9. රාජවග්ගො

1. අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා

497-499. රාජවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ අට්ඨකථායං සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. පාළියං පන අයමනුත්තානපදත්ථො. කතං වා කරිස්සන්ති වාති මෙථුනවීතික්කමනං කතං වා කරිස්සන්ති වා. ඉමෙසන්ති පදං විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා උභයත්ථ යොජෙතබ්බං ‘‘ඉමෙහි කතං ඉමෙ කරිස්සන්තී’’ති. රතනන්ති මණිරතනාදීසු යංකිඤ්චි. උභතොති ද්වීහි පක්ඛෙහි. ‘‘උභතො සුජාතො’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ යෙහි කෙහිචි ද්වීහි භාගෙහි සුජාතතා විඤ්ඤායෙය්‍ය, සුජාත-සද්දො ච ‘‘සුජාතො චාරුදස්සනො’’තිආදීසු ආරොහසම්පත්තිපරියායොති ජාතිවසෙනෙව සුජාතතං විභාවෙතුං ‘‘මාතිතො ච පිතිතො චා’’ති වුත්තං. අනොරසපුත්තවසෙනපි ලොකෙ මාතුපිතුසමඤ්ඤා දිස්සති, ඉධ පන සා ඔරසපුත්තවසෙනෙව ඉච්ඡිතාති දස්සෙතුං ‘‘සංසුද්ධගහණිකො’’ති වුත්තං. ගබ්භං ගණ්හාති ධාරෙතීති ගහණී, ගබ්භාසයසඤ්ඤිතො මාතුකුච්ඡිප්පදෙසො. සංසුද්ධා ගහණී අස්සාති සංසුද්ධගහණිකො, සංසුද්ධා තස්ස මාතුකුච්ඡීති වුත්තං හොති. ‘‘සමවෙපාකිනියා ගහණියා’’ති එත්ථ පන යථාභුත්තස්ස ආහාරස්ස විපාචනවසෙන ගණ්හනතො අඡඩ්ඩනතො කම්මජතෙජොධාතු ‘‘ගහණී’’ති වුච්චති.

යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතු පිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. ‘‘යුග’’න්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං, අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. පිතා ච මාතා ච පිතරො, පිතූනං පිතරො පිතාමහා, තෙසං යුගො පිතාමහයුගො, තස්මා යාව සත්තමා පිතාමහයුගා, පිතාමහද්වන්දාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි පිතාමහග්ගහණෙනෙව මාතාමහොපි ගහිතො හොති. යුග-සද්දො චෙත්ථ එකසෙසෙන දට්ඨබ්බො යුගො ච යුගො ච යුගොති. එවඤ්හි තත්ථ තත්ථ ද්වන්දං ගහිතමෙව හොති, තස්මා තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහයුගග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පිතාමහයුගො, තාව සංසුද්ධගහණිකො.

අක්ඛිත්තොති ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපකුට්ඨොති න උපකුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා පත්තපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති ආහ ‘‘ජාතිවාදෙනා’’ති. එත්ථ ච ‘‘උභතො…පෙ… පිතාමහයුගා’’ති එතෙන තස්ස යොනිදොසාභාවො දස්සිතො සංසුද්ධගහණිකභාවකිත්තනතො, ‘‘අක්ඛිත්තො’’ති ඉමිනා කිරියාපරාධාභාවො. කිරියාපරාධෙන හි සත්තා ඛෙපං පාපුණන්ති. ‘‘අනුපකුට්ඨො’’ති ඉමිනා අයුත්තසංසග්ගාභාවො. අයුත්තසංසග්ගඤ්හි පටිච්ච සත්තා අක්කොසං ලභන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඛත්තියතා, අභිසිත්තතා, උභින්නම්පි සයනිඝරතො අනික්ඛන්තතා, අප්පටිසංවිදිතතා, ඉන්දඛීලාතික්කමොති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

අන්තෙපුරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. රතනසික්ඛාපදවණ්ණනා

502. දුතියෙ මහාලතං නාමාති පතිකුලං ගච්ඡන්තියා කිර තස්සා පිතා මහාලතාපිළන්ධනං නාම කාරාපෙසි. තස්මිං පිළන්ධනෙ චතස්සො වජිරනාළියො තත්ථ තත්ථ අප්පෙතබ්බට්ඨානෙ අප්පනවසෙන විනියොගං අගමංසු, මුත්තානං එකාදස නාළියො, පවාළස්ස ද්වාවීසති නාළියො, මණීනං තෙත්තිංස නාළියො. ඉති එතෙහි ච අඤ්ඤෙහි ච වෙළුරියලොහිතඞ්කමසාරගල්ලාදීහි සත්තවණ්ණෙහි ච රතනෙහි නිට්ඨානං අගමාසි. තං සීසෙ පටිමුක්කං යාව පාදපිට්ඨියා භස්සති, පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරයමානාව ඉත්ථී නං ධාරෙතුං සක්කොති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

