4. භොජනවග්ගො

1. ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපදවණ්ණනා

206. භොජනවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ අද්ධයොජනං වා යොජනං වා ගන්තුං සක්කොතීති එත්ථ තත්තකං ගන්තුං සක්කොන්තස්සපි තාවතකං ගන්ත්වා අලද්ධභික්ඛස්ස ඉතො භුඤ්ජිතුං වට්ටති. ඉමෙසංයෙවාති ඉමෙසං පාසණ්ඩානංයෙව. එත්තකානන්ති ඉමස්මිං පාසණ්ඩෙ එත්තකානං. එකදිවසං භුඤ්ජිතබ්බන්ති එකදිවසං සකිංයෙව භුඤ්ජිතබ්බං. ‘‘එකදිවසං භුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති වචනතො පන එකස්මිං දිවසෙ පුනප්පුනං භුඤ්ජිතුං වට්ටතීති න ගහෙතබ්බං. පුන ආදිතො පට්ඨාය භුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති ඉමිනා පඨමං භුත්තට්ඨානෙසු පුන එකස්මිම්පි ඨානෙ භුඤ්ජිතුං න වට්ටතීති දස්සෙති.

208. ‘‘ගච්ඡන්තො වා ආගච්ඡන්තො වාති ඉදං අද්ධයොජනවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති. අන්තරාමග්ගෙ ගතට්ඨානෙති එකස්සෙව සන්තකං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘ආගච්ඡන්තෙපි එසෙව නයො’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘ගන්ත්වා පච්චාගච්ඡන්තො’’තිආදිමාහ. ආපත්තිට්ඨානෙයෙව පුන භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති වත්තබ්බාති ගමනෙ ආගමනෙ ච පඨමං භොජනං අවත්වා අන්තරාමග්ගෙ එකදිවසං ගතට්ඨානෙ ච එකදිවසන්ති පුනප්පුනං භොජනමෙව දස්සිතං, ගමනදිවසෙ පන ආගමනදිවසෙ ච ‘‘ගමිස්සාමි ආගමිස්සාමී’’ති භුඤ්ජිතුං වට්ටතියෙව. සුද්ධචිත්තෙන පුනප්පුනං භුඤ්ජන්තස්සපි පුනප්පුනං භොජනෙ අනාපත්ති. අඤ්ඤස්සත්ථාය උද්දිසිත්වා පඤ්ඤත්තං භික්ඛුනො ගහෙතුමෙව න වට්ටතීති ආහ ‘‘භික්ඛූනංයෙව අත්ථායා’’ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ආවසථපිණ්ඩතා, අගිලානතා, අනුවසිත්වා භොජනන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

ආවසථපිණ්ඩසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

209. දුතියෙ අභිමාරෙති අභිගන්ත්වා භගවතො මාරණත්ථාය නියොජිතෙ ධනුද්ධරෙ. ගුළ්හපටිච්ඡන්නොති අපාකටො. පවිජ්ඣීති විස්සජ්ජෙසි. නනු රාජානම්පි මාරාපෙසීති වචනතො ඉදං සික්ඛාපදං අජාතසත්තුනො කාලෙ පඤ්ඤත්තන්ති සිද්ධං, එවඤ්ච සති පරතො අනුපඤ්ඤත්තියං –

‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස ඤාතිසාලොහිතො ආජීවකෙසු පබ්බජිතො හොති. අථ ඛො සො ආජීවකො යෙන රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා රාජානං මාගධං සෙනියං බිම්බිසාරං එතදවොච…පෙ… කුක්කුච්චායන්තා නාධිවාසෙන්තී’’ති –

ඉදං කස්මා වුත්තන්ති? සො කිර ආජීවකො තං දානං දෙන්තො බිම්බිසාරකාලතො පට්ඨාය අදාසි, පච්ඡා අජාතසත්තුකාලෙ සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිතො පට්ඨාය භික්ඛූ කුක්කුච්චායන්තා තං දානං න පටිග්ගණ්හිංසු, තස්මා ආදිතො පට්ඨාය තං වත්ථු දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘අථ ඛො සො ආජීවකො භික්ඛූනං සන්තිකෙ දූතං පාහෙසී’’ති ඉදඤ්ච තතො පභුති සො ආජීවකො අන්තරන්තරා භික්ඛූ නිමන්තෙත්වා දානං දෙන්තො අජාතසත්තුකාලෙ සික්ඛාපදෙ පඤ්ඤත්තෙ යං භික්ඛූනං සන්තිකෙ දූතං පාහෙසි, තං සන්ධාය වුත්තං.

215. අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨත්තා විසදිසං රජ්ජං විරජ්ජං, තතො ආගතා, තත්ථ වා ජාතා, භවාති වා වෙරජ්ජා, තෙ එව වෙරජ්ජකා. තෙ පන යස්මා ගොත්තචරණාදිවිභාගෙන නානප්පකාරා, තස්මා වුත්තං ‘‘නානාවෙරජ්ජකෙ’’ති. අට්ඨකථායං පන නානාවිධෙහි අඤ්ඤරජ්ජෙහි ආගතෙති රජ්ජානංයෙව වසෙන නානප්පකාරතා වුත්තා.

217-218. ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස විඤ්ඤත්තිං කත්වා භුඤ්ජනවත්ථුස්මිං පඤ්ඤත්තත්තා විඤ්ඤත්තිතො ගණභොජනං වත්ථුවසෙනෙව පාකටන්ති තං අවත්වා ‘‘ගණභොජනං නාම යත්ථ…පෙ… නිමන්තිතා භුඤ්ජන්තී’’ති නිමන්තනවසෙනෙව පදභාජනෙ ගණභොජනං වුත්තං. ‘‘කිඤ්චි පන සික්ඛාපදං වත්ථුඅනනුරූපම්පි සියාති පදභාජනෙ වුත්තනයෙන නිමන්තනවසෙනෙව ගණභොජනං හොතීති කෙසඤ්චි ආසඞ්කා භවෙය්‍යා’’ති තංනිවත්තනත්ථං ‘‘තං පනෙතං ගණභොජනං ද්වීහාකාරෙහි පසවතී’’ති වුත්තං. පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වාති එත්ථ ‘‘භොජනං ගණ්හථාති වුත්තෙපි ගණභොජනං හොතියෙවා’’ති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා අද්ධානගමනවත්ථුස්මිං නාවාභිරුහනවත්ථුස්මිඤ්ච ‘ඉධෙව, භන්තෙ, භුඤ්ජථා’ති වුත්තෙ යස්මා කුක්කුච්චායන්තා න පටිග්ගණ්හිංසු, තස්මා ‘භුඤ්ජථා’ති වුත්තෙපි ගණභොජනං න හොතියෙවා’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ‘‘පඤ්චන්නං භොජනානං නාමං ගහෙත්වා නිමන්තෙතී’’ති වුත්තත්තා පන ‘‘ඔදනං භුඤ්ජථා’’ති වා ‘‘භත්තං භුඤ්ජථා’’ති වා භොජනනාමං ගහෙත්වාව වුත්තෙ ගණභොජනං හොති, න අඤ්ඤථා. ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, භුඤ්ජථා’’ති එත්ථාපි ‘‘ඔදන’’න්ති වා ‘‘භත්ත’’න්ති වා වත්වාව තෙ එවං නිමන්තෙසුන්ති ගහෙතබ්බං. ගණවසෙන වා නිමන්තිතත්තා තෙ භික්ඛූ අපකතඤ්ඤුතාය කුක්කුච්චායන්තා න පටිග්ගණ්හිංසූති අයං අම්හාකං ඛන්ති, වීමංසිත්වා යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

එකතො ගණ්හන්තීති එත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ද්වාදසහත්ථං අමුඤ්චිත්වා ඨිතා එකතො ගණ්හන්ති නාමාති ගහෙතබ්බං. ‘‘අම්හාකං චතුන්නම්පි භත්තං දෙහීති වා විඤ්ඤාපෙය්‍යු’’න්ති වචනතො හෙට්ඨා ‘‘ත්වං එකස්ස භික්ඛුනො භත්තං දෙහි, ත්වං ද්වින්නන්ති එවං විඤ්ඤාපෙත්වා’’ති වචනතො ච අත්තනො අත්ථාය අඤ්ඤෙහි විඤ්ඤත්තම්පි සාදියන්තස්ස ගණභොජනං හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. එවං විඤ්ඤත්තිතො පසවතීති එත්ථ විඤ්ඤත්තියා සති ගණ්හන්තස්ස එකතො හුත්වා ගහණෙ ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති, විසුං ගහණෙ පණීතභොජනසූපොදනවිඤ්ඤත්තීහි ආපත්ති වෙදිතබ්බා.

විචාරෙතීති පඤ්චඛණ්ඩාදිවසෙන සංවිදහති. ඝට්ටෙතීති අනුවාතං ඡින්දිත්වා හත්ථෙන දණ්ඩකෙන වා ඝට්ටෙති. සුත්තං කරොතීති සුත්තං වට්ටෙති. වලෙතීති දණ්ඩකෙ වා හත්ථෙ වා ආවට්ටෙති. ‘‘අභිනවස්සෙව චීවරස්ස කරණං ඉධ චීවරකම්මං නාම, පුරාණචීවරෙ සූචිකම්මං නාම න හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘චතුත්ථෙ ආගතෙ න යාපෙන්තීති වචනතො සචෙ අඤ්ඤො කොචි ආගච්ඡන්තො නත්ථි, චත්තාරොයෙව ච තත්ථ නිසින්නා යාපෙතුං න සක්කොන්ති, න වට්ටතී’’ති වදන්ති.

