1. අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා

497-499. රාජවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ අට්ඨකථායං සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. පාළියං පන අයමනුත්තානපදත්ථො. කතං වා කරිස්සන්ති වාති මෙථුනවීතික්කමනං කතං වා කරිස්සන්ති වා. ඉමෙසන්ති පදං විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා උභයත්ථ යොජෙතබ්බං ‘‘ඉමෙහි කතං ඉමෙ කරිස්සන්තී’’ති. රතනන්ති මණිරතනාදීසු යංකිඤ්චි. උභතොති ද්වීහි පක්ඛෙහි. ‘‘උභතො සුජාතො’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා විඤ්ඤායෙය්‍ය, සුජාත-සද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු ආරොහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙනෙව සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පන සා ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡිතාති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණිකො’’ති වුත්තං. ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො. සංසුද්ධා ගහණී අස්සාති සංසුද්ධගහණිකො, සංසුද්ධා තස්ස මාතුකුච්ඡීති වුත්තං හොති. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති එත්ථ පන යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො කම්මජතෙජොධාතු ‘‘ගහණී’’ති වුච්චති.

යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතු පිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. ‘‘යුග’’න්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා, පිතාමහද්වන්දාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පිතාමහග්ගහණෙනෙව මාතාමහොපි ගහිතො හොති. යුග-සද්දො චෙත්ථ එකසෙසෙන දට්ඨබ්බො යුගො ච යුගො ච යුගොති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වන්දං ගහිතමෙව හොති, තස්මා තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහයුගග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පිතාමහයුගො, තාව සංසුද්ධගහණිකො.

අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපකුට්ඨොති න උපකුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘ජාතිවාදෙනා’’ති. එත්ථ ච ‘‘උභතො…පෙ… පිතාමහයුගා’’ති එතෙන තස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකභාවකිත්තනතො, ‘‘අක්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. ‘‘අනුපකුට්ඨො’’ති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගඤ්හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඛත්තියතා, අභිසිත්තතා, උභින්නම්පි සයනිඝරතො අනික්ඛන්තතා, අප්පටිසංවිදිතතා, ඉන්දඛීලාතික්කමොති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.