506. ආවසථස්ස පන සුප්පපාතො වා මුසලපාතො වා උපචාරො නාමාති යොජෙතබ්බං. ආවසථොති චෙත්ථ අන්තොආරාමෙ වා හොතු අඤ්ඤත්ථ වා, අත්තනො වසනට්ඨානං වුච්චති. ඡන්දෙනපි භයෙනපීති වඩ්ඪකීආදීසු ඡන්දෙන, රාජවල්ලභෙසු භයෙන. තමෙව භික්ඛුං ආසඞ්කන්තීති විස්සරිත්වා ගමනකාලෙ අත්තනො පච්ඡතො අඤ්ඤස්සාභාවා ආසඞ්කන්ති. පතිරූපං නාම රතනසම්මතෙ පංසුකූලග්ගහණං වා රතනෙ නිරුස්සුක්කගමනං වා. යදි හි තං රතනසම්මතං ආමාසං චෙ, ‘‘නත්ථි එතස්ස සාමී’’ති පංසුකූලං ගහෙස්සති. අනාමාසං චෙ, ‘‘නත්ථි එතස්ස සාමී’’ති පංසුකූලඡින්නපලිබොධො නිරපෙක්ඛො ගමිස්සති. සමාදපෙත්වාති අඤ්ඤං සමාදපෙත්වා, ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියානයාචනා’’ති (ජා. 1.7.59) වුත්තනයෙන යාචිත්වාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අනනුඤ්ඤාතකරණං, පරසන්තකතා, විස්සාසග්ගාහපංසුකූලසඤ්ඤානං අභාවො, උග්ගහණං වා උග්ගහාපනං වාති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

රතනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. විකාලගාමප්පවිසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

508. තතියෙ අරියමග්ගස්සාති එත්ථ සග්ගමග්ගොපි සඞ්ගහෙතබ්බො. අනිය්‍යානිකත්තා සග්ගමොක්ඛමග්ගානං තිරච්ඡානභූතා හි කථා තිරච්ඡානකථා. තිරච්ඡානභූතන්ති තිරොකරණභූතං විබන්ධනභූතං. රාජපටිසංයුත්තං කථන්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.17; ම. නි. අට්ඨ. 2.223; සං. නි. අට්ඨ. 3.5.1080; අ. නි. අට්ඨ. 3.10.69-70) රාජානං ආරබ්භ ‘‘මහාසම්මතො මන්ධාතා ධම්මාසොකො එවංමහානුභාවො’’තිආදිනා නයෙන පවත්තකථං. එත්ථ ච ‘‘අසුකො රාජා අභිරූපො දස්සනීයො’’තිආදිනා නයෙන ගෙහස්සිතකථාව තිරච්ඡානකථා හොති. ‘‘සොපි නාම එවංමහානුභාවො ඛයං ගතො’’ති එවං පවත්තා පන අනිච්චතාපටිසංයුත්තා කම්මට්ඨානභාවෙ තිට්ඨති. චොරෙසුපි ‘‘මූලදෙවො එවංමහානුභාවො, මෙඝමාලො එවංමහානුභාවො’’ති තෙසං කම්මං පටිච්ච ‘‘අහො සූරා’’ති ගෙහස්සිතකථාව තිරච්ඡානකථා. යුද්ධෙපි භරතයුද්ධාදීසු ‘‘අසුකෙන අසුකො එවං මාරිතො එවං විද්ධො’’ති කාමස්සාදවසෙනෙව කථා තිරච්ඡානකථා. ‘‘තෙපි නාම ඛයං ගතා’’ති එවං පවත්තා පන සබ්බත්ථ කම්මට්ඨානමෙව හොති.