220. ගණභොජනාපත්තිජනකනිමන්තනභාවතො ‘‘අකප්පියනිමන්තන’’න්ති වුත්තං. සම්පවෙසෙත්වාති නිසීදාපෙත්වා. ගණො භිජ්ජතීති ගණො ආපත්තිං න ආපජ්ජතීති අධිප්පායො. ‘‘යත්ථ චත්තාරො භික්ඛූ…පෙ… භුඤ්ජන්තී’’ති ඉමාය පාළියා සංසන්දනතො ‘‘ඉතරෙසං පන ගණපූරකො හොතී’’ති වුත්තං. අවිසෙසෙනාති ‘‘ගිලානො වා චීවරකාරකො වා’’ති අවිසෙසෙත්වා සබ්බසාධාරණවචනෙන. තස්මාති අවිසෙසිතත්තා. භුත්වා ගතෙසූති එත්ථ අගතෙසුපි භොජනකිච්චෙ නිට්ඨිතෙ ගණ්හිතුං වට්ටති. තානි ච තෙහි එකතො න ගහිතානීති යෙහි භොජනෙහි විසඞ්කෙතො නත්ථි, තානි භොජනානි තෙහි භික්ඛූහි එකතො න ගහිතානි එකෙන පච්ඡා ගහිතත්තා. මහාථෙරෙති භික්ඛූ සන්ධාය වුත්තං. දූතස්ස පුන පටිපථං ආගන්ත්වා ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වචනභයෙන ‘‘ගාමද්වාරෙ අට්ඨත්වාවා’’ති වුත්තං. තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වාති අන්තරවීථිආදීසු තත්ථ තත්ථ ඨිතානං සන්තිකං ගන්ත්වා. භික්ඛූනං අත්ථාය ඝරද්වාරෙ ඨපෙත්වා දිය්‍යමානෙපි එසෙව නයො. නිවත්තථාති වුත්තපදෙ නිවත්තිතුං වට්ටතීති ‘‘නිවත්තථා’’ති විච්ඡින්දිත්වා පච්ඡා ‘‘භත්තං ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා වට්ටති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ගණභොජනතා, සමයාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

ගණභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

221. තතියෙ කුලපටිපාටියා අබ්බොච්ඡින්නං කත්වා නිරන්තරං දිය්‍යමානත්තා ‘‘භත්තපටිපාටි අට්ඨිතා හොතී’’ති පාළියං වුත්තං, අන්තරා අට්ඨත්වා නිරන්තරං පවත්තාති වුත්තං හොති. උපචාරවසෙනාති වොහාරවසෙන. න හි සො බදරමත්තමෙව දෙති, උපචාරවසෙන පන එවං වදති. බදරචුණ්ණසක්ඛරාදීහි පයොජිතං ‘‘බදරසාළව’’න්ති වුච්චති.

226. විකප්පනාවසෙනෙව තං භත්තං අසන්තං නාම හොතීති අනුපඤ්ඤත්තිවසෙන විකප්පනං අට්ඨපෙත්වා යථාපඤ්ඤත්තං සික්ඛාපදමෙව ඨපිතං. පරිවාරෙ පන විකප්පනාය අනුජානනම්පි අනුපඤ්ඤත්තිසමානන්ති කත්වා ‘‘චතස්සො අනුපඤ්ඤත්තියො’’ති වුත්තං. මහාපච්චරිආදීසු වුත්තනයං පච්ඡා වදන්තො පාළියා සංසන්දනතො පරම්මුඛාවිකප්පනමෙව පතිට්ඨාපෙසි. කෙචි පන ‘‘තදා අත්තනො සන්තිකෙ ඨපෙත්වා භගවන්තං අඤ්ඤස්ස අභාවතො ථෙරො සම්මුඛාවිකප්පනං නාකාසි, භගවතා ච විසුං සම්මුඛාවිකප්පනා න වුත්තා, තථාපි සම්මුඛාවිකප්පනාපි වට්ටතී’’ති වදන්ති. තෙනෙව මාතිකාඅට්ඨකථායම්පි (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා) ‘‘යො භික්ඛු පඤ්චසු සහධම්මිකෙසු අඤ්ඤතරස්ස ‘මය්හං භත්තපච්චාසං තුය්හං දම්මී’ති වා ‘විකප්පෙමී’ති වා එවං සම්මුඛා වා ‘ඉත්ථන්නාමස්ස දම්මී’ති වා ‘විකප්පෙමී’ති වා එවං පරම්මුඛා වා පඨමනිමන්තනං අවිකප්පෙත්වා පච්ඡා නිමන්තිතකුලෙ ලද්ධභික්ඛතො එකසිත්ථම්පි අජ්ඣොහරති, පාචිත්තිය’’න්ති වුත්තං.

229. පඤ්චහි භොජනෙහි නිමන්තිතස්ස යෙන යෙන පඨමං නිමන්තිතො, තස්ස තස්ස භොජනතො උප්පටිපාටියා අවිකප්පෙත්වා වා පරස්ස පරස්ස භොජනං පරම්පරභොජනන්ති ආහ ‘‘සචෙ පන මූලනිමන්තනං හෙට්ඨා හොති, පච්ඡිමං පච්ඡිමං උපරි, තං උපරිතො පට්ඨාය භුඤ්ජන්තස්ස ආපත්තී’’ති. හත්ථං අන්තො පවෙසෙත්වා සබ්බහෙට්ඨිමං ගණ්හන්තස්ස මජ්ඣෙ ඨිතම්පි අන්තොහත්ථගතං හොතීති ආහ ‘‘හත්ථං පන…පෙ… යථා තථා වා භුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්තී’’ති. ඛීරස්ස රසස්ස ච භත්තෙන අමිස්සං හුත්වා උපරි ඨිතත්තා ‘‘ඛීරං වා රසං වා පිවතො අනාපත්තී’’ති වුත්තං.

මහාඋපාසකොති ගෙහසාමිකො. ‘‘මහාඅට්ඨකථායං ‘ආපත්තී’ති වචනෙන කුරුන්දියං ‘වට්ටතී’ති වචනං විරුද්ධං විය දිස්සති, ද්වින්නම්පි අධිප්පායො මහාපච්චරියං විභාවිතො’’ති මහාගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. සබ්බෙ නිමන්තෙන්තීති අකප්පියනිමන්තනෙන නිමන්තෙන්ති. ‘‘පරම්පරභොජනං නාම පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරෙන භොජනෙන නිමන්තිතො, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරං භොජනං භුඤ්ජති, එතං පරම්පරභොජනං නාමා’’ති වුත්තත්තා සතිපි භික්ඛාචරියාය පඨමං ලද්ධභාවෙ ‘‘පිණ්ඩාය චරිත්වා ලද්ධභත්තං භුඤ්ජති, ආපත්තී’’ති වුත්තං. අවිකප්පවසෙන ‘‘වචීකම්ම’’න්ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පරම්පරභොජනතා, සමයාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පරම්පරභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා

230-231. චතුත්ථෙ කාණාය මාතාති කාණාති ලද්ධනාමාය දාරිකාය මාතා. කස්මා පනෙසා කාණා නාම ජාතාති ආහ ‘‘සා කිරස්සා’’තිආදි. ඉමිස්සා දහරකාලෙ මාතාපිතරො සිනෙහවසෙන ‘‘අම්ම කාණෙ, අම්ම කාණෙ’’ති වොහරිංසු, සා තදුපාදාය කාණා නාම ජාතා, තස්සා ච මාතා ‘‘කාණමාතා’’ති පාකටා අහොසීති එවමෙත්ථ කාරණං වදන්ති. පටියාලොකන්ති පච්ඡිමං දිසං, පච්චාදිච්චන්ති වුත්තං හොති.

233. පූවගණනාය පාචිත්තියන්ති මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛතො උපරිට්ඨිතපූවගණනාය පාචිත්තියං. ‘‘ද්වත්තිපත්තපූරා පටිග්ගහෙතබ්බා’’ති හි වචනතො මුඛවට්ටියා හෙට්ඨිමලෙඛං අනතික්කන්තෙ ද්වෙ වා තයො වා පත්තපූරෙ ගහෙතුං වට්ටති.

235. අට්ඨකථාසු පන…පෙ… වුත්තන්ති ඉදං අට්ඨකථාසු තථා ආගතභාවමත්තදීපනත්ථං වුත්තං, න පන තස්ස වාදස්ස පතිට්ඨාපනත්ථං. අට්ඨකථාසු වුත්තඤ්හි පාළියා න සමෙති. තතුත්තරිගහණෙ අනාපත්තිදස්සනත්ථඤ්හි ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤථා ‘‘අනාපත්ති ද්වත්තිපත්තපූරෙ පටිග්ගණ්හාතී’’ති ඉමිනාව පමාණයුත්තග්ගහණෙ අනාපත්තිසිද්ධිතො ‘‘ඤාතකානං පවාරිතාන’’න්ති විසුං න වත්තබ්බං. යදි එවං ‘‘තං පාළියා න සමෙතී’’ති කස්මා න වුත්තන්ති? හෙට්ඨා තතුත්තරිසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති න වුත්තං. වුත්තඤ්හි තත්ථ (පාරා. අට්ඨ. 2.526) ‘‘අට්ඨකථාසු පන ඤාතකපවාරිතට්ඨානෙ පකතියාව බහුම්පි වට්ටති, අච්ඡින්නකාරණා පමාණමෙව වට්ටතීති වුත්තං, තං පාළියා න සමෙතී’’ති. ‘‘අපාථෙය්‍යාදිඅත්ථාය පටියාදිත’’න්ති සඤ්ඤාය ගණ්හන්තස්සපි ආපත්තියෙව අචිත්තකත්තා සික්ඛාපදස්ස. අත්තනොයෙව ගහණත්ථං ‘‘ඉමස්ස හත්ථෙ දෙහී’’ති වචනෙනපි ආපජ්ජනතො ‘‘වචීකම්ම’’න්ති වුත්තං. සෙසං උත්තානමෙව. වුත්තලක්ඛණපූවමන්ථතා, අසෙසකතා, අපටිප්පස්සද්ධගමනතා, න ඤාතකාදිතා, අතිරෙකපටිග්ගහණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

කාණමාතාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

236. පඤ්චමෙ භුත්තාවීති භුත්තාවිනො භුත්තවන්තො, කතභත්තකිච්චාති වුත්තං හොති. පවාරිතාති එත්ථ චතූසු පවාරණාසු යාවදත්ථපවාරණා පටික්ඛෙපපවාරණා ච ලබ්භතීති ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණෙන…පෙ… පටික්ඛෙපපවාරණාය පවාරිතා’’ති. චතුබ්බිධා හි පවාරණා වස්සංවුත්ථපවාරණා, පච්චයපවාරණා, පටික්ඛෙපපවාරණා, යාවදත්ථපවාරණාති. තත්ථ ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, වස්සංවුත්ථානං භික්ඛූනං තීහි ඨානෙහි පවාරෙතු’’න්ති (මහාව. 209) අයං වස්සංවුත්ථපවාරණා. පකාරෙහි දිට්ඨාදීහි වාරෙති සඞ්ඝාදිකෙ භජාපෙති භත්තෙ කරොති එතායාති පවාරණා, ආපත්තිවිසොධනාය අත්තවොස්සග්ගොකාසදානං. සා පන යස්මා යෙභුය්‍යෙන වස්සංවුත්ථෙහි කාතබ්බා වුත්තා, තස්මා ‘‘වස්සංවුත්ථපවාරණා’’ති වුච්චති. ‘‘ඉච්ඡාමහං, භන්තෙ, සඞ්ඝං චාතුමාසං භෙසජ්ජෙන පවාරෙතු’’න්ති (පාචි. 303) ච, ‘‘අඤ්ඤත්‍ර පුන පවාරණාය අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණායා’’ති (පාචි. 306) ච අයං පච්චයපවාරණා පවාරෙති පච්චයෙ ඉච්ඡාපෙති එතායාති කත්වා, චීවරාදීහි උපනිමන්තනායෙතං අධිවචනං. ‘‘පවාරිතො නාම අසනං පඤ්ඤායති, භොජනං පඤ්ඤායති, හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරති, පටික්ඛෙපො පඤ්ඤායති, එසො පවාරිතො නාමා’’ති (පාචි. 239) අයං පටික්ඛෙපපවාරණා. විප්පකතභොජනතාදිපඤ්චඞ්ගසහිතො භොජනපටික්ඛෙපොයෙව හෙත්ථ පකාරයුත්තා වාරණාති පවාරණා. ‘‘පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසී’’ති (ම. නි. 1.363) අයං යාවදත්ථපවාරණා. යාවදත්ථං භොජනස්ස පවාරණා යාවදත්ථපවාරණා.

237. ති-කාරං අවත්වා…පෙ… වත්තුං වට්ටතීති ඉදං වත්තබ්බාකාරදස්සනත්ථං වුත්තං. ‘‘ති-කාරෙ පන වුත්තෙපි අකතං නාම න හොතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

238-239. පවාරිතොති පටික්ඛෙපිතො. යො හි භුඤ්ජන්තො පරිවෙසකෙන උපනීතං භොජනං අනිච්ඡන්තො පටික්ඛිපති, සො තෙන පවාරිතො පටික්ඛෙපිතො නාම හොති. බ්‍යඤ්ජනං පන අනාදියිත්වා අත්ථමත්තමෙව දස්සෙතුං ‘‘කතපවාරණො කතපටික්ඛෙපො’’ති වුත්තං. යස්මා ‘‘අසන’’න්ති ඉමිනාව පදෙන ‘‘භුත්තාවී’’ති ඉමස්ස අත්ථො වුත්තො, තස්මා න තස්ස කිඤ්චි පයොජනං විසුං උපලබ්භති. යදි හි උපලබ්භෙය්‍ය, පවාරණා ඡළඞ්ගසමන්නාගතා ආපජ්ජෙය්‍යාති මනසි කත්වා පඤ්චසමන්නාගතත්තංයෙව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තම්පි චෙත’’න්තිආදිනා පාළිං ආහරති. කෙචි පන ‘‘හත්ථපාසෙ ඨිතො අභිහරතී’’ති එකමෙව අඞ්ගං කත්වා ‘‘චතුරඞ්ගසමන්නාගතා පවාරණා’’තිපි වදන්ති.

අම්බිලපායාසාදීසූති ආදි-සද්දෙන ඛීරපායාසාදිං සඞ්ගණ්හාති. තත්ථ අම්බිලපායාසග්ගහණෙන තක්කාදිඅම්බිලසංයුත්තා ඝනයාගු වුත්තා. ඛීරපායාසග්ගහණෙන ඛීරසංයුත්තා යාගු සඞ්ගය්හති. පවාරණං න ජනෙතීති අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනං පටික්ඛෙපං න සාධෙති. කතොපි පටික්ඛෙපො අනතිරිත්තභොජනාපත්තිනිබන්ධනො න හොතීති අකතට්ඨානෙයෙව තිට්ඨතීති ආහ ‘‘පවාරණං න ජනෙතී’’ති. ‘‘යාගු-සද්දස්ස පවාරණජනකයාගුයාපි සාධාරණත්තා ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තෙපි පවාරණා හොතීති පවාරණං ජනෙතියෙවාති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං, තං පරතො තත්ථෙව ‘‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’’ති එත්ථ වුත්තකාරණෙන න සමෙති. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘හෙට්ඨා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තත්තා පවාරණා හොති, ‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’ති එත්ථ පන විසුං යාගුයා විජ්ජමානත්තා පවාරණා න හොතී’’ති. තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව ඛීරාදීහි සංමද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා යාගුයා ච තත්ථ අභාවතො පවාරණා හොතීති එවමෙත්ථ කාරණං වත්තබ්බං. එවඤ්හි සති පරතො ‘‘යෙනාපුච්ඡිතො, තස්ස අත්ථිතායා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තකාරණෙනපි සංසන්දති, අඤ්ඤථා ගණ්ඨිපදෙසුයෙව පුබ්බාපරවිරොධො ආපජ්ජති. අට්ඨකථාවචනෙන ච න සමෙති. සචෙ…පෙ… පඤ්ඤායතීති ඉමිනා වුත්තප්පමාණස්ස මච්ඡමංසඛණ්ඩස්ස නහාරුනො වා සබ්භාවමත්තං දස්සෙති. තාහීති පුථුකාහි.

සාලිවීහියවෙහි කතසත්තූති යෙභුය්‍යනයෙන වුත්තං, සත්ත ධඤ්ඤානි පන භජ්ජිත්වා කතොපි සත්තුයෙව. තෙනෙවාහ ‘‘කඞ්ගුවරක…පෙ… සත්තුසඞ්ගහමෙව ගච්ඡතී’’ති. සත්තුමොදකොති සත්තුයො පිණ්ඩෙත්වා කතො අපක්කො සත්තුගුළො. පඤ්චන්නං භොජනානං අඤ්ඤතරවසෙන විප්පකතභොජනභාවස්ස උපච්ඡින්නත්තා ‘‘මුඛෙ සාසපමත්තම්පි…පෙ… න පවාරෙතී’’ති වුත්තං. ‘‘අකප්පියමංසං පටික්ඛිපති, න පවාරෙතී’’ති වචනතො සචෙ සඞ්ඝිකං ලාභං අත්තනො අපාපුණන්තං ජානිත්වා වා අජානිත්වා වා පටික්ඛිපති, න පවාරෙති පටික්ඛිපිතබ්බස්සෙව පටික්ඛිත්තත්තා. අලජ්ජිසන්තකං පටික්ඛිපන්තොපි න පවාරෙති. අවත්ථුතායාති අනතිරිත්තාපත්තිසාධිකාය පවාරණාය අවත්ථුභාවතො. එතෙන පටික්ඛිපිතබ්බස්සෙව පටික්ඛිත්තභාවං දීපෙති. යඤ්හි පටික්ඛිපිතබ්බං හොති, තස්ස පටික්ඛෙපො ආපත්තිඅඞ්ගං න හොතීති තං ‘‘පවාරණාය අවත්ථූ’’ති වුච්චති.

උපනාමෙතීති ඉමිනා කායාභිහාරං දස්සෙති. හත්ථපාසතො බහි ඨිතස්ස සතිපි දාතුකාමාභිහාරෙ පටික්ඛිපන්තස්ස දූරභාවෙනෙව පවාරණාය අභාවතො ථෙරස්සපි දූරභාවමත්තං ගහෙත්වා පවාරණාය අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ථෙරස්ස දූරභාවතො’’ති ආහ, න පන ථෙරස්ස අභිහාරසබ්භාවතො. සචෙපි ගහෙත්වා ගතො හත්ථපාසෙ ඨිතො හොති, කිඤ්චි පන අවත්වා ආධාරකට්ඨානෙ ඨිතත්තා අභිහාරො නාම න හොතීති ‘‘දූතස්ස ච අනභිහරණතො’’ති වුත්තං. ‘‘ගහෙත්වා ගතෙන ‘භත්තං ගණ්හථා’ති වුත්තෙ අභිහාරො නාම හොතීති ‘සචෙ පන ගහෙත්වා ආගතො භික්ඛු…පෙ… පවාරණා හොතී’ති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පත්තං කිඤ්චි උපනාමෙත්වා ‘ඉමං භත්තං ගණ්හථා’ති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති, තං යුත්තං විය දිස්සති වාචාභිහාරස්ස ඉධ අනධිප්පෙතත්තා.

පරිවෙසනායාති භත්තග්ගෙ. අභිහටාව හොතීති පරිවෙසකෙනෙව අභිහටා හොති. තතො දාතුකාමතාය ගණ්හන්තං පටික්ඛිපන්තස්ස පවාරණා හොතීති එත්ථ අගණ්හන්තම්පි පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතියෙව. කස්මා? දාතුකාමතාය අභිහටත්තා. ‘‘තස්මා සා අභිහටාව හොතී’’ති හි වුත්තං. තෙනෙව තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු ‘‘දාතුකාමාභිහාරෙ සති කෙවලං ‘දස්සාමී’ති ගහණමෙව අභිහාරො නාම න හොති, ‘දස්සාමී’ති ගණ්හන්තෙපි අගණ්හන්තෙපි දාතුකාමාභිහාරොව අභිහාරො නාම හොති, තස්මා ගහණසමයෙ වා අග්ගහණසමයෙ වා තං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතී’’ති වුත්තං. ඉදානි අසති තස්ස දාතුකාමාභිහාරෙ ගහණසමයෙපි පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොතීති දස්සෙතුං ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි වුත්තං.

