ්‍යසනං. ඤාතිසම්පදාති ඤාතීනං සම්පදා පාරිපූරි බහුභාවො. භොගසම්පදායපි එසෙව නයො. ආරොග්‍යස්ස සම්පදා ආරොග්‍යසම්පදා. පාරිපූරි දීඝරත්තං අරොගතා. සීලදිට්ඨිසම්පදාසුපි එසෙව නයො.

වත්තං පරිච්ඡින්දීති තස්මිං දිවසෙ කාතබ්බවත්තං නිට්ඨාපෙසි. අට්ඨ කප්පෙ අනුස්සරීතිආදිනා තස්මිං ඛණෙ ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා පුබ්බෙනිවාසඤාණං නිබ්බත්තෙසීති දීපෙති. ඤත්තියා කම්මප්පත්තො හුත්වාති ඤත්තියා ඨපිතාය අනුස්සාවනකම්මප්පත්තො හුත්වාති අත්ථො.

මන්දත්තා මොමූහත්තාති නෙව සමාදානං ජානාති, න ආනිසංසං, අත්තනො පන මන්දත්තා මොමූහත්තා අඤ්ඤාණෙනෙව ආරඤ්ඤිකො හොති. පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතොති ‘‘අරඤ්ඤෙ මෙ විහරන්තස්ස ‘අයං ආරඤ්ඤිකො’ති චතුප්පච්චයසක්කාරං කරිස්සන්ති, ‘අයං භික්ඛු ලජ්ජී පවිවිත්තො’තිආදීහි ච ගුණෙහි සම්භාවෙස්සන්තී’’ති එවං පාපිකාය ඉච්ඡාය ඨත්වා තාය එව ඉච්ඡාය අභිභූතො හුත්වා ආරඤ්ඤිකො හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අරඤ්ඤවාසෙන පච්චයලාභං පත්ථයමානො’’ති. උම්මාදවසෙන අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විහරන්තො උම්මාදා චිත්තක්ඛෙපා ආරඤ්ඤිකො නාම හොති. වණ්ණිතන්ති ඉදං ආරඤ්ඤිකඞ්ගං නාම බුද්ධෙහි බුද්ධසාවකෙහි ච වණ්ණිතං පසත්ථන්ති ආරඤ්ඤිකො හොති.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡක්කවාරවණ්ණනා

326. ඡක්කෙසු ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බන්ති පදභාජනං දස්සිතං. සෙසං උත්තානමෙව.

ඡක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තකවාරවණ්ණනා

327. සත්තකෙසු ඡක්කෙ වුත්තානියෙව සත්තකවසෙන යොජෙතබ්බානීති ඡක්කෙ වුත්තචුද්දසපරමානි ද්විධා කත්වා ද්වින්නං සත්තකානං වසෙන යොජෙතබ්බානි.

ආපත්තිං ජානාතීති ආපත්තිංයෙව ‘‘ආපත්තී’’ති ජානාති. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ආභිචෙතසිකානන්ති එත්ථ (ම. නි. අට්ඨ. 1.66) අභිචෙතොති පාකතිකකාමාවචරචිත්තෙහි සුන්දරතාය පටිපක්ඛතො විසුද්ධත්තා ච අභික්කන්තං විසුද්ධචිත්තං වුච්චති, උපචාරජ්ඣානචිත්තස්සෙතං අධිවචනං. අභිචෙතසි ජාතානි ආභිචෙතසිකානි, අභිචෙතොසන්නිස්සිතානීති වා ආභිචෙතසිකානි. දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානන්ති දිට්ඨධම්මෙ සුඛවිහාරානං. දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛො අත්තභාවො වුච්චති, තත්ථ සුඛවිහාරභූතානන්ති අත්ථො. රූපාවචරජ්ඣානානමෙතං අධිවචනං. තානි හි අප්පෙත්වා නිසින්නා ඣායිනො ඉමස්මිඤ්ඤෙව අත්තභාවෙ අසංකිලිට්ඨං නෙක්ඛම්මසුඛං වින්දන්ති, තස්මා ‘‘දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරානී’’ති වුච්චන්ති. නිකාමලාභීති නිකාමෙන ලාභී, අත්තනො ඉච්ඡාවසෙන ලාභී, ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකිච්ඡලාභීති සුඛෙනෙව පච්චනීකධම්මෙ වික්ඛම්භෙත්වා සමාපජ්ජිතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. අකසිරලාභීති අකසිරානං ලාභී විපුලානං, යථාපරිච්ඡෙදෙනෙව වුට්ඨාතුං සමත්ථොති වුත්තං හොති. එකච්චො හි ලාභීයෙව හොති, න පන සක්කොති ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ සමාපජ්ජිතුං. එකච්චො සක්කොති තථා සමාපජ්ජිතුං, පාරිපන්ථිකෙ පන කිච්ඡෙන වික්ඛම්භෙති. එකච්චො තථා ච සමාපජ්ජති, පාරිපන්ථිකෙ ච අකිච්ඡෙනෙව වික්ඛම්භෙති, න සක්කොති කාලමානනාළිකයන්තං විය යථාපරිච්ඡෙදෙයෙව වුට්ඨාතුං.

