7. සප්පාණකවග්ගො

1. සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා

382. සප්පාණකවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ උසුං සරං අස්සති ඛිපතීති ඉස්සාසො, ධනුසිප්පකුසලොති ආහ ‘‘ධනුග්ගහාචරියො’’ති. පටිසත්තුවිධමනත්ථං ධනුං ගණ්හන්තීති ධනුග්ගහා, තෙසං ආචරියො ධනුග්ගහාචරියො. අප්පමත්තෙන වත්තං කාතබ්බන්ති යථා තෙ පාණා න මරන්ති, එවං සූපට්ඨිතස්සතිනා සෙනාසනෙ වත්තං කාතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අඞ්ගානිපි මනුස්සවිග්ගහෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බානීති.

සඤ්චිච්චසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

387. දුතියෙ උදකසණ්ඨානකප්පදෙසෙති යත්ථ භූමිභාගෙ උදකං නික්ඛිත්තං සන්තිට්ඨති, න සහසා පරික්ඛයං ගච්ඡති, තාදිසෙ පදෙසෙ. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අඞ්ගානි සිඤ්චනසික්ඛාපදෙ වුත්තනයානෙව.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උක්කොටනසික්ඛාපදවණ්ණනා

392. තතියෙ යථාපතිට්ඨිතභාවෙන පතිට්ඨාතුං න දෙන්තීති තෙසං පවත්තිආකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. යං පන ධම්මෙන අධිකරණං නිහතං, තං සුනිහතමෙව. සචෙ විප්පකතෙ කම්මෙ පටික්කොසති, තං සඤ්ඤාපෙත්වාව කාතබ්බං. ඉතරථා කම්මඤ්ච කුප්පති, කාරකානඤ්ච ආපත්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. යථාධම්මං නිහතභාවො, ජානනා, උක්කොටනාති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

උක්කොටනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුට්ඨුල්ලසික්ඛාපදවණ්ණනා

399. චතුත්ථෙ තස්සෙවාති යො ආපන්නො, තස්සෙව. ආරොචෙතීති පටිච්ඡාදනත්ථමෙව මා කස්සචි ආරොචෙසීති වදති. වත්ථුපුග්ගලොති ආපන්නපුග්ගලො. යෙනස්ස ආරොචිතන්ති යෙන දුතියෙන අස්ස තතියස්ස ආරොචිතං. කොටි ඡින්නා හොතීති යස්මා පටිච්ඡාදනපච්චයා ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාව දුතියෙන තතියස්ස ආරොචිතං, තස්මා තප්පච්චයා පුන තෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියා අභාවතො ආපත්තියා කොටි ඡින්නා නාම හොති.

400. ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨි ච කායසංසග්ගො චාති අයං දුට්ඨුල්ලඅජ්ඣාචාරො නාමා’’ති ඉදං දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදට්ඨකථාය න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ (පාචි. අට්ඨ. 82) ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලං වා අදුට්ඨුල්ලං වා අජ්ඣාචාරන්ති එත්ථ ආදිතො පඤ්ච සික්ඛාපදානි දුට්ඨුල්ලො නාම අජ්ඣාචාරො, සෙසානි අදුට්ඨුල්ලො, සුක්කවිස්සට්ඨිකායසංසග්ගදුට්ඨුල්ලඅත්තකාමා පනස්ස අජ්ඣාචාරො නාමා’’ති. ‘‘ආරොචනෙ අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලං අඤ්ඤථා අධිප්පෙතං, පටිච්ඡාදනෙ අඤ්ඤථා’’ති එත්ථාපි විසෙසකාරණං න දිස්සති, තස්මා අට්ඨකථාය පුබ්බෙනාපරං න සමෙති. අවිරොධං ඉච්ඡන්තෙන පන වීමංසිතබ්බමෙත්ථ කාරණං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. උපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලාපත්තිජානනං, පටිච්ඡාදෙතුකාමතාය නාරොචෙස්සාමීති ධුරනික්ඛෙපොති ඉමානි පනෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි.

