5. පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

236. පඤ්චමෙ භුත්තාවීති භුත්තාවිනො භුත්තවන්තො, කතභත්තකිච්චාති වුත්තං හොති. පවාරිතාති එත්ථ චතූසු පවාරණාසු යාවදත්ථපවාරණා පටික්ඛෙපපවාරණා ච ලබ්භතීති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණෙන…පෙ… පටික්ඛෙපපවාරණාය පවාරිතා’’ති. චතුබ්බිධා හි පවාරණා වස්සංවුත්ථපවාරණා, පච්චයපවාරණා, පටික්ඛෙපපවාරණා, යාවදත්ථපවාරණාති. තත්ථ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුත්ථානං භික්ඛූනං තීහි ඨානෙහි පවාරෙතු’’න්ති (මහාව. 209) අයං වස්සංවුත්ථපවාරණා. පකාරෙහි දිට්ඨාදීහි වාරෙති සඞ්ඝාදිකෙ භජාපෙති භත්තෙ කරොති එතායාති පවාරණා, ආපත්තිවිසොධනාය අත්තවොස්සග්ගොකාසදානං. සා පන යස්මා යෙභුය්‍යෙන වස්සංවුත්ථෙහි කාතබ්බා වුත්තා, තස්මා ‘‘වස්සංවුත්ථපවාරණා’’ති වුච්චති. ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චාතුමාසං භෙසජ්ජෙන පවාරෙතු’’න්ති (පාචි. 303) ච, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර පුන පවාරණාය අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණායා’’ති (පාචි. 306) ච අයං පච්චයපවාරණා පවාරෙති පච්චයෙ ඉච්ඡාපෙති එතායාති කත්වා, චීවරාදීහි උපනිමන්තනායෙතං අධිවචනං. ‘‘පවාරිතො නාම අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායති, එසො පවාරිතො නාමා’’ති (පාචි. 239) අයං පටික්ඛෙපපවාරණා. විප්පකතභොජනතාදිපඤ්චඞ්ගසහිතො භොජනපටික්ඛෙපොයෙව හෙත්ථ පකාරයුත්තා වාරණාති පවාරණා. ‘‘පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසී’’ති (ම. නි. 1.363) අයං යාවදත්ථපවාරණා. යාවදත්ථං භොජනස්ස පවාරණා යාවදත්ථපවාරණා.

237. ති-කාරං අවත්වා…පෙ… වත්තුං වට්ටතීති ඉදං වත්තබ්බාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘ති-කාරෙ පන වුත්තෙපි අකතං නාම න හොතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

238-239. පවාරිතොති පටික්ඛෙපිතො. යො හි භුඤ්ජන්තො පරිවෙසකෙන උපනීතං භොජනං අනිච්ඡන්තො පටික්ඛිපති, සො තෙන පවාරිතො පටික්ඛෙපිතො නාම හොති. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං ‘‘කතපවාරණො කතපටික්ඛෙපො’’ති වුත්තං. යස්මා ‘‘අසන’’න්ති ඉමිනාව පදෙන ‘‘භුත්තාවී’’ති ඉමස්ස අත්ථො වුත්තො, තස්මා න තස්ස කිඤ්චි පයොජනං විසුං උපලබ්භති. යදි හි උපලබ්භෙය්‍ය, පවාරණා ඡළඞ්ගසමන්නාගතා ආපජ්ජෙය්‍යාති මනසි කත්වා පඤ්චසමන්නාගතත්තංයෙව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිනා පාළිං ආහරති. කෙචි පන ‘‘හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරතී’’ති එකමෙව අඞ්ගං කත්වා ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගතා පවාරණා’’තිපි වදන්ති.

අම්බිලපායාසාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඛීරපායාසාදිං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ අම්බිලපායාසග්ගහණෙන තක්කාදිඅම්බිලසංයුත්තා ඝනයාගු වුත්තා. ඛීරපායාසග්ගහණෙන ඛීරසංයුත්තා යාගු සඞ්ගය්හති. පවාරණං න ජනෙතීති අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනං පටික්ඛෙපං න සාධෙති. කතොපි පටික්ඛෙපො අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනො න හොතීති අකතට්ඨානෙයෙව තිට්ඨතීති ආහ ‘‘පවාරණං න ජනෙතී’’ති. ‘‘යාගු-සද්දස්ස පවාරණජනකයාගුයාපි සාධාරණත්තා ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තෙපි පවාරණා හොතීති පවාරණං ජනෙතියෙවාති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං පරතො තත්ථෙව ‘‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තකාරණෙන න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘හෙට්ඨා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තත්තා පවාරණා හොති, ‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’ති එත්ථ පන විසුං යාගුයා විජ්ජමානත්තා පවාරණා න හොතී’’ති. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ඛීරාදීහි සංමද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා යාගුයා ච තත්ථ අභාවතො පවාරණා හොතීති එවමෙත්ථ කාරණං වත්තබ්බං. එවඤ්හි සති පරතො ‘‘යෙනාපුච්ඡිතො, තස්ස අත්ථිතායා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තකාරණෙනපි සංසන්දති, අඤ්ඤථා ගණ්ඨිපදෙසුයෙව පුබ්බාපරවිරොධො ආපජ්ජති. අට්ඨකථාවචනෙන ච න සමෙති. සචෙ…පෙ… පඤ්ඤායතීති ඉමිනා වුත්තප්පමාණස්ස මච්ඡමංසඛණ්ඩස්ස නහාරුනො වා සබ්භාවමත්තං දස්සෙති. තාහීති පුථුකාහි.