ආසවානං ඛයාති අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසානං ඛයා. අනාසවන්ති ආසවවිරහිතං. චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති එත්ථ චෙතො-වචනෙන අරහත්තඵලසම්පයුත්තො සමාධි, පඤ්ඤා-වචනෙන තංසම්පයුත්තා ච පඤ්ඤා වුත්තා. තත්ථ ච සමාධි රාගතො විමුත්තත්තා චෙතොවිමුත්ති, පඤ්ඤා අවිජ්ජාය විමුත්තත්තා පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘යො හිස්ස, භික්ඛවෙ, සමාධි, තදස්ස සමාධින්ද්‍රියං (සං. නි. 5.520). යා හිස්ස, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤා, තදස්ස පඤ්ඤින්ද්‍රියං (සං. නි. 5.516). ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති (අ. නි. 2.32). අපිචෙත්ථ සමථඵලං චෙතොවිමුත්ති, විපස්සනාඵලං පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බාති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයෙන ඤත්වාති අත්ථො. සුතමයඤාණාදිනා විය පරප්පච්චයතං නයග්ගාහඤ්ච මුඤ්චිත්වා පරතොඝොසානුගතභාවනාධිගමභූතාය අත්තනොයෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, න සයම්භූඤාණභූතායාති අධිප්පායො. උපසම්පජ්ජ විහරතීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා විහරති.

සත්තකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා

328. අට්ඨකෙසු අට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සමානෙනාති –

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ආපත්තිං ආපන්නො හොති, සො තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි හොති, අඤ්ඤෙ භික්ඛූ තස්සා ආපත්තියා ආපත්තිදිට්ඨිනො හොන්ති, තෙ චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ තං භික්ඛුං එවං ජානන්ති ‘අයං ඛො ආයස්මා බහුස්සුතො ආගතාගමො ධම්මධරො විනයධරො මාතිකාධරො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී ලජ්ජී කුක්කුච්චකො සික්ඛාකාමො, සචෙ මයං ඉමං භික්ඛුං ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිස්සාම, න මයං ඉමිනා භික්ඛුනා සද්ධිං උපොසථං කරිස්සාම, විනා ඉමිනා භික්ඛුනා උපොසථං කරිස්සාම, භවිස්සති සඞ්ඝස්ස තතොනිදානං භණ්ඩනං කලහො විග්ගහො විවාදො සඞ්ඝභෙදො සඞ්ඝරාජි සඞ්ඝවවත්ථානං සඞ්ඝනානාකරණ’න්ති, භෙදගරුකෙහි, භික්ඛවෙ, භික්ඛූහි න සො භික්ඛු ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිතබ්බො’’ති (මහාව. 453) –

ආදිනා වුත්තඅට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සමානෙන. තෙන හි සද්ධිං උපොසථාදිඅකරණං ආදීනවො භෙදාය සංවත්තනතො, කරණං ආනිසංසො සාමග්ගියා සංවත්තනතො. තස්මා එතෙ අට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සමානෙන න සො භික්ඛු උක්ඛිපිතබ්බොති අත්ථො.

