8. සහධම්මිකවග්ගො

1. සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

434. සහධම්මිකවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ වාචාය වාචාය ආපත්තීති අනාදරියභයා ලෙසෙන එවං වදන්තස්ස ආපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. උපසම්පන්නස්ස පඤ්ඤත්තෙන වචනං, අසික්ඛිතුකාමතාය එවං වචනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

සහධම්මිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා

438. දුතියෙ විනයස්ස පරියාපුණනං විනයපරියත්තීති ආහ ‘‘විනයං පරියාපුණන්තාන’’න්තිආදි. සුගුත්තොති යථා කරණ්ඩකෙ පක්ඛිත්තමණික්ඛන්ධො විය න නස්සති විපත්තිං න පාපුණාති, එවං සුට්ඨු ගොපිතො. සුරක්ඛිතොති තස්සෙව පරියායවචනං. යථා හි කිලෙසචොරෙහි අවිලුම්පනීයො හොති, එවං සබ්බදා සූපට්ඨිතස්සතිතාය සුට්ඨු රක්ඛිතො. කුක්කුච්චපකතානන්ති කප්පියාකප්පියං නිස්සාය උප්පන්නකුක්කුච්චෙන අභිභූතානං. සාරජ්ජනං සාරදො, බ්‍යාමොහභයං. විගතො සාරදො එතස්සාති විසාරදො. සහධම්මෙනාති සකාරණෙන වචනෙන. සුනිග්ගහිතං නිග්ගණ්හාතීති යථා න පුන සීසං උක්ඛිපන්ති, අථ ඛො අප්පටිභානා මඞ්කුභූතායෙව හොන්ති, එවං සුට්ඨු නිග්ගණ්හාති.

අලජ්ජිතාති ය-කාරලොපෙන නිද්දෙසො, අලජ්ජිතායාති වුත්තං හොති. අඤ්ඤාණතාතිආදීසුපි එසෙව නයො. මන්දො මොමූහොති අඤ්ඤාණභාවෙන මන්දො, අවිසයතො මොමූහො, මහාමූළ්හොති අත්ථො.

අත්තපච්චත්ථිකාති අත්තනො පච්චත්ථිකා. වජ්ජිපුත්තකා දසවත්ථුදීපකා. පරූපහාරඅඤ්ඤාණකඞ්ඛාපරවිතාරණාදිවාදාති එත්ථ යෙ අරහත්තං පටිජානන්තානං අප්පත්තෙ පත්තසඤ්ඤීනං අධිමානිකානං කුහකානං වා අරහත්තං පටිජානන්තානං සුක්කවිස්සට්ඨිං දිස්වා මාරකායිකා දෙවතා ‘‘අරහතො අසුචිං උපසංහරන්තී’’ති මඤ්ඤන්ති සෙය්‍යථාපි පුබ්බසෙලියා අපරසෙලියා ච, තෙ පරූපහාරවාදා. යෙසං පන අරහතො ඉත්ථිපුරිසාදීනං නාමගොත්තාදීසු ඤාණප්පවත්තියා අභාවෙන අත්ථි අරහතො අඤ්ඤාණං, තත්ථෙව සන්නිට්ඨානාභාවෙන අත්ථි අරහතො කඞ්ඛා, යස්මා චස්ස තානි වත්ථූනි පරෙ විතාරෙන්ති පකාසෙන්ති ආචික්ඛන්ති, තස්මා අත්ථි අරහතො පරවිතාරණාති ඉමා තිස්සො ලද්ධියො සෙය්‍යථාපි එතරහි පුබ්බසෙලියානං, තෙ අඤ්ඤාණකඞ්ඛාපරවිතාරණවාදා. නිග්ගහො පන නෙසං කථාවත්ථුප්පකරණෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

චත්තාරො මග්ගා ච ඵලානි චාති උක්කට්ඨනිද්දෙසවසෙන වුත්තං, චතස්සො පටිසම්භිදා තිස්සො විජ්ජා ඡ අභිඤ්ඤාති අයම්පි අධිගමසද්ධම්මොයෙව. ච-කාරො වා අවුත්තසම්පිණ්ඩනත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙචි ථෙරාති ධම්මකථිකා. ආහංසූති පංසුකූලිකත්ථෙරා එවං ආහංසු.