දුට්ඨුල්ලසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා

402. පඤ්චමෙ රූපසුත්තන්ති හෙරඤ්ඤිකානං සුත්තං. දුරුත්තානන්ති අක්කොසවසෙන දුරුත්තානං, දුරුත්තත්තායෙව දුරාගතානං. වචනපථානන්ති එත්ථ වචනමෙව තදත්ථං ඤාතුකාමානං ඤාපෙතුකාමානඤ්ච පථොති වචනපථො. දුක්ඛමානන්ති දුක්ඛෙන ඛමිතබ්බානං.

404. ගබ්භෙ සයිතකාලෙන සද්ධිං වීසතිමං වස්සං අස්සාති ගබ්භවීසො. හායනවඩ්ඪනන්ති ගබ්භමාසෙසු අධිකෙසු උත්තරිහායනං, ඌනෙසු වඩ්ඪනන්ති වෙදිතබ්බං. එකූනවීසතිවස්සන්ති ද්වාදසමාසෙ මාතුකුච්ඡිස්මිං වසිත්වා මහාපවාරණාය ජාතකාලතො පට්ඨාය එකූනවීසතිවස්සං. පාටිපදදිවසෙති පච්ඡිමිකාය වස්සූපගමනදිවසෙ. ‘‘තිංසරත්තිදිවො මාසො’’ති (අ. නි. 3.71; 8.43; විභ. 1023) වචනතො ‘‘චත්තාරො මාසා පරිහායන්තී’’ති වුත්තං. වස්සං උක්කඩ්ඪන්තීති වස්සං උද්ධං කඩ්ඪන්ති, තතියෙ සංවච්ඡරෙ එකමාසං අධිකමාසවසෙන පරිච්චජන්තා වස්සං උද්ධං කඩ්ඪන්තීති අත්ථො, තස්මා තතියො සංවච්ඡරො තෙරසමාසිකො හොති, සංවච්ඡරස්ස පන ද්වාදසමාසිකත්තා අට්ඨාරසසු වස්සෙසු අධිකමාසෙ විසුං ගහෙත්වා ‘‘ඡ මාසා වඩ්ඪන්තී’’ති වුත්තං. තතොති ඡමාසතො. නික්කඞ්ඛා හුත්වාති අධිකමාසෙහි සද්ධිං පරිපුණ්ණවීසතිවස්සත්තා නිබ්බෙමතිකා හුත්වා. යං පන වුත්තං තීසු ගණ්ඨිපදෙසු ‘‘අට්ඨාරසන්නංයෙව වස්සානං අධිකමාසෙ ගහෙත්වා ගණිතත්තා සෙසවස්සද්වයස්සපි අධිකානි දිවසානි හොන්තෙව, තානි අධිකදිවසානි සන්ධාය ‘නික්කඞ්ඛා හුත්වා’ති වුත්ත’’න්ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි ද්වීසු වස්සෙසු අධිකදිවසානි නාම විසුං උපලබ්භන්ති තතියෙ වස්සෙ වස්සුක්කඩ්ඪනවසෙන අධිකමාසෙ පරිච්චත්තෙයෙව අතිරෙකමාසසම්භවතො. තස්මා ද්වීසු වස්සෙසු අතිරෙකදිවසානි නාම විසුං න සම්භවන්ති.