දුතියඅට්ඨකෙපි අට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සමානෙනාති –

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ආපත්තිං ආපන්නො හොති, සො තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි හොති, අඤ්ඤෙ භික්ඛූ තස්සා ආපත්තියා ආපත්තිදිට්ඨිනො හොන්ති, සො චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු තෙ භික්ඛූ එවං ජානාති ‘ඉමෙ ඛො ආයස්මන්තො බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා පණ්ඩිතා බ්‍යත්තා මෙධාවිනො ලජ්ජිනො කුක්කුච්චකා සික්ඛාකාමා, නාලං මමං වා කාරණා අඤ්ඤෙසං වා කාරණා ඡන්දා දොසා මොහා භයා අගතිං ගන්තුං, සචෙ මං ඉමෙ භික්ඛූ ආපත්තියා අදස්සනෙ උක්ඛිපිස්සන්ති, න මයා සද්ධිං උපොසථං කරිස්සන්ති, විනා මයා උපොසථං කරිස්සන්ති, භවිස්සති සඞ්ඝස්ස තතොනිදානං භණ්ඩනං කලහො විග්ගහො විවාදො සඞ්ඝභෙදො සඞ්ඝරාජි සඞ්ඝවවත්ථානං සඞ්ඝනානාකරණ’න්ති, භෙදගරුකෙන, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා පරෙසම්පි සද්ධාය සා ආපත්ති දෙසෙතබ්බා’’ති (මහාව. 453) –

ආදිනා වුත්තඅට්ඨානිසංසෙ සම්පස්සමානෙනාති අත්ථො.

පාළියං ආගතෙහි සත්තහීති ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති ‘මුසා භණිස්ස’න්ති, භණන්තස්ස හොති ‘මුසා භණාමී’ති, භණිතස්ස හොති ‘මුසා මයා භණිත’න්ති විනිධාය දිට්ඨිං, විනිධාය ඛන්තිං, විනිධාය රුචිං, විනිධාය භාව’’න්ති (පාරා. 220) එවමාගතෙහි සත්තහි.

අබ්‍රහ්මචරියාති අසෙට්ඨචරියතො. රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනන්ති උපොසථං උපවුත්ථො රත්තිභොජනඤ්ච දිවාවිකාලභොජනඤ්ච න භුඤ්ජෙය්‍ය. මඤ්චෙ ඡමායංව සයෙථ සන්ථතෙති කප්පියමඤ්චෙ වා සුධාදිපරිකම්මකතාය භූමියං වා තිණපණ්ණපලාලාදීනි සන්ථරිත්වා කතෙ සන්ථතෙ වා සයෙථාති අත්ථො. එතඤ්හි අට්ඨඞ්ගීකමාහුපොසථන්ති එතං පාණාතිපාතාදීනි අසමාචරන්තෙන උපවුත්ථඋපොසථං අට්ඨහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා ‘‘අට්ඨඞ්ගික’’න්ති වදන්ති.

‘‘අකප්පියකතං හොති අප්පටිග්ගහිතක’’න්තිආදයො අට්ඨ අනතිරිත්තා නාම. සප්පිආදි අට්ඨමෙ අරුණුග්ගමනෙ නිස්සග්ගියං හොති. අට්ඨකවසෙන යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානීති පුරිමානි අට්ඨ එකං අට්ඨකං, තතො එකං අපනෙත්වා සෙසෙසුපි එකෙකං පක්ඛිපිත්වාති එවමාදිනා නයෙන අඤ්ඤානිපි අට්ඨකානි කාතබ්බානීති අත්ථො.