‘‘රසං ගණ්හථා’’ති අපවාරණජනකස්ස නාමං ගහෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘තං සුත්වා පටික්ඛිපතො පවාරණා නත්ථී’’ති වුත්තං. මච්ඡරසං මංසරසන්ති එත්ථ පන න කෙවලං මච්ඡස්ස රසං මච්ඡරසමිච්චෙව විඤ්ඤායති, අථ ඛො මච්ඡො ච මච්ඡරසඤ්ච මච්ඡරසන්ති එවං පවාරණජනකසාධාරණනාමවසෙනපි විඤ්ඤායමානත්තා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාව හොති. පරතො මච්ඡසූපන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘ඉදං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපීති එත්ථ එවං අවත්වාපි පවාරණපහොනකං යංකිඤ්චි අභිහටං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. කරම්බකොති මිස්සකාධිවචනමෙතං. යඤ්හි අඤ්ඤෙනඤ්ඤෙන මිස්සෙත්වා කරොන්ති, සො ‘‘කරම්බකො’’ති වුච්චති. සො සචෙපි මංසෙන මිස්සෙත්වා කතොව හොති, ‘‘කරම්බකං ගණ්හථා’’ති අපවාරණාරහස්ස නාමෙන වුත්තත්තා පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොති. ‘‘මංසකරම්බකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පන මංසමිස්සකං ගණ්හථාති වුත්තං හොති, තස්මා පවාරණාව හොති.

‘‘උද්දිස්සකත’’න්ති මඤ්ඤමානොති එත්ථ ‘‘වත්ථුනො කප්පියත්තා අකප්පියසඤ්ඤාය පටික්ඛිපතොපි අචිත්තකත්තා ඉමස්ස සික්ඛාපදස්ස පවාරණා හොතී’’ති වදන්ති. ‘‘හෙට්ඨා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ උදකකඤ්ජිකඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘යාගුං ගණ්හථා’ති වුත්තත්තා පවාරණා හොති, ‘භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා’ති එත්ථ පන විසුං යාගුයා විජ්ජමානත්තා පවාරණා න හොතී’’ති වදන්ති. අයමෙත්ථ අධිප්පායොති ‘‘යෙනාපුච්ඡිතො’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සන්ධාය වදති. කාරණං පනෙත්ථ දුද්දසන්ති එත්ථ එකෙ තාව වදන්ති ‘‘යස්මා යාගුමිස්සකං නාම භත්තමෙව න හොති, ඛීරාදිකම්පි හොතියෙව, තස්මා කරම්බකෙ විය පවාරණාය න භවිතබ්බං. එවඤ්ච සති යාගු බහුතරා වා හොති සමසමා වා, න පවාරෙති. ‘යාගු මන්දා, භත්තං බහුතරං, පවාරෙතී’ති එත්ථ කාරණං දුද්දස’’න්ති. කෙචි පන වදන්ති ‘‘යාගුමිස්සකං නාම භත්තං, තස්මා තං පටික්ඛිපතො පවාරණාය එව භවිතබ්බං. එවඤ්ච සති ‘ඉධ පවාරණා හොති න හොතී’ති එත්ථ කාරණං දුද්දස’’න්ති.

යථා චෙත්ථ කාරණං දුද්දසං, එවං පරතො ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති එත්ථාපි කාරණං දුද්දසමෙවාති වෙදිතබ්බං. න හි පවාරණප්පහොනකස්ස අප්පබහුභාවො පවාරණාය භාවාභාවනිමිත්තං, කිඤ්චරහි පවාරණජනකස්ස නාමග්ගහණමෙවෙත්ථ පමාණං, තස්මා ‘‘ඉදඤ්ච කරම්බකෙන න සමානෙතබ්බ’’න්තිආදිනා යම්පි කාරණං වුත්තං, තම්පි පුබ්බෙ වුත්තෙන සංසන්දියමානං න සමෙති. යදි හි ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හං සියා, එවං සති යථා ‘‘භත්තමිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ භත්තං බහුතරං වා සමං වා අප්පතරං වා හොති, පවාරෙතියෙව, එවං ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙපි අප්පතරෙපි භත්තෙ පවාරණාය භවිතබ්බං මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හත්තා. තථා හි ‘‘මිස්සකන්ති භත්තමිස්සකෙයෙව රුළ්හවොහාරත්තා ඉදං පන ‘භත්තමිස්සකමෙවා’ති වුත්ත’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. අථ ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙ රුළ්හං න හොති, මිස්සකභත්තං පන සන්ධාය ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තන්ති. එවම්පි යථා අයාගුකෙ නිමන්තනෙ ඛීරාදීහි සද්ධිං මද්දිතං භත්තමෙව සන්ධාය ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ පවාරණා හොති, එවමිධාපි මිස්සකභත්තමෙව සන්ධාය ‘‘මිස්සකං ගණ්හථා’’ති වුත්තෙ භත්තං අප්පං වා හොතු බහු වා, පවාරණා එව සියා. තස්මා ‘‘මිස්සක’’න්ති භත්තමිස්සකෙ රුළ්හං වා හොතු සන්ධායභාසිතං වා, උභයත්ථාපි පුබ්බෙනාපරං න සමෙතීති කිමෙත්ථ කාරණචින්තාය, ඊදිසෙසු පන ඨානෙසු අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගන්තබ්බන්ති අයං අම්හාකං ඛන්ති.

‘‘විසුං කත්වා දෙතීති භත්තස්ස උපරි ඨිතං රසාදිං විසුං ගහෙත්වා දෙතී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙනචි පන ‘‘යථා භත්තසිත්ථං න පතති, තථා ගාළ්හං හත්ථෙන පීළෙත්වා පරිස්සාවෙත්වා දෙතී’’ති වුත්තං. තථාපි කාරණං න දිස්සති. යථා හි භත්තමිස්සකං යාගුං ආහරිත්වා ‘‘යාගුං ගණ්හථා’’ති වත්වා යාගුමිස්සකං භත්තම්පි දෙන්තං පටික්ඛිපතො පවාරණා න හොති, එවමිධාපි බහුඛීරරසාදීසු භත්තෙසු ‘‘ඛීරං ගණ්හථා’’තිආදීනි වත්වා ඛීරාදීනි වා දෙතු ඛීරාදිමිස්සකභත්තං වා, උභයථාපි පවාරණාය න භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘විසුං කත්වා දෙතී’’ති තෙනාකාරෙන දෙන්තං සන්ධාය වුත්තං, න පන භත්තමිස්සකං කත්වා දිය්‍යමානං පටික්ඛිපතො පවාරණා හොතීති දස්සනත්ථන්ති ගහෙතබ්බං. යදි පන භත්තමිස්සකං කත්වා දිය්‍යමානෙ පවාරණා හොතීති අධිප්පායෙන අට්ඨකථායං ‘‘විසුං කත්වා දෙතී’’ති වුත්තං, එවං සති අට්ඨකථායෙවෙත්ථ පමාණන්ති ගහෙතබ්බං, න පන කාරණන්තරං ගවෙසිතබ්බං.

සචෙ උක්කුටිකං නිසින්නො පාදෙ අමුඤ්චිත්වාපි භූමියං නිසීදති, ඉරියාපථං විකොපෙන්තො නාම හොතීති උක්කුටිකාසනං අවිකොපෙත්වාව සුඛෙන නිසීදිතුං ‘‘තස්ස පන හෙට්ඨා…පෙ… නිසීදනකං දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘ආසනං අචාලෙත්වාති පීඨෙ ඵුට්ඨොකාසතො ආනිසදමංසං අමොචෙත්වා, අනුට්ඨහිත්වාති වුත්තං හොති, අදින්නාදානෙ විය ඨානාචාවනං න ගහෙතබ්බ’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං.

අකප්පියකතන්ති එත්ථ අකප්පියකතස්සෙව අනතිරිත්තභාවතො කප්පියං අකාරාපෙත්වා තස්මිං පත්තෙ පක්ඛිත්තමූලඵලාදියෙව අතිරිත්තං න හොති, සෙසං පන පත්තපරියාපන්නං අතිරිත්තමෙව හොති, පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. තං පන මූලඵලාදිං පරිභුඤ්ජිතුකාමෙන තතො නීහරිත්වා කප්පියං කාරාපෙත්වා අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ ඨපෙත්වා අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජිතබ්බං.

සො පුන කාතුං න ලභතීති තස්මිංයෙව භාජනෙ කරියමානං පඨමං කතෙන සද්ධිං කතං හොතීති පුන සොයෙව කාතුං න ලභති, අඤ්ඤො ලභති. අඤ්ඤස්මිං පන භාජනෙ තෙන වා අඤ්ඤෙන වා කාතුං වට්ටති. තෙනාහ ‘‘යෙන අකතං, තෙන කාතබ්බං. යඤ්ච අකතං, තං කාතබ්බ’’න්ති. තෙනපීති එත්ථ පි-සද්දො න කෙවලං අඤ්ඤෙන වාති ඉමමත්ථං දීපෙති. එවං කතන්ති අඤ්ඤස්මිං භාජනෙ කතං. පෙසෙත්වාති අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ පෙසෙත්වා. ඉමස්ස විනයකම්මභාවතො ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ ඨිතං න කාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

සචෙ පන ආමිසසංසට්ඨානීති එත්ථ සචෙ මුඛගතෙනපි අනතිරිත්තෙන ආමිසෙන සංසට්ඨානි හොන්ති, පාචිත්තියමෙවාති වෙදිතබ්බං. තස්මා පවාරිතෙන භොජනං අතිරිත්තං කාරාපෙත්වා භුඤ්ජන්තෙනපි යථා අකතෙන මිස්සං න හොති, එවං මුඛඤ්ච හත්ථඤ්ච සුද්ධං කත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. කිඤ්චාපි අප්පවාරිතස්ස පුරෙභත්තං යාමකාලිකාදීනි ආහාරත්ථාය පරිභුඤ්ජතොපි අනාපත්ති, පවාරිතස්ස පන පවාරණමූලකං දුක්කටං හොතියෙවාති ‘‘යාමකාලිකං…පෙ… අජ්ඣොහාරෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති පාළියං වුත්තං.