නනු ච ‘‘තෙ ද්වෙ මාසෙ ගහෙත්වා වීසතිවස්සානි පරිපුණ්ණානි හොන්තී’’ති කස්මා වුත්තං, එකූනවීසතිවස්සම්හි පුන අපරස්මිං වස්සෙ පක්ඛිත්තෙ වීසතිවස්සානි පරිපුණ්ණානි හොන්තීති ආහ ‘‘එත්ථ පන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. අනෙකත්ථත්තා නිපාතානං පන-සද්දො හි-සද්දත්ථෙ, එත්ථ හීති වුත්තං හොති. ඉදඤ්හි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස සමත්ථනවසෙන වුත්තං. ඉමිනා ච ඉමං දීපෙති ‘‘යං වුත්තං ‘එකූනවීසතිවස්සං සාමණෙරං නික්ඛමනීයපුණ්ණමාසිං අතික්කම්ම පාටිපදදිවසෙ උපසම්පාදෙන්තී’ති, තත්ථ ගබ්භමාසෙපි අග්ගහෙත්වා ද්වීහි මාසෙහි අපරිපුණ්ණවීසතිවස්සං සන්ධාය ‘එකූනවීසතිවස්ස’න්ති වුත්තං, තස්මා අධිකමාසෙසු ද්වීසු ගහිතෙසු වීසතිවස්සානි පරිපුණ්ණානි නාම හොන්තී’’ති. තස්මාති යස්මා ගබ්භමාසාපි ගණනූපගා හොන්ති, තස්මා. එකවීසතිවස්සො හොතීති ජාතදිවසතො පට්ඨාය වීසතිවස්සො සමානො ගබ්භමාසෙහි සද්ධිං එකවීසතිවස්සො හොති.

406. අඤ්ඤං උපසම්පාදෙතීති උපජ්ඣායො කම්මවාචාචරියො වා හුත්වා උපසම්පාදෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඌනවීසතිවස්සතා, ඌනකසඤ්ඤිතා, උපසම්පාදනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ථෙය්‍යසත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා

407. ඡට්ඨසික්ඛාපදං උත්තානත්ථමෙව. ථෙය්‍යසත්ථකභාවො, ජානනං, සංවිධානං, අවිසඞ්කෙතෙන ගමනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

ථෙය්‍යසත්ථසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

412. සත්තමෙ නත්ථි කිඤ්චි වත්තබ්බං.

8. අරිට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා

417. අට්ඨමෙ බාධයිංසූති හනිංසු. තංතංසම්පත්තියා විබන්ධනවසෙන සත්තසන්තානස්ස අන්තරෙ වෙමජ්ඣෙ එති ආගච්ඡතීති අන්තරායො, දිට්ඨධම්මිකාදිඅනත්ථො. අනතික්කමනට්ඨෙන තස්මිං අන්තරායෙ නියුත්තා, අන්තරායං වා ඵලං අරහන්ති, අන්තරායස්ස වා කරණසීලාති අන්තරායිකා. තෙනාහ ‘‘අන්තරායං කරොන්තීති අන්තරායිකා’’ති. ආනන්තරියධම්මාති ආනන්තරිකසභාවා චෙතනාධම්මා. තත්‍රායං වචනත්ථො – චුතිඅනන්තරඵලං අනන්තරං නාම, තස්මිං අනන්තරෙ නියුත්තා, තංනිබ්බත්තනෙන අනන්තරකරණසීලා, අනන්තරප්පයොජනාති වා ආනන්තරිකා, තෙ එව ආනන්තරියාති වුත්තා. කම්මානි එව අන්තරායිකාති කම්මන්තරායිකා. මොක්ඛස්සෙව අන්තරායං කරොති, න සග්ගස්සාති මිච්ඡාචාරලක්ඛණාභාවතො වුත්තං. න හි භික්ඛුනියා ධම්මරක්ඛිතභාවො අත්ථි. පාකතිකභික්ඛුනීවසෙන චෙතං වුත්තං. අරියාය පන පවත්තං අපායසංවත්තනිකමෙව, නන්දමාණවකො චෙත්ථ නිදස්සනං. උභින්නං සමානච්ඡන්දතාවසෙන වා න සග්ගන්තරායිකතා, මොක්ඛන්තරායිකතා පන මොක්ඛත්ථාය පටිපත්තියා විදූසනතො. අභිභවිත්වා පන පවත්තියං සග්ගන්තරායිකතාපි න සක්කා නිවාරෙතුන්ති.