අට්ඨකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නවකවාරවණ්ණනා

329. නවකෙසු ආඝාතවත්ථූනීති (දී. නි. අට්ඨ. 3.340; අ. නි. අට්ඨ. 3.9.29) ආඝාතකාරණානි. ආඝාතපටිවිනයානීති ආඝාතස්ස පටිවිනයකාරණානි. තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති ‘‘තං අනත්ථචරණං මා අහොසී’’ති එතස්මිං පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා කෙන කාරණෙන සක්කා ලද්ධුං. ‘‘පරො නාම පරස්ස අත්තනො චිත්තරුචියා අනත්ථං කරොතී’’ති එවං චින්තෙත්වා ආඝාතං පටිවිනොදෙති. අථ වා සචාහං පටික්කොපං කරෙය්‍යං, තං කොපකරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා, කෙන කාරණෙන ලද්ධබ්බං නිරත්ථකභාවතොති අත්ථො. කම්මස්සකා හි සත්තා, තෙ කස්ස රුචියා දුක්ඛිතා සුඛිතා වා භවන්ති, තස්මා කෙවලං තස්මිං මය්හං කුජ්ඣනමත්තමෙවාති අධිප්පායො. අථ වා තං කොපකරණං එත්ථ පුග්ගලෙ කුතො ලබ්භා පරමත්ථතො කුජ්ඣිතබ්බස්ස කුජ්ඣනකස්ස ච අභාවතො. සඞ්ඛාරමත්තඤ්හෙතං යදිදං ඛන්ධපඤ්චකං යං ‘‘සත්තො’’ති වුච්චති, තෙ ච සඞ්ඛාරා ඉත්තරකාලා ඛණිකා, කස්ස කො කුජ්ඣතීති අත්ථො. ‘‘කුතො ලාභා’’තිපි පාඨො, සචාහං එත්ථ කොපං කරෙය්‍යං, තස්මිං මෙ කොපකරණෙ කුතො ලාභා, ලාභා නාම කෙ සියුං අඤ්ඤත්‍ර අනත්ථුප්පත්තිතොති අත්ථො. ඉමස්මිඤ්ච අත්ථෙ තන්ති නිපාතමත්තමෙව හොති.

තණ්හං පටිච්චාති (දී. නි. අට්ඨ. 2.103; අ. නි. අට්ඨ. 3.9.23) ද්වෙ තණ්හා එසනතණ්හා එසිතතණ්හා ච. යාය තණ්හාය අජපථසඞ්කුපථාදීනි පටිපජ්ජිත්වා භොගෙ එසති ගවෙසති, අයං එසනතණ්හා නාම. යා තෙසු එසිතෙසු ගවෙසිතෙසු පටිලද්ධෙසු තණ්හා, අයං එසිතතණ්හා නාම. ඉධ එසිතතණ්හා දට්ඨබ්බා. පරියෙසනාති රූපාදිආරම්මණපරියෙසනා. සා හි එසනතණ්හාය සති හොති. ලාභොති රූපාදිආරම්මණප්පටිලාභො. සො හි පරියෙසනාය සති හොති. විනිච්ඡයො පන ඤාණතණ්හාදිට්ඨිවිතක්කවසෙන චතුබ්බිධො. තත්ථ ‘‘සුඛවිනිච්ඡයං ජඤ්ඤා, සුඛවිනිච්ඡයං ඤත්වා අජ්ඣත්තං සුඛමනුයුඤ්ජෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.323) අයං ඤාණවිනිච්ඡයො. ‘‘විනිච්ඡයොති ද්වෙ විනිච්ඡයා තණ්හාවිනිච්ඡයො ච දිට්ඨිවිනිච්ඡයො චා’’ති (මහානි. 102) එවං ආගතානි අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතානි තණ්හාවිනිච්ඡයො. ද්වාසට්ඨි දිට්ඨියො දිට්ඨිවිනිච්ඡයො. ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො’’ති (දී. නි. 2.358) ඉමස්මිං පන සුත්තෙ ඉධ විනිච්ඡයොති වුත්තො විතක්කොයෙව ආගතො. ලාභං ලභිත්වා හි ඉට්ඨානිට්ඨං සුන්දරාසුන්දරඤ්ච විතක්කෙන විනිච්ඡිනාති ‘‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති, එත්තකං සද්දාරම්මණත්ථාය, එත්තකං මය්හං භවිස්සති, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො’’ති.