සාලිවීහියවෙහි කතසත්තූති යෙභුය්‍යනයෙන වුත්තං, සත්ත ධඤ්ඤානි පන භජ්ජිත්වා කතොපි සත්තුයෙව. තෙනෙවාහ ‘‘කඞ්ගුවරක…පෙ… සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡතී’’ති. සත්තුමොදකොති සත්තුයො පිණ්ඩෙත්වා කතො අපක්කො සත්තුගුළො. පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරවසෙන විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා ‘‘මුඛෙ සාසපමත්තම්පි…පෙ… න පවාරෙතී’’ති වුත්තං. ‘‘අකප්පියමංසං පටික්ඛිපති, න පවාරෙතී’’ති වචනතො සචෙ සඞ්ඝිකං ලාභං අත්තනො අපාපුණන්තං ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා පටික්ඛිපති, න පවාරෙති පටික්ඛිපිතබ්බස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා. අලජ්ජිසන්තකං පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙති. අවත්ථුතායාති අනතිරිත්තාපත්තිසාධිකාය පවාරණාය අවත්ථුභාවතො. එතෙන පටික්ඛිපිතබ්බස්සෙව පටික්ඛිත්තභාවං දීපෙති. යඤ්හි පටික්ඛිපිතබ්බං හොති, තස්ස පටික්ඛෙපො ආපත්තිඅඞ්ගං න හොතීති තං ‘‘පවාරණාය අවත්ථූ’’ති වුච්චති.

උපනාමෙතීති ඉමිනා කායාභිහාරං දස්සෙති. හත්ථපාසතො බහි ඨිතස්ස සතිපි දාතුකාමාභිහාරෙ පටික්ඛිපන්තස්ස දූරභාවෙනෙව පවාරණාය අභාවතො ථෙරස්සපි දූරභාවමත්තං ගහෙත්වා පවාරණාය අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස දූරභාවතො’’ති ආහ, න පන ථෙරස්ස අභිහාරසබ්භාවතො. සචෙපි ගහෙත්වා ගතො හත්ථපාසෙ ඨිතො හොති, කිඤ්චි පන අවත්වා ආධාරකට්ඨානෙ ඨිතත්තා අභිහාරො නාම න හොතීති ‘‘දූතස්ස ච අනභිහරණතො’’ති වුත්තං. ‘‘ගහෙත්වා ගතෙන ‘භත්තං ගණ්හථා’ති වුත්තෙ අභිහාරො නාම හොතීති ‘සචෙ පන ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු…පෙ… පවාරණා හොතී’ති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පත්තං කිඤ්චි උපනාමෙත්වා ‘ඉමං භත්තං ගණ්හථා’ති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති, තං යුත්තං විය දිස්සති වාචාභිහාරස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා.