කදා පනායං කථා උදපාදීති? අයඤ්හෙත්ථ අනුපුබ්බිකථා (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.130) – ඉමස්මිං කිර දීපෙ චණ්ඩාලතිස්සමහාභයෙ සක්කො දෙවරාජා මහාඋළුම්පං මාපෙත්වා භික්ඛූනං ආරොචාපෙසි ‘‘මහන්තං භයං භවිස්සති, න සම්මා දෙවො වස්සිස්සති, භික්ඛූ පච්චයෙහි කිලමන්තා පරියත්තිං සන්ධාරෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, පරතීරං ගන්ත්වා අය්‍යෙහි ජීවිතං රක්ඛිතුං වට්ටති. ඉමං මහාඋළුම්පං ආරුය්හ ගච්ඡථ භන්තෙ, යෙසං එත්ථ නිසජ්ජට්ඨානං නප්පහොති, තෙ කට්ඨඛණ්ඩෙපි උරං ඨපෙත්වා ගච්ඡන්තු, සබ්බෙසං භයං න භවිස්සතී’’ති. තදා සමුද්දතීරං පත්වා සට්ඨි භික්ඛූ කතිකං කත්වා ‘‘අම්හාකං එත්ථ ගමනකිච්චං නත්ථි, මයං ඉධෙව හුත්වා තෙපිටකං රක්ඛිස්සාමා’’ති තතො නිවත්තිත්වා දක්ඛිණමලයජනපදං ගන්ත්වා කන්දමූලපණ්ණෙහි ජීවිකං කප්පෙන්තා වසිංසු, කායෙ වහන්තෙ නිසීදිත්වා සජ්ඣායං කරොන්ති, අවහන්තෙ වාලිකං උස්සාරෙත්වා පරිවාරෙත්වා සීසානි එකට්ඨානෙ කත්වා පරියත්තිං සම්මසන්ති. ඉමිනා නියාමෙන ද්වාදස සංවච්ඡරානි සාට්ඨකථං තෙපිටකං පරිපුණ්ණං කත්වා ධාරයිංසු.

භයෙ වූපසන්තෙ සත්තසතා භික්ඛූ අත්තනො ගතට්ඨානෙ සාට්ඨකථෙ තෙපිටකෙ එකක්ඛරම්පි එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අවිනාසෙත්වා ඉමමෙව දීපමාගම්ම කල්ලගාමජනපදෙ මණ්ඩලාරාමවිහාරං පවිසිංසු. ථෙරානං ආගතපවත්තිං සුත්වා ඉමස්මිං දීපෙ ඔහීනා සට්ඨි භික්ඛූ ‘‘ථෙරෙ පස්සිස්සාමා’’ති ගන්ත්වා ථෙරෙහි සද්ධිං තෙපිටකං සොධෙන්තා එකක්ඛරම්පි එකබ්‍යඤ්ජනම්පි අසමෙන්තං නාම න පස්සිංසු. තස්මිං ඨානෙ ථෙරානං අයං කථා උදපාදි ‘‘පරියත්ති නු ඛො සාසනස්ස මූලං, උදාහු පටිපත්තී’’ති. පංසුකූලිකත්ථෙරා ‘‘පටිපත්ති මූල’’න්ති ආහංසු, ධම්මකථිකා ‘‘පරියත්තී’’ති. අථ නෙ ථෙරා ‘‘තුම්හාකං ද්වින්නම්පි ජනානං වචනමත්තෙනෙව න සක්කා විඤ්ඤාතුං, ජිනභාසිතං සුත්තං ආහරථා’’ති ආහංසු. සුත්තං ආහරිතුං න භාරොති –

‘‘ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’’ති (දී. නි. 2.214). ‘‘පටිපත්තිමූලකං, මහාරාජ, සත්ථුසාසනං, පටිපත්තිසාරකං, මහාරාජ, සත්ථුසාසනං, පටිපත්ති තිට්ඨන්තී තිට්ඨතී’’ති (මි. ප. 4.1.7) –

සුත්තං ආහරිංසු.

ඉමං සුත්තං සුත්වා ධම්මකථිකා අත්තනො වාදට්ඨපනත්ථාය ඉමං සුත්තං ආහරිංසු –

‘‘යාව තිට්ඨන්ති සුත්තන්තා, විනයො යාව දිප්පති;

තාව දක්ඛන්ති ආලොකං, සූරියෙ අබ්භුට්ඨිතෙ යථා.