241. කායෙන භුඤ්ජනතො වාචාය ආණාපෙත්වා අතිරිත්තං අකාරාපනතො ච ආපජ්ජතීති ‘‘කායවාචතො’’ති වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පවාරිතභාවො, ආමිසස්ස අනතිරිත්තතා, කාලෙ අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පඨමපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා

243. ඡට්ඨෙ සාධාරණමෙවාති ‘‘හන්ද භික්ඛු ඛාද වා’’තිආදිනා වුත්තපවාරණාය සාධාරණං. ‘‘භුත්තස්මිං පාචිත්තිය’’න්ති මාතිකායං වුත්තත්තා භොජනපරියොසානෙ ආපත්ති, න අජ්ඣොහාරෙ අජ්ඣොහාරෙ. අභිහට්ඨුං පවාරෙති, ආපත්ති පාචිත්තියස්සාති ඉදඤ්ච භොජනපරියොසානංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පවාරිතතා, පවාරිතසඤ්ඤිතා, ආසාදනාපෙක්ඛතා, අනතිරිත්තෙන අභිහට්ඨුං පවාරණා, භොජනපරියොසානන්ති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

දුතියපවාරණාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

247. සත්තමෙ අග්ගසමජ්ජොති උත්තමං නච්චං. තං කිර පබ්බතමත්ථකෙ ඨත්වා එකං දෙවතං උද්දිස්ස කරොන්ති. නටානං නාටකානි නටනාටකානි, සීතාහරණාදීනි. අපඤ්ඤත්තෙ සික්ඛාපදෙති ඌනවීසතිවස්සසික්ඛාපදෙ අපඤ්ඤත්තෙ. අදංසූති ‘‘විහාරං නෙත්වා ඛාදිස්සථා’’ති අදංසු.

248-249. මූලකමූලාදීනි උපදෙසතොයෙව වෙදිතබ්බානි. න හි තානි පරියායන්තරෙන වුච්චමානානිපි සක්කා විඤ්ඤාතුං. පරියායන්තරෙපි හි වුච්චමානෙ තං තං නාමං අජානන්තානං සම්මොහොයෙව සියා, තස්මා තත්ථ න කිඤ්චි වක්ඛාම. ඛාදනීයත්ථන්ති ඛාදනීයෙන කත්තබ්බකිච්චං. නෙව ඵරන්තීති න නිප්ඵාදෙන්ති. තෙසු තෙසු ජනපදෙසූති එත්ථ ‘‘එකස්මිං ජනපදෙ ආහාරකිච්චං සාධෙන්තං සෙසජනපදෙසුපි න කප්පතී’’ති වදන්ති. රුක්ඛවල්ලිආදීනන්ති හෙට්ඨා වුත්තමෙව සම්පිණ්ඩෙත්වා වුත්තං. අන්තොපථවීගතොති සාලකල්‍යාණීඛන්ධං සන්ධාය වුත්තං. සබ්බකප්පියානීති මූලඛන්ධතචපත්තාදිවසෙන සබ්බසො කප්පියානි. තෙසම්පි නාමවසෙන න සක්කා පරියන්තං දස්සෙතුන්ති සම්බන්ධො. අච්ඡිවාදීනං අපරිපක්කානෙව ඵලානි යාවජීවිකානීති දස්සෙතුං ‘‘අපරිපක්කානී’’ති වුත්තං.

හරීතකාදීනං අට්ඨීනීති එත්ථ මිඤ්ජං පටිච්ඡාදෙත්වා ඨිතකපාලානි යාවජීවිකානීති ආචරියා. මිඤ්ජම්පි යාවජීවිකන්ති එකෙ. හිඞ්ගූති හිඞ්ගුරුක්ඛතො පග්ඝරිතනිය්‍යාසො. හිඞ්ගුජතුආදයොපි හිඞ්ගුවිකතියො එව. තත්ථ හිඞ්ගුජතු නාම හිඞ්ගුරුක්ඛස්ස දණ්ඩපත්තානි පචිත්වා කතනිය්‍යාසො, හිඞ්ගුසිපාටිකං නාම හිඞ්ගුපත්තානි පචිත්වා කතනිය්‍යාසො. ‘‘අඤ්ඤෙන මිස්සෙත්වා කතො’’තිපි වදන්ති. තකන්ති අග්ගකොටියා නික්ඛන්තසිලෙසො. තකපත්තින්ති පත්තතො නික්ඛන්තසිලෙසො. තකපණ්ණින්ති පලාසෙ භජ්ජිත්වා කතසිලෙසො. ‘‘දණ්ඩතො නික්ඛන්තසිලෙසො තිපි වදන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. විකාලතා, යාවකාලිකතා, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

විකාලභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා

252-3. අට්ඨමෙ තාදිසන්ති අසූපබ්‍යඤ්ජනං. යංකිඤ්චි යාවකාලිකං වා යාමකාලිකං වාති එත්ථ ‘‘යාමකාලික’’න්ති ඉමිනා න කෙවලං යාවකාලිකෙ එව සන්නිධිපච්චයා පාචිත්තියං, අථ ඛො යාමකාලිකෙපීති දස්සෙති. නනු ච යාමකාලිකං නෙව ඛාදනීයෙසු අන්තොගධං, න භොජනීයෙසු. තෙනෙව පදභාජනීයෙ ‘‘ඛාදනීයං නාම පඤ්ච භොජනානි යාමකාලිකං සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං ඨපෙත්වා අවසෙසං ඛාදනීයං නාම. භොජනීයං නාම පඤ්ච භොජනානී’’ති වුත්තං, ‘‘යො පන භික්ඛු සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා ඛාදෙය්‍ය වා භුඤ්ජෙය්‍ය වා, පාචිත්තිය’’න්ති ච වුත්තං, තස්මා යාමකාලිකෙ පාචිත්තියෙන භවිතබ්බන්ති කථං විඤ්ඤායතීති? වුච්චතෙ – පදභාජනෙ ඛාදනීය-සද්දස්ස අත්ථදස්සනත්ථං ‘‘යාමකාලිකං ඨපෙත්වා’’ති වුත්තං, න පන සන්නිධිපච්චයා අනාපත්තිදස්සනත්ථං. ඛාදිතබ්බඤ්හි යංකිඤ්චි ඛාදනීයන්ති අධිප්පෙතං, න ච යාමකාලිකෙසු කිඤ්චි ඛාදිතබ්බං අත්ථි පාතබ්‍යභාවතො. තස්මා කිඤ්චාපි යාමකාලිකං ඛාදනීයභොජනීයෙහි න සඞ්ගහිතං, තථාපි අනාපත්තිං දස්සෙන්තෙන ‘‘අනාපත්ති යාමකාලිකං යාමෙ නිදහිත්වා භුඤ්ජතී’’ති වචනතො යාමාතික්කමෙ සන්නිධිපච්චයා පාචිත්තියෙන භවිතබ්බන්ති විඤ්ඤායති. ‘‘යාමකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං තදහුපටිග්ගහිතං යාමෙ කප්පති, යාමාතික්කන්තෙ න කප්පතී’’ති (මහාව. 305) ඉමිනාපි චායමත්ථො සිද්ධො. තෙනෙව භගවතො අධිප්පායඤ්ඤූහි අට්ඨකථාචරියෙහි යාමකාලිකෙ පාචිත්තියමෙව වුත්තං.

පටිග්ගහණෙති ගහණමෙව සන්ධාය වුත්තං. පටිග්ගහිතමෙව හි තං, පුන පටිග්ගහණකිච්චං නත්ථි. තෙනෙව ‘‘අජ්ඣොහරිතුකාමතාය ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙ’’ති වුත්තං. මාතිකාට්ඨකථායං (කඞ්ඛා. අට්ඨ. සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා) පන ‘‘අජ්ඣොහරිස්සාමීති ගණ්හන්තස්ස පටිග්ගහණෙ’’ඉච්චෙව වුත්තං. යන්ති යං පත්තං. සන්දිස්සතීති යාගුයා උපරි සන්දිස්සති. තෙලවණ්ණෙ පත්තෙ සතිපි නිස්නෙහභාවෙ අඞ්ගුලියා ඝංසන්තස්ස වණ්ණවසෙනෙව ලෙඛා පඤ්ඤායති, තස්මා තත්ථ අනාපත්තීති දස්සනත්ථං ‘‘සා අබ්බොහාරිකා’’ති වුත්තං. සයං පටිග්ගහෙත්වා අපරිච්චත්තමෙව හි දුතියදිවසෙ න වට්ටතීති එත්ථ පටිග්ගහණෙ අනපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන අනුපසම්පන්නස්ස නිරපෙක්ඛදානෙන වා විජහිතපටිග්ගහණං පරිච්චත්තමෙව හොතීති ‘‘අපරිච්චත්ත’’න්ති ඉමිනා උභයථාපි අවිජහිතපටිග්ගහණමෙව වුත්තං. තස්මා යං පරස්ස පරිච්චජිත්වා අදින්නම්පි සචෙ පටිග්ගහණෙ නිරපෙක්ඛවිස්සජ්ජනෙන විජහිතපටිග්ගහණං හොති, තම්පි දුතියදිවසෙ වට්ටතීති වෙදිතබ්බං.