අපිච අන්නාදීසු ‘‘එවං වණ්ණවන්තං ගන්ධවන්තං රසවන්තං ඵස්සසම්පන්නං ඛාදිම්හ භුඤ්ජිම්හ පිවිම්හ පරිභුඤ්ජිම්හා’’ති කාමස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘පුබ්බෙ එවං වණ්ණාදිසම්පන්නං අන්නං පානං වත්ථං සයනං මාලාගන්ධං සීලවන්තානං අදම්හ, චෙතියපූජං අකරිම්හා’’ති කථෙතුං වට්ටති. ඤාතිකථාදීසුපි ‘‘අම්හාකං ඤාතකා සූරා සමත්ථා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවං විචිත්‍රෙහි යානෙහි විචරිම්හා’’ති වා අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘තෙපි නො ඤාතකා ඛයං ගතා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවරූපා උපාහනා සඞ්ඝස්ස අදම්හා’’ති වා කථෙතබ්බං. ගාමකථාපි සුනිවිට්ඨදුන්නිවිට්ඨසුභික්ඛදුබ්භික්ඛාදිවසෙන වා ‘‘අසුකගාමවාසිනො සූරා සමත්ථා’’ති වා එවං අස්සාදවසෙන න වට්ටති, සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති වා ‘‘ඛයවයං ගතා’’ති වා වත්තුං වට්ටති. නිගමනගරජනපදකථාසුපි එසෙව නයො.

ඉත්ථිකථාපි වණ්ණසණ්ඨානාදීනි පටිච්ච අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා, ඛයං ගතා’’ති එවං වත්තුං වට්ටති. සූරකථාපි ‘‘නන්දිමිත්තො නාම යොධො සූරො අහොසී’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධො අහොසි, ඛයං ගතො’’ති එවමෙව වට්ටති. විසිඛාකථාපි ‘‘අසුකා විසිඛා සුනිවිට්ඨා දුන්නිවිට්ඨා සූරා සමත්ථා’’ති අස්සාදවසෙනෙව න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා, ඛයං ගතා’’ඉච්චෙව වට්ටති.

කුම්භට්ඨානකථාති කුටට්ඨානකථා උදකතිත්ථකථා වුච්චති, කුම්භදාසීකථා වා. සාපි ‘‘පාසාදිකා නච්චිතුං ගායිතුං ඡෙකා’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති, ‘‘සද්ධා පසන්නා’’තිආදිනා නයෙනෙව වට්ටති. පුබ්බපෙතකථාති අතීතඤාතිකථා. තත්ථ වත්තමානඤාතිකථාසදිසොව විනිච්ඡයො.

නානත්තකථාති පුරිමපච්ඡිමකථාවිමුත්තා අවසෙසා නානාසභාවා නිරත්ථකකථා. ලොකක්ඛායිකාති ‘‘අයං ලොකො කෙන නිම්මිතො, අසුකෙන පජාපතිනා බ්‍රහ්මුනා ඉස්සරෙන වා නිම්මිතො, කාකො සෙතො අට්ඨීනං සෙතත්තා, බකා රත්තා ලොහිතස්ස රත්තත්තා’’ති එවමාදිකා ලොකායතවිතණ්ඩසල්ලාපකථා. උප්පත්තිඨිතිසංහාරාදිවසෙන ලොකං අක්ඛායතීති ලොකක්ඛායිකා. සමුද්දක්ඛායිකා නාම කස්මා සමුද්දො සාගරො, සාගරස්ස රඤ්ඤො පුත්තෙහි ඛතත්තා සාගරො. ඛතො අම්හෙහීති හත්ථමුද්දාය නිවෙදිතත්තා සමුද්දොති එවමාදිකා නිරත්ථකා සමුද්දක්ඛායිකකථා.

ඉති භවො ඉති අභවොති යං වා තං වා නිරත්ථකකාරණං වත්වා පවත්තිතකථා ඉතිභවාභවකථා. එත්ථ ච භවොති සස්සතං, අභවොති උච්ඡෙදං. භවොති වුද්ධි, අභවොති හානි. භවොති කාමසුඛං, අභවොති අත්තකිලමථො. ඉති ඉමාය ඡබ්බිධාය ඉතිභවාභවකථාය සද්ධිං බාත්තිංස තිරච්ඡානකථා නාම හොති. අථ වා පාළියං සරූපතො අනාගතාපි අරඤ්ඤපබ්බතනදීදීපකථා ඉති-සද්දෙන සඞ්ගහෙත්වා ඡත්තිංස තිරච්ඡානකථාති වුච්චති. ඉති වාති හි එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථෙ, වා-සද්දො විකප්පත්ථෙ. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘එවංපකාරං ඉතො අඤ්ඤං වා තාදිසං නිරත්ථකකථං කථෙන්තී’’ති. ආදිඅත්ථෙ වා ඉති-සද්දො ‘‘ඉති වා ඉති එවරූපා නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා පටිවිරතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.10, 194) විය, එවමාදිං අඤ්ඤම්පි තාදිසං කථං කථෙන්තීති අත්ථො.

512. අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරො අදින්නාදානෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති ඉමිනා දුතියලෙඩ්ඩුපාතො ඉධ උපචාරොති දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. සන්තං භික්ඛුං අනාපුච්ඡනා, අනුඤ්ඤාතකාරණාභාවො, විකාලෙ ගාමප්පවිසනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

විකාලගාමප්පවිසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. සූචිඝරසික්ඛාපදවණ්ණනා

517. චතුත්ථෙ තං අස්ස අත්ථීති පඨමං භින්දිත්වා පච්ඡා දෙසෙතබ්බත්තා තං භෙදනකං තස්ස පාචිත්තියස්ස අත්ථීති භෙදනකං, පාචිත්තියං. අස්සත්ථිඅත්ථෙ අ-කාරපච්චයො දට්ඨබ්බො. වාසිජටෙති වාසිදණ්ඩකෙ. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. සූචිඝරතා, අට්ඨිමයාදිතා, අත්තනො අත්ථාය කරණං වා කාරාපෙත්වා වා පටිලාභොති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

සූචිඝරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. මඤ්චපීඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

522. පඤ්චමෙ ඡෙදනකං වුත්තනයමෙවාති ඡෙදනමෙව ඡෙදනකං, තං තස්ස අත්ථීති ඡෙදනකන්ති ඉමමත්ථං අතිදිස්සති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පමාණාතික්කන්තමඤ්චපීඨතා, අත්තනො අත්ථාය කරණං වා කාරාපෙත්වා වා පටිලාභොති ඉමානි පනෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

මඤ්චපීඨසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. තූලොනද්ධසික්ඛාපදවණ්ණනා

526. ඡට්ඨෙ තූලං පක්ඛිපිත්වාති හෙට්ඨා චිමිලිකං පත්ථරිත්වා තස්ස උපරි තූලං පක්ඛිපිත්වාති අත්ථො. පොටකිතූලන්ති එරකතූලාදි යංකිඤ්චි තිණජාතීනං තූලං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තූලොනද්ධමඤ්චපීඨතා, අත්තනො අත්ථාය කරණං වා කාරාපෙත්වා වා පටිලාභොති ඉමානි පනෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි. අත්තනා කාරාපිතස්ස හි පටිලාභමත්තෙනෙව පාචිත්තියං. තෙනෙව පදභාජනෙ ‘‘පටිලාභෙන උද්දාලෙත්වා පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. කෙනචි පන ‘‘පටිලාභෙන උද්දාලෙත්වා පාචිත්තියං දෙසෙතබ්බන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි පටිලාභමත්තෙනෙව පාචිත්තියං විය දිස්සති, පරිභොගෙයෙව ආපත්ති දට්ඨබ්බා. ‘අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’ති වචනං එත්ථ සාධක’’න්ති වුත්තං, තං තස්ස මතිමත්තං. න හි ‘‘අඤ්ඤෙන කතං පටිලභිත්වා පරිභුඤ්ජති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති ඉදං අත්තනා කාරාපිතං සන්ධාය වුත්තං, කරණකාරාපනපච්චයා ච ඉමිනා සික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං වුත්තං, න පරිභොගපච්චයා. ‘‘න, භික්ඛවෙ, තූලොනද්ධං මඤ්චං වා පීඨං වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං, යො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති හි ඛන්ධකෙ වුත්තත්තා අත්තනා වා කතං හොතු අඤ්ඤෙන වා, පරිභුඤ්ජන්තස්ස පරිභොගපච්චයා දුක්කටමෙව, න පාචිත්තියං.

තූලොනද්ධසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නිසීදනසික්ඛාපදවණ්ණනා

531. සත්තමෙ යං වත්තබ්බං, තං නිසීදනසන්ථතසික්ඛාපදෙ වුත්තමෙව. නිසීදනස්ස පමාණාතික්කන්තතා, අත්තනො අත්ථාය කරණං වා කාරාපෙත්වා වා පටිලාභොති ඉමානි පනෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

නිසීදනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

537-542. අට්ඨමනවමදසමෙසු නත්ථි වත්තබ්බං, අඞ්ගානිපි සත්තමෙව වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බානි.

නිට්ඨිතො රාජවග්ගො නවමො.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය සාරත්ථදීපනියං

ඛුද්දකවණ්ණනා සමත්තා.

පාචිත්තියකණ්ඩං නිට්ඨිතං.