ඡන්දරාගොති එවං අකුසලවිතක්කෙන විතක්කිතෙ වත්ථුස්මිං දුබ්බලරාගො ච බලවරාගො ච උප්පජ්ජති. අජ්ඣොසානන්ති ‘‘අහං, මම’’න්ති බලවසන්නිට්ඨානං. පරිග්ගහොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන පරිග්ගහකරණං. මච්ඡරියන්ති පරෙහි සාධාරණභාවස්ස අසහනතා. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති ‘‘ඉදං අච්ඡරියං මය්හෙව හොතු, මා අඤ්ඤස්ස අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී’’ති. ආරක්ඛොති ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසාගොපනාදිවසෙන සුට්ඨු රක්ඛණං. අධි කරොතීති අධිකරණං, කාරණස්සෙතං නාමං. ආරක්ඛාධිකරණන්ති භාවනපුංසකං, ආරක්ඛහෙතූති අත්ථො. දණ්ඩාදානාදීසු පරනිසෙධනත්ථං දණ්ඩස්ස ආදානං දණ්ඩාදානං. එකතොධාරාදිනො සත්ථස්ස ආදානං සත්ථාදානං. කලහොති කායකලහොපි වාචාකලහොපි. පුරිමො පුරිමො විරොධො විග්ගහො, පච්ඡිමො පච්ඡිමො විවාදො. තුවං තුවන්ති අගාරවවසෙන ‘‘තුවං තුව’’න්ති වචනං.

අධිට්ඨිතකාලතො පට්ඨාය න විකප්පෙතබ්බානීති විකප්පෙන්තෙන අධිට්ඨානතො පුබ්බෙ වා

විකප්පෙතබ්බං, විජහිතාධිට්ඨානං වා පච්ඡාවිකප්පෙතබ්බං. අවිජහිතාධිට්ඨානං පන න විකප්පෙතබ්බන්ති අධිප්පායො. දුක්කටවසෙන වුත්තානීති ‘‘වග්ගං භික්ඛුනිසඞ්ඝං වග්ගසඤ්ඤී ඔවදතී’’තිආදිනා (පාචි. 150) නයෙන අධම්මකම්මෙ ද්වෙ නවකානි දුක්කටවසෙන වුත්තානි.

නවකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දසකවාරවණ්ණනා

330. දසකෙසු නත්ථි දින්නන්තිආදිවසෙන වෙදිතබ්බාති ‘‘නත්ථි දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං, නත්ථි හුතං, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්ථි අයං ලොකො, නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා, යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තී’’ති (ම. නි. 2.94, 225; 3.91, 116; සං. නි. 3.210) එවමාගතං සන්ධාය වුත්තං. සස්සතො ලොකොතිආදිවසෙනාති ‘‘සස්සතො ලොකොති වා, අසස්සතො ලොකොති වා, අන්තවා ලොකොති වා, අනන්තවා ලොකොති වා, තං ජීවං තං සරීරන්ති වා, අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරන්ති වා, හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණාති වා, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති වා’’ති (ම. නි. 1.269) එවමාගතං සඞ්ගණ්හාති.

මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො මිච්ඡාවිමුත්තිපරියොසානාති ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසති මිච්ඡාසමාධි මිච්ඡාඤාණං මිච්ඡාවිමුත්තී’’ති (විභ. 970) එවමාගතං සන්ධාය වදති. තත්ථ මිච්ඡාඤාණන්ති පාපකිරියාසු උපායචින්තාවසෙන පාපකං කත්වා ‘‘සුකතං මයා’’ති පච්චවෙක්ඛණාකාරෙන ච උප්පන්නො මොහො. මිච්ඡාවිමුත්තීති අවිමුත්තස්සෙව සතො විමුත්තිසඤ්ඤිතා. සමථක්ඛන්ධකෙ නිද්දිට්ඨාති ‘‘ඔරමත්තකං අධිකරණං හොති, න ච ගතිගතං, න ච සරිතසාරිත’’න්තිආදිනා (චූළව. 204) නිද්දිට්ඨා. සමථක්ඛන්ධකෙ වුත්තෙහි සමන්නාගතො හොතීති සම්බන්ධො. මාතුරක්ඛිතාදයො දස ඉත්ථියො. ධනක්කීතාදයො දස භරියායො.

දසකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

එකාදසකවාරවණ්ණනා

331. එකාදසකෙසු න වොදායන්තීති න පකාසන්ති. සුයුත්තයානසදිසාය කතායාති ඉච්ඡිතිච්ඡිතකාලෙ සුඛෙන පවත්තෙතබ්බත්තා යුත්තයානං විය කතාය. යථා පතිට්ඨා හොතීති සම්පත්තීනං යථා පතිට්ඨා හොති. අනු අනු පවත්තිතායාති භාවනාබහුලීකාරෙහි අනු අනු පවත්තිතාය.