5. සහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා
49-50. පඤ්චමෙ විකූජමානාති නිත්ථුනන්තා. කාකච්ඡමානාති රොදන්තා. තත්‍රිදං වත්ථුනිදස්සනං වා. තෙන නු ඛො පාතිතන්ති පුච්ඡාවසෙන කථිතත්තා නත්ථි මුසාවාදො. කෙචි පන ‘‘සන්දෙහවසෙන වචනං මුසා නාම න හොති, තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. සන්තිකං අගන්ත්වාති ‘‘යං එතෙසං න කප්පති, තං තෙසම්පි න කප්පතී’’ති අධිප්පායෙන අගන්ත්වා.
51. දිරත්තතිරත්තන්ති එත්ථ වචනසිලිට්ඨතාමත්තෙන දිරත්ත-ග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. තිරත්තඤ්හි සහවාසෙ ලබ්භමානෙ දිරත්තෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දිරත්තග්ගහණං විසුං න යොජෙති. තෙනෙවාහ ‘‘උත්තරිදිරත්තතිරත්තන්ති භගවා සාමණෙරානං සඞ්ගහකරණත්ථාය තිරත්තපරිහාරං අදාසී’’ති. නිරන්තරං තිරත්තදස්සනත්ථං වා දිරත්තග්ගහණං කතං. කෙවලඤ්හි තිරත්තන්ති වුත්තෙ අඤ්ඤත්ථ වාසෙන අන්තරිකම්පි තිරත්තං ගණ්හෙය්‍ය, දිරත්තවිසිට්ඨං පන තිරත්තං වුච්චමානං තෙන අනන්තරිකමෙව තිරත්තං දීපෙති. සයනං සෙය්‍යා, සයන්ති එත්ථාතිපි සෙය්‍යාති ආහ ‘‘කායප්පසාරණසඞ්ඛාත’’න්තිආදි. තස්මාති යස්මා උභයම්පි පරිග්ගහිතං, තස්මා. පඤ්චහි ඡදනෙහීති ඉට්ඨකසිලාසුධාතිණපණ්ණසඞ්ඛආතෙහි පඤ්චහි ඡදනෙහි. වාචුග්ගතවසෙනාති පගුණවසෙන. දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධො වඩ්ඪකීහත්ථෙන ගහෙතබ්බො. එකූපචාරොති වළඤ්ජනද්වාරස්ස එකත්තං සන්ධාය වුත්තං. සතගබ්භං වා චතුස්සාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො.
උපරිමතලෙන සද්ධිං අසම්බද්ධභිත්තිකස්සාති ඉදං තුලාය අබ්භන්තරෙ සයිත්වා පුන තෙනෙව සුසිරෙන නික්ඛමිත්වා භිත්තිඅන්තරෙන හෙට්ඨිමතලං පවිසිතුං යොග්ගෙපි උපරිමතලෙන අසම්බද්ධභිත්තිකෙ සෙනාසනෙ අනාපත්තියා වුත්තාය තථා පවිසිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ සම්බද්ධභිත්තිකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සනත්ථං වුත්තං, න පන සම්බද්ධභිත්තිකෙ ආපත්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. හෙට්ඨාපාසාදෙ සයිතභික්ඛුස්ස අනාපත්තීති ඉදම්පි තාදිසෙ සෙනාසනෙ හෙට්ඨිමතලෙ සයිතස්සෙව ආපත්තිප්පසඞ්කා සියාති තංනිවාරණත්ථං වුත්තං, න පන උපරිමතලෙ සයිතස්ස ආපත්තීති දස්සනත්ථං. නානූපචාරෙති යත්ථ බහි නිස්සෙණිං කත්වා උපරිමතලං ආරොහන්ති, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං. උපරිමතලෙපි ආකාසඞ්ගණෙ නිපජ්ජන්තස්ස ආපත්තියා අභාවතො ‘‘ඡදනබ්භන්තරෙ’’ති වුත්තං.