අහෙතුකදිට්ඨිඅකිරියදිට්ඨිනත්ථිකදිට්ඨියොව නියතභාවං පත්තා නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා. පටිසන්ධිධම්මාති පටිසන්ධිචිත්තුප්පාදමාහ. පණ්ඩකාදිග්ගහණඤ්චෙත්ථ නිදස්සනමත්තං සබ්බායපි අහෙතුකපටිසන්ධියා විපාකන්තරායිකභාවතො. යාහි අරියෙ උපවදති, තා චෙතනා අරියූපවාදා ජාතා. තතො පරන්ති ඛමාපනතො උපරි. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං දිබ්බචක්ඛුකථායං වුත්තමෙව. සඤ්චිච්ච ආපන්නා ආපත්තියොති සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තා සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා. සඤ්චිච්ච වීතික්කන්තඤ්හි අන්තමසො දුක්කටදුබ්භාසිතම්පි සග්ගමග්ගඵලානං අන්තරායං කරොති. යාව භික්ඛුභාවං පටිජානාති පාරාජිකං ආපන්නො, න වුට්ඨාති සෙසගරුකාපත්තිං ආපන්නො, න දෙසෙති ලහුකාපත්තිං ආපන්නො.

අයං භික්ඛූති අරිට්ඨො භික්ඛු. රසෙන රසං සංසන්දිත්වාති අනවජ්ජෙන පච්චයපරිභුඤ්ජනරසෙන සාවජ්ජකාමගුණපරිභොගරසං සමානෙත්වා. යොනිසො පච්චවෙක්ඛණෙන නත්ථි එත්ථ ඡන්දරාගොති නිච්ඡන්දරාගො, පච්චයපරිභොගො. උපනෙන්තො වියාති බන්ධනං උපනෙන්තො විය. ‘‘ඝටෙන්තො වියා’’තිපි පාඨො. උපසංහරන්තො වියාති සදිසතං උපසංහරන්තො විය එකන්තසාවජ්ජෙ අනවජ්ජභාවපක්ඛෙපනතො. පාපකන්ති ලාමකට්ඨෙන දුග්ගතිසම්පාපනට්ඨෙන ච පාපකං. මහාසමුද්දං බන්ධන්තෙන වියාති සෙතුකරණවසෙන මහාසාගරං බන්ධන්තෙන විය. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං පටිවිරුජ්ඣන්තොති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ‘‘සාවජ්ජ’’න්ති දිට්ඨං ‘‘අනවජ්ජ’’න්ති ගහණෙන තෙන සහ පටිවිරුජ්ඣන්තො. ආණාචක්කෙති පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදසඞ්ඛාතෙ, ‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහායා’’තිආදිදෙසනාසඞ්ඛාතෙ ච ආණාචක්කෙ.

අට්ඨිකඞ්කලං නාම උරට්ඨි වා පිට්ඨිකණ්ටකං වා සීසට්ඨි වා. තඤ්හි නිම්මංසත්තා ‘‘කඞ්කල’’න්ති වුච්චති. විගතමංසාය හි අට්ඨිසඞ්ඛලිකාය එකට්ඨිම්හි වා කඞ්කල-සද්දො නිරුළ්හො. අනුදහනට්ඨෙනාති අනුපායපටිපත්තියා සම්පති ආයතිඤ්ච අනුදහනට්ඨෙන. මහාභිතාපනට්ඨෙන අනවට්ඨිතසභාවතාය, ඉත්තරපච්චුපට්ඨානට්ඨෙන මුහුත්තකරණීයතාය, තාවකාලිකට්ඨෙන පරෙහි අභිභවනතාය, සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගපලිභඤ්ජනට්ඨෙන භෙදනාදිඅධිකරණභාවෙන, උග්ඝාටසදිසතාය අධිකුට්ටනට්ඨෙන, අවණෙ වණං උප්පාදෙත්වා අන්තො අනුපවිසනභාවතාය විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන, දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකඅනත්ථනිමිත්තතාය සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන.