‘‘සුත්තන්තෙසු අසන්තෙසු, පමුට්ඨෙ විනයම්හි ච;

තමො භවිස්සති ලොකෙ, සූරියෙ අත්ථඞ්ගතෙ යථා.

‘‘සුත්තන්තෙ රක්ඛිතෙ සන්තෙ, පටිපත්ති හොති රක්ඛිතා;

පටිපත්තියං ඨිතො ධීරො, යොගක්ඛෙමා න ධංසතී’’ති.

ඉමස්මිං සුත්තෙ ආහටෙ පංසුකූලිකත්ථෙරා තුණ්හී අහෙසුං. ධම්මකථිකත්ථෙරානංයෙව වචනං පුරතො අහොසි. යථා හි ගවසතස්ස ගවසහස්සස්ස වා අන්තරෙ පවෙණිපාලිකාය ධෙනුයා අසති සො වංසො සා පවෙණී න ඝටීයති, එවමෙව ආරද්ධවිපස්සකානං භික්ඛූනං සතෙපි සහස්සෙපි විජ්ජමානෙ පරියත්තියා අසති අරියමග්ගපටිවෙධො නාම න හොති. යථා ච නිධිකුම්භියා ජානනත්ථාය පාසාණපිට්ඨෙ අක්ඛරෙසු උපනිබද්ධෙසු යාව අක්ඛරානි ධරන්ති, තාව නිධිකුම්භී නට්ඨා නාම න හොති, එවමෙව පරියත්තියා ධරමානාය සාසනං අන්තරහිතං නාම න හොතීති. තස්සාධෙය්‍යොති තස්සායත්තො.

439. සො පනාති සො පාතිමොක්ඛො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ගරහිතුකාමතා, උපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ සික්ඛාපදවිවණ්ණනඤ්චාති ඉමානි පනෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

විලෙඛනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

443. තතියං උත්තානමෙව. මොහාරොපනං, මොහෙතුකාමතා, වුත්තනයෙන සුතභාවො, මොහනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

මොහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

452. චතුත්ථෙ රත්තචිත්තොති කායසංසග්ගරාගෙන රත්තචිත්තො. සචෙ පන මෙථුනරාගෙන රත්තො පහාරං දෙති, දුක්කටමෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. කුපිතතා, න මොක්ඛාධිප්පායතා, උපසම්පන්නස්ස පහාරදානන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා

457. පඤ්චමෙ න පහරිතුකාමතාය දින්නත්තා දුක්කටන්ති එත්ථ පහරිතුකාමතාය පහටෙ පුරිමසික්ඛාපදෙන පාචිත්තියං, උච්චාරෙතුකාමතාය කෙවලං උග්ගිරණමත්තෙ කතෙ ඉමිනා පාචිත්තියං. ඉමිනා පන විරජ්ඣිත්වා පහාරො දින්නො, තස්මා දුක්කටං. කිමිදං දුක්කටං පහාරපච්චයා, උදාහු උග්ගිරණපච්චයාති? තත්ථ කෙචි තාව වදන්ති ‘‘පහාරපච්චයා එව දුක්කටං, උග්ගිරණපච්චයා පාචිත්තියන්ති සදුක්කටං පාචිත්තියං යුජ්ජති. පුරිමඤ්හි උග්ගිරණං, පච්ඡා පහාරො, න ච පච්ඡා පහාරං නිස්සාය පුරිමං උග්ගිරණං අනාපත්තිවත්ථුකං භවිතුමරහතී’’ති.

මයං පනෙත්ථ එවං තක්කයාම ‘‘උග්ගිරණස්ස අත්තනො සභාවෙනෙව අසණ්ඨිතත්තා තප්පච්චයා පාචිත්තියෙන න භවිතබ්බං, අසුද්ධචිත්තෙන කතපයොගත්තා පන න සක්කා එත්ථ අනාපත්තියා භවිතුන්ති දුක්කටං වුත්තං. ‘න පහරිතුකාමතාය දින්නත්තා’ති ඉමිනා ච පහාරපච්චයා පුරිමසික්ඛාපදෙන පාචිත්තියාසම්භවෙ කාරණං වුත්තං, න පන පහාරපච්චයා දුක්කටසම්භවෙ. න හි අපහරිතුකාමතාය පහාරෙ දින්නෙ පුරිමසික්ඛාපදෙන පහාරපච්චයා පාචිත්තියෙන දුක්කටෙන වා භවිතුං යුත්ත’’න්ති. ‘‘තිරච්ඡානාදීනං අසුචිකරණාදිං දිස්වා කුජ්ඣිත්වාපි උග්ගිරන්තස්ස මොක්ඛාධිප්පායො එවා’’ති වදන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. කුපිතතා, න මොක්ඛාධිප්පායතා, උපසම්පන්නස්ස තලසත්තිඋග්ගිරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