සභාසඞ්ඛෙපෙනාති සභාකාරෙන. අඩ්ඪකුට්ටකෙ සෙනාසනෙති එත්ථ ‘‘අඩ්ඪකුට්ටකං නාම යත්ථ එකං පස්සං මුඤ්චිත්වා තීසු පස්සෙසු භිත්තියො බද්ධා හොන්ති, යත්ථ වා එකස්මිං පස්සෙ භිත්තිං උට්ඨාපෙත්වා උභොසු පස්සෙසු උපඩ්ඪං උපඩ්ඪං කත්වා භිත්තියො උට්ඨාපෙන්ති, තාදිසං සෙනාසන’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අඩ්ඪකුට්ටකෙති ඡදනං අඩ්ඪෙන අසම්පත්තකුට්ටකෙ’’ති වුත්තං, තම්පි නො න යුත්තං. ‘‘වාළසඞ්ඝාටො නාම ථම්භානං උපරි වාළරූපෙහි කතසඞ්ඝාටො වුච්චතී’’ති වදන්ති. පරික්ඛෙපස්ස බහිගතෙති එත්ථ යස්මිං පස්සෙ පරික්ඛෙපො නත්ථි, තත්ථාපි පරික්ඛෙපාරහප්පදෙසතො බහිගතෙ අනාපත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරෙති එත්ථ මජ්ඣෙ විවටඞ්ගණවන්තාසු පමුඛමහාචතුස්සාලාසු යථා ආකාසඞ්ගණං අනොතරිත්වා පමුඛෙනෙව ගන්ත්වා සබ්බගබ්භෙ පවිසිතුං න සක්කා හොති, එවං එකෙකගබ්භස්ස ද්වීසු පස්සෙසු කුට්ටං නීහරිත්වා කතං පරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරං නාම, ඉදං පන තාදිසං න හොතීති ‘‘අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරෙ’’ති වුත්තං. සබ්බගබ්භෙ පවිසන්තීති ගබ්භූපචාරස්ස අපරිච්ඡින්නත්තා ආකාසඞ්ගණං අනොතරිත්වා පමුඛෙනෙව ගන්ත්වා තං තං ගබ්භං පවිසන්ති. අථ කුතො තස්ස පරික්ඛෙපොයෙව සබ්බපරිච්ඡන්නත්තාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගබ්භපරික්ඛෙපොයෙව හිස්ස පරික්ඛෙපො’’ති. ඉදඤ්ච සමන්තා ගබ්භභිත්තියො සන්ධාය වුත්තං. චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨෙපි සෙනාසනෙ ගබ්භපමුඛං විසුං අපරික්ඛිත්තම්පි සමන්තා ඨිතගබ්භභිත්තීනං වසෙන පරික්ඛිත්තං නාම හොති.
‘‘නනු ච ‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’ති අන්ධකට්ඨකථායං අවිසෙසෙන වුත්තං, තස්මා චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨෙපි සෙනාසනෙ විසුං අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තියෙවා’’ති යො වදෙය්‍ය, තස්ස වාදපරිමොචනත්ථං ඉදං වුත්තං ‘‘යං පන…පෙ… පාටෙක්කසන්නිවෙසා එකච්ඡදනා ගබ්භපාළියො සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තීති යං වුත්තං, තං න චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨා ගබ්භපාළියො සන්ධාය වුත්තං, කිඤ්චරහි විසුං සන්නිවිට්ඨං එකමෙව ගබ්භපාළිං සන්ධාය. තාදිසාය හි ගබ්භපාළියා අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්ති, න චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨායා’’ති. එකාය ච ගබ්භපාළියා තස්ස තස්ස ගබ්භස්ස උපචාරං පරිච්ඡින්දිත්වා අන්තමසො උභොසු පස්සෙසු ඛුද්දකභිත්තීනං උට්ඨාපනමත්තෙනපි පමුඛං පරික්ඛිත්තං නාම හොති, චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨාසු පන ගබ්භපාළීසු උභොසු පස්සෙසු ගබ්භභිත්තීනං වසෙනපි පමුඛං පරික්ඛිත්තං නාම හොති. තස්මා යං ඉමිනා ලක්ඛණෙන පරික්ඛිත්තං පමුඛං, තත්ථ ආපත්ති, ඉතරත්ථ අනාපත්තීති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං.
ඉදානි ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’’ති වත්වා තස්සෙව වචනස්ස අධිප්පායං පකාසෙන්තෙන යං වුත්තං ‘‘භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය කථිත’’න්ති, තස්ස අයුත්තතාවිභාවනත්ථං ‘‘යඤ්ච තත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය කථිතන්ති හි ඉමස්ස වචනස්ස අයමධිප්පායො – ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’’ති යං වුත්තං, තං විනා වත්ථුං භූමියං කතගෙහස්ස පමුඛං සන්ධාය කථිතං. සචෙ පන උච්චවත්ථුකං පමුඛං හොති, පරික්ඛිත්තසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති. තෙනෙවාහ ‘‘දසහත්ථුබ්බෙධාපි හි ජගති පරික්ඛෙපසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති. හෙට්ඨාපි ඉදමෙව මනසි සන්නිධාය වුත්තං ‘‘උච්චවත්ථුකං චෙපි හොති, පමුඛෙ සයිතො ගබ්භෙ සයිතානං ආපත්තිං න කරොතී’’ති. තත්ථාති අන්ධකට්ඨකථායං. ජගතියා පමාණං වත්වාති ‘‘සචෙ ජගතියා ඔතරිත්වා භූමියං සයිතො, ජගතියා උපරි සයිතං න පස්සතී’’ති එවං ජගතියා උබ්බෙධෙන පමාණං වත්වා. එකසාලාදීසු උජුකමෙව දීඝං කත්වා සන්නිවෙසිතො පාසාදො එකසාලසන්නිවෙසො. ද්විසාලසන්නිවෙසාදයොපි වුත්තානුසාරතො වෙදිතබ්බා. සාලප්පභෙදදීපනමෙව චෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තතො විසෙසො.