යදි එවං ‘‘පත්තො දුද්ධොතො හොතී’’තිආදීසු කස්මා ආපත්ති වුත්තාති? ‘‘පටිග්ගහණං අවිස්සජ්ජෙත්වාව සයං වා අඤ්ඤෙන වා තුච්ඡං කත්වා න සම්මා ධොවිත්වා නිට්ඨාපිතෙ පත්තෙ ලග්ගම්පි අවිජහිතපටිග්ගහණමෙව හොතීති තත්ථ ආපත්තී’’ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. කෙචි පන ‘‘සාමණෙරානං පරිච්චජන්තීති ඉමස්මිං අධිකාරෙ ඨත්වා ‘අපරිච්චත්තමෙවා’ති වුත්තත්තා අනුපසම්පන්නස්ස පරිච්චත්තමෙව වට්ටති, අපරිච්චත්තං න වට්ටතීති ආපන්නං, තස්මා නිරාලයභාවෙන පටිග්ගහණෙ විජහිතෙපි අනුපසම්පන්නස්ස අපරිච්චත්තං න වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං යුත්තං විය න දිස්සති. යදග්ගෙන හි පටිග්ගහණං විජහති, තදග්ගෙන සන්නිධිම්පි න කරොති විජහිතපටිග්ගහණස්ස අප්පටිග්ගහිතසදිසත්තා. පටිග්ගහෙත්වා නිදහිතෙයෙව ච සන්නිධිපච්චයා ආපත්ති වුත්තා. ‘‘පටිග්ගහෙත්වා එකරත්තං වීතිනාමිතස්සෙතං අධිවචන’’න්ති හි වුත්තං.

පාළියං ‘‘සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං ආහාරත්ථාය පටිග්ගණ්හාති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’තිආදිනා සන්නිහිතෙසු සත්තාහකාලිකයාවජීවිකෙසු පුරෙභත්තම්පි ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණෙපි දුක්කටස්ස වුත්තත්තා යාමකාලිකෙපි ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණෙ විසුං දුක්කටෙනපි භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරතො දුක්කටෙන සද්ධිං පාචිත්තිය’’න්ති. පකතිආමිසෙති ඔදනාදිකප්පියාමිසෙ. යාමකාලිකං සති පච්චයෙ සාමිසෙන මුඛෙන අජ්ඣොහරතො ද්වෙති හිය්‍යො පටිග්ගහිතයාමකාලිකං අජ්ජ පුරෙභත්තං සාමිසෙන මුඛෙන භුඤ්ජතො සන්නිහිතයාමකාලිකපච්චයා එකං පාචිත්තියං, සන්නිහිතෙන සංසට්ඨආමිසපච්චයා එකන්ති ද්වෙ පාචිත්තියානි. විකප්පද්වයෙපීති සාමිසෙන නිරාමිසෙනාති වුත්තවිධානද්වයෙ. දුක්කටං වඩ්ඪතීති ආහාරත්ථාය අජ්ඣොහරණපච්චයා දුක්කටං වඩ්ඪති. ථුල්ලච්චයඤ්ච දුක්කටඤ්ච වඩ්ඪතීති මනුස්සමංසෙ ථුල්ලච්චයං, සෙසඅකප්පියමංසෙසු දුක්කටං වඩ්ඪති.

255. පටිග්ගහණපච්චයා තාව දුක්කටන්ති එත්ථ සන්නිහිතත්තා පුරෙභත්තම්පි දුක්කටමෙව. සති පච්චයෙ පන සන්නිහිතම්පි සත්තාහකාලිකං යාවජීවිකං භෙසජ්ජත්ථාය ගණ්හන්තස්ස පරිභුඤ්ජන්තස්ස ච අනාපත්තියෙව. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. යාවකාලිකයාමකාලිකතා, සන්නිධිභාවො, තස්ස අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

සන්නිධිකාරකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා

257-259. නවමෙ පණීතසංසට්ඨානි භොජනානි පණීතභොජනානි. යථා හි ආජඤ්ඤයුත්තො රථො ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති වුච්චති, එවමිධාපි පණීතසංසට්ඨානි සත්තධඤ්ඤනිබ්බත්තානි භොජනානි ‘‘පණීතභොජනානී’’ති වුත්තානි. යෙහි පන පණීතෙහි සංසට්ඨානි, තානි ‘‘පණීතභොජනානී’’ති වුච්චන්ති, තෙසං පභෙදදස්සනත්ථං ‘‘සෙය්‍යථිදං, සප්පි නවනීත’’න්තිආදි පාළියං වුත්තං. ‘‘යෙසං මංසං කප්පතී’’ති ඉදඤ්ච පාචිත්තියවත්ථුපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං වුත්තං, න පන කප්පියවත්ථුපරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං. න හි අකප්පියමංසසත්තානං සප්පිආදීනි න කප්පන්ති. එකඤ්හි මනුස්සවසාතෙලං ඨපෙත්වා සබ්බෙසං ඛීරසප්පිනවනීතවසාතෙලෙසු අකප්පියං නාම නත්ථි. සප්පිභත්තන්ති එත්ථ කිඤ්චාපි සප්පිසංසට්ඨං භත්තං සප්පිභත්තං, සප්පි ච භත්තඤ්ච සප්පිභත්තන්තිපි විඤ්ඤායති, අට්ඨකථාසු පන ‘‘සාලිභත්තං විය සප්පිභත්තං නාම නත්ථී’’ති කාරණං වත්වා දුක්කටස්සෙව දළ්හතරං කත්වා වුත්තත්තා න සක්කා අඤ්ඤං වත්තුං. අට්ඨකථාචරියා එව හි ඊදිසෙසු ඨානෙසු පමාණං.

මූලන්ති කප්පියභණ්ඩං සන්ධාය වුත්තං. අනාපත්තීති විසඞ්කෙතත්තා සබ්බාහියෙව ආපත්තීහි අනාපත්ති. කෙචි පන ‘‘පාචිත්තියෙනෙව අනාපත්ති වුත්තා, සූපොදනවිඤ්ඤත්තිදුක්කටං පන හොතියෙවා’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. කප්පියසප්පිනා අකප්පියසප්පිනාති ච ඉදං කප්පියාකප්පියමංසානං වසෙන වුත්තං, තස්මා කප්පියමංසසප්පිනා අකප්පියමංසසප්පිනාති එවමෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො. නානාවත්ථුකානීති සප්පිනවනීතාදීනං වසෙන වුත්තං.

261. මහානාමසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බොති එත්ථ –

‘‘අගිලානෙන භික්ඛුනා චතුමාසපච්චයපවාරණා සාදිතබ්බා අඤ්ඤත්‍ර පුනපවාරණාය අඤ්ඤත්‍ර නිච්චපවාරණාය, තතො චෙ උත්තරි සාදියෙය්‍ය, පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 306) –

ඉදං මහානාමසික්ඛාපදං නාම. ඉමිනා ච සික්ඛාපදෙන සඞ්ඝවසෙන ගිලානපච්චයපවාරණාය පවාරිතට්ඨානෙ සචෙ තත්ථ රත්තීහි වා භෙසජ්ජෙහි වා පරිච්ඡෙදො කතො හොති, එත්තකායෙව රත්තියො එත්තකානි වා භෙසජ්ජානි විඤ්ඤාපෙතබ්බානීති. අථ තතො රත්තිපරියන්තතො වා භෙසජ්ජපරියන්තතො වා උත්තරි න භෙසජ්ජකරණීයෙන වා භෙසජ්ජං අඤ්ඤභෙසජ්ජකරණීයෙන වා අඤ්ඤං භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තස්ස පාචිත්තියං වුත්තං. තස්මා අගිලානො ගිලානසඤ්ඤී හුත්වා පඤ්ච භෙසජ්ජානි විඤ්ඤාපෙන්තො න භෙසජ්ජකරණීයෙන භෙසජ්ජං විඤ්ඤාපෙන්තො නාම හොතීති ‘‘මහානාමසික්ඛාපදෙන කාරෙතබ්බො’’ති වුත්තං. එතානි පාටිදෙසනීයවත්ථූනීති පාළියං ආගතසප්පිආදීනි සන්ධාය වුත්තං. පාළියං අනාගතානි පන අකප්පියසප්පිආදීනි භික්ඛුනීනම්පි දුක්කටවත්ථූනීති වෙදිතබ්බං. සූපොදනවිඤ්ඤත්තියන්ති භික්ඛූනං පාචිත්තියවත්ථූනි භික්ඛුනීනං පාටිදෙසනීයවත්ථූනි ච ඨපෙත්වා අවසෙසවිඤ්ඤත්තිං සන්ධාය වුත්තං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. පණීතභොජනතා, අගිලානතා, අකතවිඤ්ඤත්තියා පටිලාභො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

පණීතභොජනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා

263. දසමෙ අය්‍යවොසාටිතකානීති පිතුපිණ්ඩස්සෙතං අධිවචනං. උම්මාරෙති සුසානෙ කතගෙහස්ස අත්තනො ගෙහස්ස වා උම්මාරෙ. ඝනබද්ධොති ඝනමංසෙන සම්බද්ධො, කථිනසංහතසරීරොති වුත්තං හොති.

264. මුඛද්වාරන්ති ගලනාළිකං. ආහාරන්ති අජ්ඣොහරිතබ්බං යංකිඤ්චි යාවකාලිකාදිං. ආහරෙය්‍යාති මුඛද්වාරං පවෙසෙය්‍ය. මුඛෙන වා පවිට්ඨං හොතු නාසිකාය වා, ගලෙන අජ්ඣොහරණීයත්තා සබ්බම්පි තං මුඛද්වාරං පවෙසිතමෙව හොති. යස්මා පන තෙ භික්ඛූ අනාහාරෙපි උදකෙ ආහාරසඤ්ඤාය දන්තපොනෙ ච මුඛද්වාරං ආහටං ඉදන්ති සඤ්ඤාය කුක්කුච්චායිංසු, තස්මා වුත්තං ‘‘තෙ භික්ඛූ අදින්නං…පෙ… සම්මා අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා කුක්කුච්චායිංසූ’’ති. උදකඤ්හි යථාසුඛං පාතුං දන්තකට්ඨඤ්ච දන්තපොනපරිභොගෙන පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, තස්ස පන රසං ගිලිතුං න වට්ටති. සචෙපි දන්තකට්ඨරසො අජානන්තස්ස අන්තො පවිසති, පාචිත්තියමෙව. අනජ්ඣොහරන්තෙන පන දන්තකට්ඨං වා හොතු අඤ්ඤං වා, කිඤ්චි මුඛෙ පක්ඛිපිතුං වට්ටති.