තලසත්තිකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා

459. ඡට්ඨං උත්තානත්ථමෙව. උපසම්පන්නතා, සඞ්ඝාදිසෙසස්ස අමූලකතා, අනුද්ධංසනා, තඞ්ඛණවිජානනාති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

අමූලකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

464. සත්තමම්පි උත්තානත්ථමෙව. උපසම්පන්නතා, අඵාසුකාමතා, කුක්කුච්චුප්පාදනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා

471. අට්ඨමෙ සුතිසමීපන්ති සද්දසමීපං. සුය්‍යතීති හි සුති, සද්දස්සෙතං අධිවචනං. තස්ස සමීපං උපස්සුති, සද්දසමීපන්ති වුත්තං හොති. ගණ්ඨිපදෙසු ච සුය්‍යතීති සුතීති සද්දොව වුත්තො. යත්ථ පන ඨිතෙන සක්කා හොති සද්දං සොතුං, තත්ථ තිට්ඨන්තො සද්දසමීපෙ ඨිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘යත්ථ ඨත්වා’’තිආදි. කෙචි පන ‘‘සුණාති එත්ථාති සුති. යත්ථ ඨිතො සුණාති, තස්ස ඨානස්සෙතං නාමං. තස්ස සමීපං උපස්සුතී’’ති වදන්ති, එවං පන ගය්හමානෙ යස්මිං ඨානෙ ඨිතො සුණාති, තස්ස ආසන්නෙ අඤ්ඤස්මිං පදෙසෙ තිට්ඨතීති ආපජ්ජති. අට්ඨකථායඤ්ච උපස්සුති-සද්දස්සෙව අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යත්ථ ඨත්වා සක්කා හොති, තෙසං වචනං සොතු’’න්ති වුත්තං, න සුති-සද්දස්ස. තස්මා පුබ්බනයොවෙත්ථ පසත්ථතරො. අථ වා උපෙච්ච සුය්‍යති එත්ථාති උපස්සුති, ඨානං. යං ඨානං උපගතෙන සක්කා හොති කථෙන්තානං සද්දං සොතුං, තත්ථාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො. මන්තෙන්තන්ති භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනන්ති ආහ ‘‘මන්තයමානෙ’’ති.

473. එකපරිච්ඡෙදානීති ‘‘සියා කිරියං, සියා අකිරිය’’න්ති ඉමිනා නයෙන එකපරිච්ඡෙදානි. ඉමානි හි තීණි සික්ඛාපදානි කදාචි කිරියතො සමුට්ඨහන්ති, කදාචි අකිරියතො, න එකක්ඛණෙයෙව කිරියාකිරියතො සමුට්ඨහන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. උපසම්පන්නතා, චොදනාධිප්පායො, සවනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

උපස්සුතිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. කම්මපටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා

474. නවමං උත්තානත්ථමෙව. ධම්මකම්මතා, ධම්මකම්මන්ති සඤ්ඤා, ඡන්දං දත්වා ඛිය්‍යනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

කම්මපටිබාහනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඡන්දං අදත්වා ගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා

479. දසමං උත්තානත්ථමෙව. විනිච්ඡයකථාය පවත්තමානතා, ධම්මකම්මතා, ධම්මකම්මසඤ්ඤිතා, සමානසීමායං ඨිතතා, සමානසංවාසකතා, කොපෙතුකාමතාය හත්ථපාසවිජහනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ ඡ අඞ්ගානි.

ඡන්දං අදත්වා ගමනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

11. දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා

484. එකාදසමම්පි උත්තානත්ථමෙව. උපසම්පන්නතා, ධම්මෙන ලද්ධසම්මුතිතා, සඞ්ඝෙන සද්ධිං විකප්පනුපගචීවරදානං, පච්ඡා ඛීයිතුකාමතාය ඛිය්‍යනාති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

දුබ්බලසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

489. ද්වාදසමෙ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං.

නිට්ඨිතො සහධම්මිකවග්ගො අට්ඨමො.