මජ්ඣෙපාකාරං කරොන්තීති එත්ථාපි පරික්ඛෙපස්ස හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධත්තා දියඩ්ඪහත්ථං චෙපි මජ්ඣෙ පාකාරං කරොන්ති, නානූපචාරමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. න හි ඡිද්දෙන ගෙහං එකූපචාරං නාම හොතීති එත්ථ සචෙ උබ්බෙධෙන දියඩ්ඪහත්ථබ්භන්තරෙ මනුස්සානං සඤ්චාරප්පහොනකං ඡිද්දං හොති, තම්පි ද්වාරමෙවාති එකූපචාරං හොති. කිං පරික්ඛෙපොවිද්ධස්තොති පමුඛස්ස පරික්ඛෙපං සන්ධාය වදති. සබ්බත්ථ පඤ්චන්නංයෙව ඡදනානං ආගතත්තා වදති ‘‘පඤ්චන්නං අඤ්ඤතරෙන ඡදනෙන ඡන්නා’’ති.
53. පාළියං ‘‘සෙය්‍යා නාම සබ්බච්ඡන්නා සබ්බපරිච්ඡන්නා යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නා යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නා’’ති වදන්තෙන යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නයෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නසෙනාසනං පාචිත්තියස්ස අවසානං විය කත්වා දස්සිතං, ‘‘උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වදන්තෙන ච උපඩ්ඪච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නසෙනාසනං දුක්කටස්ස ආදිං කත්වා දස්සිතං, උභින්නමන්තරා කෙන භවිතබ්බං පාචිත්තියෙන, උදාහු දුක්කටෙනාති? ලොකවජ්ජසික්ඛාපදස්සෙව අනවසෙසං කත්වා පඤ්ඤාපනතො ඉමස්ස ච පණ්ණත්තිවජ්ජත්තා යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නයෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නස්ස උපඩ්ඪච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නස්ස ච අන්තරා පාචිත්තියං අනිවාරිතමෙව, තස්මා විනයවිනිච්ඡයෙ ච ගරුකෙයෙව ඨාතබ්බත්තා අට්ඨකථායම්පි පාචිත්තියමෙව දස්සිතං. සත්ත පාචිත්තියානීති පාළියං වුත්තපාචිත්තියං සාමඤ්ඤතො එකත්තෙන ගහෙත්වා වුත්තං. විසුං පන ගය්හමානෙ ‘‘සබ්බච්ඡන්නෙ සබ්බපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තිය’’න්ති අට්ඨෙව පාචිත්තියානි හොන්ති.
සෙනම්බමණ්ඩපවණ්ණං හොතීති සීහළදීපෙ කිර උච්චවත්ථුකො සබ්බච්ඡන්නො සබ්බඅපරිච්ඡන්නො එවංනාමකො සන්නිපාතමණ්ඩපො අත්ථි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යදි ජගතිපරික්ඛෙපසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, උච්චවත්ථුකත්තා මණ්ඩපස්ස සබ්බඅපරිච්ඡන්නතා න යුජ්ජතීති ආහ ‘‘ඉමිනාපෙතං වෙදිතබ්බ’’න්තිආදි. චූළකච්ඡන්නාදීනි චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බානි – යස්ස චතූසු භාගෙසු එකො ඡන්නො, සෙසා අච්ඡන්නා, ඉදං චූළකච්ඡන්නං. යස්ස තීසු භාගෙසු ද්වෙ ඡන්නා, එකො අච්ඡන්නො, ඉදං යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නං. යස්ස ද්වීසු භාගෙසු එකො ඡන්නො, එකො අච්ඡන්නො, ඉදං උපඩ්ඪච්ඡන්නං නාම සෙනාසනං. චූළකපරිච්ඡන්නාදීනිපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බානි. සෙසං උත්තානමෙව. පාචිත්තියවත්ථුකසෙනාසනං, තත්ථ තත්ථ අනුපසම්පන්නෙන සහ නිපජ්ජනං, චතුත්ථදිවසෙ සූරියත්ථඞ්ගමනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.
සහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.