පාළියං ‘‘ථාමසා පරාමාසා’’තිආදීසු එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. ථාමසාති දිට්ඨිථාමෙන, තස්සා දිට්ඨියා ථාමගතභාවෙනාති අත්ථො. පරාමාසාති දිට්ඨිපරාමාසෙන, දිට්ඨිසඞ්ඛාතපරාමාසෙනාති අත්ථො. දිට්ඨියෙව හි ධම්මසභාවං අතික්කමිත්වා පරතො ආමසනෙන පරාමාසො. අභිනිවිස්සාති තණ්හාභිනිවෙසපුබ්බඞ්ගමෙන දිට්ඨාභිනිවෙසෙන ‘‘ඉදමෙත්ථ සච්ච’’න්ති අභිනිවිසිත්වා. වොහරතීති කථෙති. යතො ච ඛො තෙ භික්ඛූති යදා තෙ භික්ඛූ. එවංබ්‍යාඛො අහං, භන්තෙ, භගවතාති ඉදං එස අත්තනො ලද්ධිං නිගූහිතුකාමතාය නත්ථීති වත්තුකාමොපි භගවතො ආනුභාවෙන සම්පටිච්ඡති. බුද්ධානං කිර සම්මුඛා ද්වෙ කථා කථෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථි. කස්ස නු ඛො නාම ත්වං මොඝපුරිසාති ත්වං මොඝපුරිස කස්ස ඛත්තියස්ස වා බ්‍රාහ්මණස්ස වා වෙස්සස්ස වා සුද්දස්ස වා ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා දෙවස්ස වා මනුස්සස්ස වා මයා එවං ධම්මං දෙසිතං ආජානාසි. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ධම්මකම්මතා, සමනුභාසනා, අප්පටිනිස්සජ්ජනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

අරිට්ඨසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උක්ඛිත්තසම්භොගසික්ඛාපදවණ්ණනා

424. නවමෙ පයොගගණනායාති දානග්ගහණප්පයොගගණනාය. සංවාසෙ කම්මපරියොසානවසෙන, සහසෙය්‍යාය එකස්මිං නිපන්නෙ ඉතරස්ස නිපජ්ජනපයොගවසෙන ආපත්තිපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පදභාජනෙ ‘‘එකච්ඡන්නෙ’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා නානූපචාරෙපි එකච්ඡන්නෙ නිපජ්ජන්තස්ස ආපත්ති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. උක්ඛිත්තසම්භොගසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තං ‘‘සහ වා සෙය්‍යං කප්පෙය්‍යාති නානූපචාරෙපි එකච්ඡන්නෙ නිපජ්ජෙය්‍යා’’ති. පණ්ණත්තිං අජානන්තෙන අරහතාපි කිරියාබ්‍යාකතචිත්තෙන ආපජ්ජිතබ්බත්තා ‘‘තිචිත්ත’’න්ති වුත්තං. යං පන කෙනචි වුත්තං ‘‘තිචිත්තන්ති එත්ථ විපාකාබ්‍යාකතචිත්තෙන සහ වා සෙය්‍යං කප්පෙය්‍යාති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො, අඤ්ඤථා සචිත්තකත්තා සික්ඛාපදස්ස කිරියාබ්‍යාකතං සන්ධාය න යුජ්ජතී’’ති, තං න ගහෙතබ්බං. න හි සචිත්තකසික්ඛාපදවීතික්කමො අරහතො න සම්භවති. තෙනෙව පථවීඛණනාදීසු සචිත්තකසික්ඛාපදෙසු තිචිත්තමෙව වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අකතානුධම්මතා, ජානනා, සම්භොගාදිකරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

උක්ඛිත්තසම්භොගසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. කණ්ටකසික්ඛාපදවණ්ණනා

428. දසමෙ පිරෙති නිපාතපදං. සම්බොධනෙ වත්තමානං පර-සද්දෙන සමානත්ථං වදන්තීති ආහ ‘‘පර අමාමකා’’ති, අම්හාකං අනජ්ඣත්තිකභූතාති අත්ථො. පිරෙති වා ‘‘පරතො’’ති ඉමිනා සමානත්ථං නිපාතපදං, තස්මා චර පිරෙති පරතො ගච්ඡ, මා ඉධ තිට්ඨාති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ පුරිමසික්ඛාපදද්වයෙ වුත්තනයමෙව.

කණ්ටකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො සප්පාණකවග්ගො සත්තමො.