265. අකල්ලකොති ගිලානො සහත්ථා පරිභුඤ්ජිතුං අසක්කොන්තො මුඛෙන පටිග්ගණ්හාති. උච්චාරණමත්තන්ති උක්ඛිපනමත්තං. එකදෙසෙනපීති අඞ්ගුලියාපි ඵුට්ඨමත්තෙන. තං චෙ පටිග්ගණ්හාති, සබ්බං පටිග්ගහිතමෙවාති වෙණුකොටියා බන්ධිත්වා ඨපිතත්තා. සචෙපි භූමියං ඨිතමෙව ඝටං දායකෙන හත්ථපාසෙ ඨත්වා ඝටං දස්සාමීති දින්නවෙණුකොටිග්ගහණවසෙන පටිග්ගණ්හාති, උභයකොටිබද්ධං සබ්බම්පි පටිග්ගහිතමෙව හොති. භික්ඛුස්ස අත්ථාය අපීළෙත්වා පකතියා පීළියමානඋච්ඡුරසං සන්ධාය ‘‘ගණ්හථා’’ති වුත්තත්තා ‘‘අභිහාරො න පඤ්ඤායතී’’ති වුත්තං. හත්ථපාසෙ ඨිතස්ස පන භික්ඛුස්ස අත්ථාය පීළියමානා උච්ඡුතො පග්ඝරන්තං රසං ගණ්හිතුං වට්ටති, දොණිකාය සයං පග්ඝරන්තං උච්ඡුරසං මජ්ඣෙ ආවරිත්වා ආවරිත්වා විස්සජ්ජිතම්පි ගණ්හිතුං වට්ටති. කත්ථචි අට්ඨකථාසු.

අසංහාරිමෙති ථාමමජ්ඣිමෙන පුරිසෙන අසංහාරියෙ. ‘‘තින්තිණිකාදිපණ්ණෙසූ’’ති වචනතො සාඛාසු පටිග්ගහණං රුහතීති දට්ඨබ්බං. පුඤ්ඡිත්වා පටිග්ගහෙත්වාති එත්ථ ‘‘පුඤ්ඡිතෙ පටිග්ගහණකිච්චං නත්ථි, තස්මා පුඤ්ඡිත්වා ගහෙත්වාති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති වදන්ති. පුඤ්ඡිත්වා පටිග්ගහෙත්වා වාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පත්තෙ පතිතරජනචුණ්ණඤ්හි අබ්භන්තරපරිභොගත්ථාය අපරිහටභාවතො පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. පුබ්බාභොගස්ස අනුරූපෙන ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස දත්වා…පෙ… වට්ටතී’’ති වුත්තං. යස්මා පන තං ‘‘අඤ්ඤස්ස දස්සාමී’’ති චිත්තුප්පාදමත්තෙන පරසන්තකං නාම න හොති, තස්මා තස්ස අදත්වාපි පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති.

භික්ඛුස්ස දෙතීති අඤ්ඤස්ස භික්ඛුස්ස දෙති. කඤ්ජිකන්ති ඛීරරසාදිං යංකිඤ්චි ද්‍රවං සන්ධාය වුත්තං. හත්ථතො මොචෙත්වා පුන ගණ්හාති, උග්ගහිතකං හොතීති ආහ ‘‘හත්ථතො අමොචෙන්තෙනෙවා’’ති. ආලුලෙන්තානන්ති ආලොලෙන්තානං, අයමෙව වා පාඨො. ආහරිත්වා භූමියං ඨපිතත්තා අභිහාරො නත්ථීති ආහ ‘‘පත්තො පටිග්ගහෙතබ්බො’’ති. පඨමතරං උළුඞ්කතො ථෙවා පත්තෙ පතන්තීති එත්ථ ‘‘යථා පඨමතරං පතිතථෙවෙ දොසො නත්ථි, තථා ආකිරිත්වා අපනෙන්තානං පච්ඡා පතිතථෙවෙපි අභිහටත්තා නෙවත්ථි දොසො’’ති වදන්ති. චරුකෙනාති ඛුද්දකභාජනෙන. මුඛවට්ටියාපි ගහෙතුං වට්ටතීති මුඛවට්ටිං උක්ඛිපිත්වා හත්ථෙ ඵුසාපිතෙ ගණ්හිතුං වට්ටති. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. එස නයොති කායපටිබද්ධපටිබද්ධම්පි කායපටිබද්ධමෙවාති අයං නයො. තථා ච තත්ථ කායපටිබද්ධෙ තංපටිබද්ධෙ ච ථුල්ලච්චයමෙව වුත්තං.

තෙනාති යස්ස භික්ඛුනො සන්තිකං ගතං, තෙන. තස්මාති යස්මා මූලට්ඨස්සෙව පරිභොගො අනුඤ්ඤාතො, තස්මා. තං දිවසං හත්ථෙන ගහෙත්වා දුතියදිවසෙ පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස උග්ගහිතකපටිග්ගහිතං හොතීති ආහ ‘‘අනාමසිත්වා’’ති. අප්පටිග්ගහිතත්තා ‘‘සන්නිධිපච්චයා අනාපත්තී’’ති වුත්තං. අප්පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අදින්නමුඛද්වාරාපත්ති හොතීති ආහ ‘‘පටිග්ගහෙත්වා පන පරිභුඤ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘තං දිවසං…පෙ… න තතො පර’’න්ති වචනතො තං දිවසං හත්ථෙන ගහෙත්වා වා අග්ගහෙත්වා වා ඨපිතං දුතියදිවසෙ අප්පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අදින්නමුඛද්වාරාපත්ති හොති, හත්ථෙන ගහෙත්වා ඨපිතං දුතියදිවසෙ පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස පන උග්ගහිතකපටිග්ගහිතං හොති. අප්පටිග්ගහිතමෙව හි හත්ථෙන ගහෙත්වා ඨපිතං. ‘‘සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති හි වචනතො අප්පටිග්ගහිතස්සෙව තස්මිං දිවසෙ පරිභොගො අනුඤ්ඤාතො. තස්මා යං වුත්තං ගණ්ඨිපදෙ ‘‘තං දිය්‍යමානං පතතීති එත්ථ යථා ගණභොජනාදීසු ගිලානාදීනං කුක්කුච්චායන්තානං ගණභොජනං අනුඤ්ඤාතං, එවමිධාපි භගවතා පටිග්ගහිතමෙව කුක්කුච්චවිනොදනත්ථං අනුඤ්ඤාත’’න්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ‘‘තං දිය්‍යමානං පතතී’’ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා චතූසුපි කාලිකෙසු අයං නයො වෙදිතබ්බො.

සත්ථකෙනාති පටිග්ගහිතසත්ථකෙන. කස්මා පනෙත්ථ උග්ගහිතපච්චයා සන්නිධිපච්චයා වා දොසො න සියාති ආහ ‘‘න හි තං පරිභොගත්ථාය පරිහරන්තී’’ති. ඉමිනාව බාහිරපරිභොගත්ථං සාමං ගහෙත්වා අනුපසම්පන්නෙන දින්නං වා ගහෙත්වා පරිහරිතුං වට්ටතීති දීපෙති. තස්මා පත්තසම්මක්ඛනාදිඅත්ථං සාමං ගහෙත්වා පරිහටතෙලාදිං සචෙ පරිභුඤ්ජිතුකාමො හොති, පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අනාපත්ති. අබ්භන්තරපරිභොගත්ථං පන සාමං ගහිතං පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස උග්ගහිතකපටිග්ගහිතං හොති, අප්පටිග්ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජන්තස්ස අදින්නමුඛද්වාරාපත්ති හොති, අබ්භන්තරපරිභොගත්ථමෙව අනුපසම්පන්නෙන දින්නං ගහෙත්වා පරිහරන්තස්ස සිඞ්ගීලොණකප්පො විය සන්නිධිපච්චයා ආපත්ති හොති. කෙචි පන ‘‘ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස උච්චාරණමත්තං හොතීතිආදිනා වුත්තපඤ්චඞ්ගසම්පත්තියා පටිග්ගහණස්ස රුහනතො බාහිරපරිභොගත්ථම්පි සචෙ අනුපසම්පන්නෙන දින්නං ගණ්හාති, පටිග්ගහිතමෙවා’’ති වදන්ති. එවං සති ඉධ බාහිරපරිභොගත්ථං අනුපසම්පන්නෙන දින්නං ගහෙත්වා පරිහරන්තස්ස සන්නිධිපච්චයා ආපත්ති වත්තබ්බා සියා, ‘‘න හි තං පරිභොගත්ථාය පරිහරන්තී’’ති ච න වත්තබ්බං, තස්මා බාහිරපරිභොගත්ථං ගහිතං පටිග්ගහිතං නාම න හොතීති වෙදිතබ්බං. යදි එවං පඤ්චසු පටිග්ගහණඞ්ගෙසු ‘‘පරිභොගත්ථායා’’ති විසෙසනං වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බං. පටිග්ගහණඤ්හි පරිභොගත්ථමෙව හොතීති ‘‘පරිභොගත්ථායා’’ති විසුං අවත්වා ‘‘තඤ්චෙ භික්ඛු කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා පටිග්ගණ්හාතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘සතිපි පටිග්ගහණෙ ‘න හි තං පරිභොගත්ථාය පරිහරන්තී’ති ඉධ අපරිභොගත්ථාය පරිහරණෙ අනාපත්ති වුත්තා’’ති වදන්ති. උදුක්ඛලමුසලානි ඛිය්‍යන්තීති එත්ථ උදුක්ඛලමුසලානං ඛයෙන පිසිතකොට්ටිතභෙසජ්ජෙසු සචෙ ආගන්තුකවණ්ණො පඤ්ඤායති, න වට්ටති.

