1. මුසාවාදවග්ගො

1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

1. මුසාවාදවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ ඛුද්දකානන්ති එත්ථ ‘‘ඛුද්දක-සද්දො බහු-සද්දපරියායො. බහුභාවතො ඉමානි ඛුද්දකානි නාම ජාතානී’’ති වදන්ති. තත්ථාති තෙසු නවසු වග්ගෙසු, තෙසු වා ඛුද්දකෙසු. කාරණෙන කාරණන්තරපටිච්ඡාදනමෙව විභාවෙතුං ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්තිආදිමාහ. රූපං අනිච්චන්ති පටිජානිත්වා තත්ථ කාරණං වදන්තො ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති ආහ. ‘‘යදි එවං නිබ්බානස්සපි අනිච්චතා ආපජ්ජතී’’ති පරෙන වුත්තො තං කාරණං පටිච්ඡාදෙතුං පුන ‘‘ජාතිධම්මතො’’ති අඤ්ඤං කාරණං වදති.

‘‘සම්පජානං මුසා භාසතී’’ති වත්තබ්බෙ සම්පජාන මුසා භාසතීති අනුනාසිකලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ජානන්තො මුසා භාසතී’’ති.

2. ජානිත්වා ජානන්තස්ස ච මුසා භණනෙති පුබ්බභාගෙපි ජානිත්වා වචනක්ඛණෙපි ජානන්තස්ස මුසා භණනෙ. භණනඤ්ච නාම ඉධ අභූතස්ස වා භූතතං භූතස්ස වා අභූතතං කත්වා කායෙන වා වාචාය වා විඤ්ඤාපනපයොගො. සම්පජානමුසාවාදෙති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං, තස්මා යො සම්පජාන මුසා වදති, තස්ස තංනිමිත්තං තංහෙතු තප්පච්චයා පාචිත්තියං හොතීති එවමෙත්ථ අඤ්ඤෙසු ච ඊදිසෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

3. විසංවාදෙන්ති එතෙනාති විසංවාදනං, වඤ්චනාධිප්පායවසප්පවත්තං චිත්තං. තෙනාහ ‘‘විසංවාදනචිත්තං පුරතො කත්වා වදන්තස්සා’’ති. වදති එතායාති වාචා, වචනසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. තෙනාහ ‘‘මිච්ඡාවාචා…පෙ… චෙතනා’’ති. පභෙදගතා වාචාති අනෙකභෙදභින්නා. එවං පඨමපදෙන සුද්ධචෙතනා…පෙ… කථිතාති වෙදිතබ්බාති ඉමිනා ඉමං දීපෙති – සුද්ධචෙතනා වා සුද්ධසද්දො වා සුද්ධවිඤ්ඤත්ති වා මුසාවාදො නාම න හොති, විඤ්ඤත්තියා සද්දෙන ච සහිතා තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදොති. චක්ඛුවසෙන අග්ගහිතාරම්මණන්ති චක්ඛුසන්නිස්සිතෙන විඤ්ඤාණෙන අග්ගහිතමාරම්මණං. ඝානාදීනං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං සම්පත්තවිසයග්ගාහකත්තා වුත්තං ‘‘තීහි ඉන්ද්‍රියෙහි එකාබද්ධං විය කත්වා’’ති. ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’තිආදීසු විය ‘‘චක්ඛුනා දිට්ඨ’’න්ති අයං වොහාරො ලොකෙ පාකටොති ආහ ‘‘ඔළාරිකෙනෙව නයෙනා’’ති.

11. අවීමංසිත්වාති අනුපපරික්ඛිත්වා. අනුපධාරෙත්වාති අවිනිච්ඡිනිත්වා. ජළත්තාති අඤ්ඤාණතාය. දාරුසකටං යොජෙත්වා ගතොති දාරුසකටං යොජෙත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා ගතොති අධිප්පායො. ගතො භවිස්සතීති තථෙව සන්නිට්ඨානං කත්වා වුත්තත්තා මුසාවාදො ජාතො. කෙචි පන ‘‘කෙළිං කුරුමානොති වුත්තත්තා එවං වදන්තො දුබ්භාසිතං ආපජ්ජතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ජාතිආදීහියෙව හි දසහි අක්කොසවත්ථූහි දවකම්‍යතාය වදන්තස්ස දුබ්භාසිතං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘හීනුක්කට්ඨෙහි උක්කට්ඨං, හීනං වා ජාතිආදිහි;

උජුං වාඤ්ඤාපදෙසෙන, වදෙ දුබ්භාසිතං දවා’’ති.

චිත්තෙන ථොකතරභාවංයෙව අග්ගහෙත්වා බහුභාවංයෙව ගහෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘ගාමො එකතෙලො’’තිආදිනාපි මුසාවාදො ජාතො. චාරෙසුන්ති උපනෙසුං. විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතා, විසංවාදනචිත්තෙන යමත්ථං වත්තුකාමො, තස්ස පුග්ගලස්ස විඤ්ඤාපනපයොගො චාති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි. උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථං මුසා භණන්තස්ස පාරාජිකං, අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසනත්ථං සඞ්ඝාදිසෙසො, සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනත්ථං පාචිත්තියං, ආචාරවිපත්තියා දුක්කටං, ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසතී’’තිආදිපරියායෙන උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථං පටිවිජානන්තස්ස මුසා භණිතෙ ථුල්ලච්චයං, අප්පටිවිජානන්තස්ස දුක්කටං, කෙවලං මුසා භණන්තස්ස ඉධ පාචිත්තියං වුත්තං.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

12. දුතියෙ කණ්ණකටුකතාය අමනාපං වදන්තා කණ්ණෙසු විජ්ඣන්තා විය හොන්තීති ආහ ‘‘ඔමසන්තීති ඔවිජ්ඣන්තී’’ති. පධංසෙන්තීති අභිභවන්ති.