පරිවෙසනායාති භත්තග්ගෙ. අභිහටාව හොතීති පරිවෙසකෙනෙව අභිහටා හොති. තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොතීති එත්ථ අගණ්හන්තම්පි පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතියෙව. කස්මා? දාතුකාමතාය අභිහටත්තා. ‘‘තස්මා සා අභිහටාව හොතී’’ති හි වුත්තං. තෙනෙව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ‘‘දාතුකාමාභිහාරෙ සති කෙවලං ‘දස්සාමී’ති ගහණමෙව අභිහාරො නාම න හොති, ‘දස්සාමී’ති ගණ්හන්තෙපි අගණ්හන්තෙපි දාතුකාමාභිහාරොව අභිහාරො නාම හොති, තස්මා ගහණසමයෙ වා අග්ගහණසමයෙ වා තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතී’’ති වුත්තං. ඉදානි අසති තස්ස දාතුකාමාභිහාරෙ ගහණසමයෙපි පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘රසං ගණ්හථා’’ති අපවාරණජනකස්ස නාමං ගහෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘තං සුත්වා පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථී’’ති වුත්තං. මච්ඡරසං මංසරසන්ති එත්ථ පන න කෙවලං මච්ඡස්ස රසං මච්ඡරසමිච්චෙව විඤ්ඤායති, අථ ඛො මච්ඡො ච මච්ඡරසඤ්ච මච්ඡරසන්ති එවං පවාරණජනකසාධාරණනාමවසෙනපි විඤ්ඤායමානත්තා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාව හොති. පරතො මච්ඡසූපන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘ඉදං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපීති එත්ථ එවං අවත්වාපි පවාරණපහොනකං යංකිඤ්චි අභිහටං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. කරම්බකොති මිස්සකාධිවචනමෙතං. යඤ්හි අඤ්ඤෙනඤ්ඤෙන මිස්සෙත්වා කරොන්ති, සො ‘‘කරම්බකො’’ති වුච්චති. සො සචෙපි මංසෙන මිස්සෙත්වා කතොව හොති, ‘‘කරම්බකං ගණ්හථා’’ති අපවාරණාරහස්ස නාමෙන වුත්තත්තා පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොති. ‘‘මංසකරම්බකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන මංසමිස්සකං ගණ්හථාති වුත්තං හොති, තස්මා පවාරණාව හොති.

‘‘උද්දිස්සකත’’න්ති මඤ්ඤමානොති එත්ථ ‘‘වත්ථුනො කප්පියත්තා අකප්පියසඤ්ඤාය පටික්ඛිපතොපි අචිත්තකත්තා ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පවාරණා හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තත්තා පවාරණා හොති, ‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’ති එත්ථ පන විසුං යාගුයා විජ්ජමානත්තා පවාරණා න හොතී’’ති වදන්ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායොති ‘‘යෙනාපුච්ඡිතො’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සන්ධාය වදති. කාරණං පනෙත්ථ දුද්දසන්ති එත්ථ එකෙ තාව වදන්ති ‘‘යස්මා යාගුමිස්සකං නාම භත්තමෙව න හොති, ඛීරාදිකම්පි හොතියෙව, තස්මා කරම්බකෙ විය පවාරණාය න භවිතබ්බං. එවඤ්ච සති යාගු බහුතරා වා හොති සමසමා වා, න පවාරෙති. ‘යාගු මන්දා, භත්තං බහුතරං, පවාරෙතී’ති එත්ථ කාරණං දුද්දස’’න්ති. කෙචි පන වදන්ති ‘‘යාගුමිස්සකං නාම භත්තං, තස්මා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාය එව භවිතබ්බං. එවඤ්ච සති ‘ඉධ පවාරණා හොති න හොතී’ති එත්ථ කාරණං දුද්දස’’න්ති.

යථා චෙත්ථ කාරණං දුද්දසං, එවං පරතො ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති එත්ථාපි කාරණං දුද්දසමෙවාති වෙදිතබ්බං. න හි පවාරණප්පහොනකස්ස අප්පබහුභාවො පවාරණාය භාවාභාවනිමිත්තං, කිඤ්චරහි පවාරණජනකස්ස නාමග්ගහණමෙවෙත්ථ පමාණං, තස්මා ‘‘ඉදඤ්ච කරම්බකෙන න සමානෙතබ්බ’’න්තිආදිනා යම්පි කාරණං වුත්තං, තම්පි පුබ්බෙ වුත්තෙන සංසන්දියමානං න සමෙති. යදි හි ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හං සියා, එවං සති යථා ‘‘භත්තමිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ භත්තං බහුතරං වා සමං වා අප්පතරං වා හොති, පවාරෙතියෙව, එවං ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපි අප්පතරෙපි භත්තෙ පවාරණාය භවිතබ්බං මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හත්තා. තථා හි ‘‘මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හවොහාරත්තා ඉදං පන ‘භත්තමිස්සකමෙවා’ති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අථ ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙ රුළ්හං න හොති, මිස්සකභත්තං පන සන්ධාය ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තන්ති. එවම්පි යථා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ ඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පවාරණා හොති, එවමිධාපි මිස්සකභත්තමෙව සන්ධාය ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ භත්තං අප්පං වා හොතු බහු වා, පවාරණා එව සියා. තස්මා ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙ රුළ්හං වා හොතු සන්ධායභාසිතං වා, උභයත්ථාපි පුබ්බෙනාපරං න සමෙතීති කිමෙත්ථ කාරණචින්තාය, ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගන්තබ්බන්ති අයං අම්හාකං ඛන්ති.