සුද්ධං උදකං හොතීති රුක්ඛසාඛාදීහි ගළිත්වා පතනඋදකං සන්ධාය වුත්තං. පත්තො වාස්ස පටිග්ගහෙතබ්බොති එත්ථාපි පත්තගතං ඡුපිත්වා දෙන්තස්ස හත්ථලග්ගෙන ආමිසෙන දොසාභාවත්ථං පත්තපටිග්ගහණන්ති අබ්භන්තරපරිභොගත්ථමෙව පටිග්ගහණං වෙදිතබ්බං. යං සාමණෙරස්ස පත්තෙ පතති…පෙ… පටිග්ගහණං න විජහතීති එත්ථ පුනප්පුනං ගණ්හන්තස්ස අත්තනො පත්තෙ පක්ඛිත්තමෙව ‘‘අත්තනො සන්තක’’න්ති සන්නිට්ඨානකරණතො හත්ථගතං පටිග්ගහණං න විජහති, පරිච්ඡින්දිත්වා දින්නං පන ගණ්හන්තස්ස ගහණසමයෙයෙව ‘‘අත්තනො සන්තක’’න්ති සන්නිට්ඨානස්ස කතත්තා හත්ථගතං පටිග්ගහණං විජහති. කෙසඤ්චි අත්ථාය ඔදනං පක්ඛිපතීති එත්ථ අනුපසම්පන්නස්ස අත්ථාය පක්ඛිපන්තෙපි ‘‘ආගන්ත්වා ගණ්හිස්සතී’’ති සයමෙව පක්ඛිපිත්වා ඨපනතො පටිග්ගහණං න විජහති, අනුපසම්පන්නස්ස හත්ථෙ පක්ඛිත්තං පන අනුපසම්පන්නෙනෙව ඨපිතං නාම හොතීති පටිග්ගහණං විජහති පරිච්චත්තභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘සාමණෙර…පෙ… පරිච්චත්තත්තා’’ති.

පටිග්ගහණූපගං භාරං නාම ථාමමජ්ඣිමස්ස පුරිසස්ස උක්ඛෙපාරහං. කිඤ්චාපි අවිස්සජ්ජෙත්වාව අඤ්ඤෙන හත්ථෙන පිදහන්තස්ස දොසො නත්ථි, තථාපි න පිදහිතබ්බන්ති අට්ඨකථාපමාණෙනෙව ගහෙතබ්බං. මච්ඡිකවාරණත්ථන්ති එත්ථ ‘‘සචෙපි සාඛාය ලග්ගරජං පත්තෙ පතති, සුඛෙන පරිභුඤ්ජිතුං සක්කාති සාඛාය පටිග්ගහිතත්තා අබ්භන්තරපරිභොගත්ථමෙවිධ පටිග්ගහණන්ති මූලපටිග්ගහණමෙව වට්ටතී’’ති වුත්තං. අපරෙ පන ‘‘මච්ඡිකවාරණත්ථන්ති එත්ථ වචනමත්තං ගහෙත්වා බාහිරපරිභොගත්ථං ගහිත’’න්ති වදන්ති. තස්මිම්පි අසතීති චාටියා වා කුණ්ඩකෙ වා අසති. අනුපසම්පන්නං ගාහාපෙත්වාති තංයෙව අජ්ඣොහරණීයභණ්ඩං අනුපසම්පන්නෙන ගාහාපෙත්වා. ථෙරස්ස පත්තං අනුථෙරස්සාති ථෙරස්ස පත්තං අත්තනා ගහෙත්වා අනුථෙරස්ස දෙති. තුය්හං යාගුං මය්හං දෙහීති එත්ථ එවං වත්වා සාමණෙරස්ස පත්තං ගහෙත්වා අත්තනොපි පත්තං තස්ස දෙති. එත්ථ පනාති පණ්ඩිතො සාමණෙරොතිආදිපත්තපරිවත්තනකථාය. කාරණං උපපරික්ඛිතබ්බන්ති යථා මාතුආදීනං තෙලාදීනි හරන්තො තථාරූපෙ කිච්චෙ අනුපසම්පන්නෙන අපරිවත්තෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතුං ලභති, එවමිධ පත්තපරිවත්තනං අකත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න ලභතීති එත්ථ කාරණං වීමංසිතබ්බන්ති අත්ථො.

එත්ථ පන ‘‘සාමණෙරෙහි ගහිතතණ්ඩුලෙසු පරික්ඛීණෙසු අවස්සං අම්හාකං සාමණෙරා සඞ්ගහං කරොන්තීති විතක්කුප්පත්ති සම්භවති, තස්මා තං පරිවත්තෙත්වාව පරිභුඤ්ජිතබ්බං. මාතාපිතූනං අත්ථාය පන ඡායත්ථාය වා ගහණෙ පරිභොගාසා නත්ථි, තස්මා තං වට්ටතී’’ති කාරණං වදන්ති. තෙනෙව ආචරියබුද්ධදත්තත්ථෙරෙනපි වුත්තං –

‘‘මාතාපිතූනමත්ථාය, තෙලාදිහරතොපි ච;

සාඛං ඡායාදිඅත්ථාය, ඉමෙසං න විසෙසති.

‘‘තස්මා හිස්ස විසෙසස්ස, චින්තෙතබ්බං තු කාරණං;

තස්ස සාලයභාවං තු, විසෙසං තක්කයාම ත’’න්ති.

ඉදමෙවෙත්ථ යුත්තතරං අවස්සං තථාවිධවිතක්කුප්පත්තියා සම්භවතො. න සක්කා හි එත්ථ විතක්කං සොධෙතුන්ති. මාතාදීනං අත්ථාය හරණෙ පන නාවස්සං තථාවිධවිතක්කුප්පත්තීති සක්කා විතක්කං සොධෙතුං. යත්ථ හි විතක්කං සොධෙතුං සක්කා, තත්ථ නෙවත්ථි දොසො. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘සචෙ පන සක්කොති විතක්කං සොධෙතුං, තතො ලද්ධං ඛාදිතුම්පි වට්ටතී’’ති.

නිච්චාලෙතුං න සක්කොතීති නිච්චාලෙත්වා සක්ඛරා අපනෙතුං න සක්කොති. ආධාරකෙ පත්තො ඨපිතො හොතීති පටිග්ගහෙතබ්බපත්තං සන්ධාය වුත්තං. චාලෙතීති විනා කාරණං චාලෙති. සතිපි කාරණෙ භික්ඛූනං පරිභොගාරහං චාලෙතුං න වට්ටති. කිඤ්චාපි ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අමනුස්සිකාබාධෙ ආමකමංසං ආමකලොහිත’’න්ති (මහාව. 264) තාදිසෙ ආබාධෙ අත්තනො අත්ථාය ආමකමංසපටිග්ගහණං අනුඤ්ඤාතං, ‘‘ආමකමංසපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති ච සාමඤ්ඤතො පටික්ඛිත්තං, තථාපි අත්තනො අඤ්ඤස්ස වා භික්ඛුනො අත්ථාය අග්ගහිතත්තා ‘‘සීහවිඝාසාදිං…පෙ… වට්ටතී’’ති වුත්තං. සක්කොති විතක්කං සොධෙතුන්ති මය්හම්පි දෙතීති විතක්කස්ස අනුප්පන්නභාවං සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොති, සාමණෙරස්ස දස්සාමීති සුද්ධචිත්තෙන මයා ගහිතන්ති වා සල්ලක්ඛෙතුං සක්කොති.

සචෙ පන මූලෙපි පටිග්ගහිතං හොතීති එත්ථ ‘‘ගහෙත්වා ගතෙ මය්හම්පි දදෙය්‍යුන්ති සඤ්ඤාය සචෙ පටිග්ගහිතං හොතී’’ති වදන්ති. කොට්ඨාසෙ කරොතීති භික්ඛුසාමණෙරා ච අත්තනො අත්තනො අභිරුචිතං කොට්ඨාසං ගණ්හන්තූති සබ්බෙසං සමකෙ කොට්ඨාසෙ කරොති. ගහිතාවසෙසන්ති සාමණෙරෙහි ගහිතකොට්ඨාසතො අවසෙසං. ගණ්හිත්වාති ‘‘මය්හං ඉදං ගණ්හිස්සාමී’’ති ගහෙත්වා. ඉධ ගහිතාවසෙසං නාම තෙන ගණ්හිත්වා පුන ඨපිතං. පටිග්ගහෙත්වාති තදහු පටිග්ගහෙත්වා. තෙනෙව ‘‘යාවකාලිකෙන යාවජීවිකසංසග්ගෙ දොසො නත්ථී’’ති වුත්තං. සචෙ පන පුරිමදිවසෙ පටිග්ගහෙත්වා ඨපිතා හොති, සාමිසෙන මුඛෙන තස්සා වට්ටියා ධූමං පිවිතුං න වට්ටති. සමුද්දොදකෙනාති අප්පටිග්ගහිතසමුද්දොදකෙන. යස්මා කතකට්ඨි උදකං පසාදෙත්වා විසුං තිට්ඨති, තස්මා ‘‘අබ්බොහාරික’’න්ති වුත්තං. ලග්ගතීති මුඛෙ හත්ථෙ ච උදකෙ සුක්ඛෙ සෙතවණ්ණං දස්සෙන්තං ලග්ගති. පානීයං ගහෙත්වාති අත්තනොයෙව අත්ථාය ගහෙත්වා. සචෙ පන පීතාවසෙසං තත්ථෙව ආකිරිස්සාමීති ගණ්හාති, පුන පටිග්ගහණකිච්චං නත්ථි. වික්ඛම්භෙත්වාති වියූහිත්වා, අපනෙත්වාති අත්ථො.

මහාභූතෙසූති සරීරනිස්සිතෙසු මහාභූතෙසු. පතතීති විච්ඡින්දිත්වා පතති. විච්ඡින්දිත්වා පතිතමෙව හි පටිග්ගහෙතබ්බං, න ඉතරං. අල්ලදාරුං රුක්ඛතො ඡින්දිත්වාපි කාතුං වට්ටතීති එත්ථ මත්තිකත්ථාය පථවිං ඛණිතුම්පි වට්ටතීති වෙදිතබ්බං. සප්පදට්ඨක්ඛණෙයෙව වට්ටතීති අසති කප්පියකාරකෙ සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, අඤ්ඤදා පටිග්ගහාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අප්පටිග්ගහිතතා, අනනුඤ්ඤාතතා, ධූමාදිඅබ්බොහාරිකාභාවො, අජ්ඣොහරණන්ති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

දන්තපොනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො භොජනවග්ගො චතුත්ථො.