‘‘විසුං කත්වා දෙතීති භත්තස්ස උපරි ඨිතං රසාදිං විසුං ගහෙත්වා දෙතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙනචි පන ‘‘යථා භත්තසිත්ථං න පතති, තථා ගාළ්හං හත්ථෙන පීළෙත්වා පරිස්සාවෙත්වා දෙතී’’ති වුත්තං. තථාපි කාරණං න දිස්සති. යථා හි භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වත්වා යාගුමිස්සකං භත්තම්පි දෙන්තං පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොති, එවමිධාපි බහුඛීරරසාදීසු භත්තෙසු ‘‘ඛීරං ගණ්හථා’’තිආදීනි වත්වා ඛීරාදීනි වා දෙතු ඛීරාදිමිස්සකභත්තං වා, උභයථාපි පවාරණාය න භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘විසුං කත්වා දෙතී’’ති තෙනාකාරෙන දෙන්තං සන්ධාය වුත්තං, න පන භත්තමිස්සකං කත්වා දිය්‍යමානං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතීති දස්සනත්ථන්ති ගහෙතබ්බං. යදි පන භත්තමිස්සකං කත්වා දිය්‍යමානෙ පවාරණා හොතීති අධිප්පායෙන අට්ඨකථායං ‘‘විසුං කත්වා දෙතී’’ති වුත්තං, එවං සති අට්ඨකථායෙවෙත්ථ පමාණන්ති ගහෙතබ්බං, න පන කාරණන්තරං ගවෙසිතබ්බං.

සචෙ උක්කුටිකං නිසින්නො පාදෙ අමුඤ්චිත්වාපි භූමියං නිසීදති, ඉරියාපථං විකොපෙන්තො නාම හොතීති උක්කුටිකාසනං අවිකොපෙත්වාව සුඛෙන නිසීදිතුං ‘‘තස්ස පන හෙට්ඨා…පෙ… නිසීදනකං දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘ආසනං අචාලෙත්වාති පීඨෙ ඵුට්ඨොකාසතො ආනිසදමංසං අමොචෙත්වා, අනුට්ඨහිත්වාති වුත්තං හොති, අදින්නාදානෙ විය ඨානාචාවනං න ගහෙතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

අකප්පියකතන්ති එත්ථ අකප්පියකතස්සෙව අනතිරිත්තභාවතො කප්පියං අකාරාපෙත්වා තස්මිං පත්තෙ පක්ඛිත්තමූලඵලාදියෙව අතිරිත්තං න හොති, සෙසං පන පත්තපරියාපන්නං අතිරිත්තමෙව හොති, පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. තං පන මූලඵලාදිං පරිභුඤ්ජිතුකාමෙන තතො නීහරිත්වා කප්පියං කාරාපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ ඨපෙත්වා අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

සො පුන කාතුං න ලභතීති තස්මිංයෙව භාජනෙ කරියමානං පඨමං කතෙන සද්ධිං කතං හොතීති පුන සොයෙව කාතුං න ලභති, අඤ්ඤො ලභති. අඤ්ඤස්මිං පන භාජනෙ තෙන වා අඤ්ඤෙන වා කාතුං වට්ටති. තෙනාහ ‘‘යෙන අකතං, තෙන කාතබ්බං. යඤ්ච අකතං, තං කාතබ්බ’’න්ති. තෙනපීති එත්ථ පි-සද්දො න කෙවලං අඤ්ඤෙන වාති ඉමමත්ථං දීපෙති. එවං කතන්ති අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ කතං. පෙසෙත්වාති අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ පෙසෙත්වා. ඉමස්ස විනයකම්මභාවතො ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ ඨිතං න කාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

සචෙ පන ආමිසසංසට්ඨානීති එත්ථ සචෙ මුඛගතෙනපි අනතිරිත්තෙන ආමිසෙන සංසට්ඨානි හොන්ති, පාචිත්තියමෙවාති වෙදිතබ්බං. තස්මා පවාරිතෙන භොජනං අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තෙනපි යථා අකතෙන මිස්සං න හොති, එවං මුඛඤ්ච හත්ථඤ්ච සුද්ධං කත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. කිඤ්චාපි අප්පවාරිතස්ස පුරෙභත්තං යාමකාලිකාදීනි ආහාරත්ථාය පරිභුඤ්ජතොපි අනාපත්ති, පවාරිතස්ස පන පවාරණමූලකං දුක්කටං හොතියෙවාති ‘‘යාමකාලිකං…පෙ… අජ්ඣොහාරෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති පාළියං වුත්තං.

241. කායෙන භුඤ්ජනතො වාචාය ආණාපෙත්වා අතිරිත්තං අකාරාපනතො ච ආපජ්ජතීති ‘‘කායවාචතො’’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පවාරිතභාවො, ආමිසස්ස අනතිරිත්තතා, කාලෙ අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.