13. බොධිසත්තො තෙන සමයෙන හොතීති තෙන සමයෙන බොධිසත්තො නන්දිවිසාලො නාම අහොසීති අත්ථො. අතීතත්ථෙ වත්තමානවචනං, කිරියාකාලවචනිච්ඡාය වා වත්තමානප්පයොගො සද්දන්තරසන්නිධානෙන භූතතාවගමො සියාති. පච්චෙසීති ‘‘අමනාපං ඉද’’න්ති අඤ්ඤාසි. හෙට්ඨාරුක්ඛෙ දත්වාති උපත්ථම්භකෙ දත්වා. පුබ්බෙ පතිට්ඨිතාරප්පදෙසං පුන අරෙ පත්තෙති පුබ්බෙ උජුකං හෙට්ඨාමුඛං පතිට්ඨිතඅරස්ස භූමිප්පදෙසං පුන තස්මිංයෙව අරෙ පරිවත්තෙත්වා හෙට්ඨාමුඛභාවෙන සම්පත්තෙ, පඨමං භූමියං පතිට්ඨිතනෙමිප්පදෙසෙ පරිවත්තෙත්වා පුන භූමියං පතිට්ඨිතෙති වුත්තං හොති. සිථිලකරණන්ති සිථිලකිරියා.

15. පුබ්බෙති අට්ඨුප්පත්තියං. තච්ඡකකම්මන්ති වඩ්ඪකීකම්මං. කොට්ටකකම්මන්ති වා පාසාණකොට්ටකකම්මං. හත්ථමුද්දාගණනාති අඞ්ගුලිසඞ්කොචෙනෙව ගණනා. පාදසිකමිලක්ඛකාදයො විය නවන්තවසෙන ගණනා අච්ඡිද්දකගණනා. ආදි-සද්දෙන සඞ්කලනපටුප්පාදනවොක්ලනභාගහාරාදිවසෙන පවත්තා පිණ්ඩගණනා ගහිතා. යස්ස සා පගුණා හොති, සො රුක්ඛම්පි දිස්වා ‘‘එත්තකානි එත්ථ පණ්ණානී’’ති ජානාති. යභ මෙථුනෙති වචනතො ය-කාර භ-කාරෙ එකතො යොජිතෙ අසද්ධම්මවචනං හොති.

16-26. ආපත්තියා කාරෙතබ්බොති පාචිත්තියෙන කාරෙතබ්බො උපසග්ගාදිමත්තවිසිට්ඨානං අතිචණ්ඩාලාදිපදානං පාළියං ආගතෙසුයෙව සඞ්ගහිතත්තා. චොරොසීතිආදීනං පන කෙනචි පරියායෙන පාළියං අනාගතත්තා දුක්කටං වුත්තං. හසාධිප්පායතාති පුරිමපදස්ස අත්ථවිවරණං. පාළියං අවුත්තෙපි ‘‘ජාතිආදීහි අක්කොසවත්ථූහි පරම්මුඛා අක්කොසන්තස්ස වත්ථූනං අනඤ්ඤභාවතො යථා දුක්කටං, තථා දවකම්‍යතාය පරම්මුඛා වදන්තස්සපි දුබ්භාසිතමෙවා’’ති ආචරියා වදන්ති. සබ්බසත්තාති එත්ථ වචනත්ථවිජානනපකතිකා තිරච්ඡානගතාපි ගහෙතබ්බා.

35. අනුසාසනිපුරෙක්ඛාරතාය ඨත්වා වදන්තස්ස චිත්තස්ස ලහුපරිවත්තිභාවතො අන්තරා කොපෙ උප්පන්නෙපි අනාපත්ති. යං අක්කොසති, තස්ස උපසම්පන්නතා, අනඤ්ඤාපදෙසෙන ජාතිආදීහි අක්කොසනං, ‘‘මං අක්කොසතී’’ති ජානනා, අත්ථපුරෙක්ඛාරතාදීනං අභාවතාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

ඔමසවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා

36. තතියෙ භණ්ඩනං ජාතං එතෙසන්ති භණ්ඩනජාතා. සම්මන්තනන්ති රහො සංසන්දනං. හත්ථපරාමාසාදිවසෙන මත්ථකං පත්තො කලහො ජාතො එතෙසන්ති කලහජාතා. අනාපත්තිගාමිකං විරුද්ධවාදභූතං විවාදං ආපන්නාති විවාදාපන්නා. විග්ගහසංවත්තනිකා කථා විග්ගාහිකකථා. පිසතීති පිසුණා, වාචා, සමග්ගෙ සත්තෙ අවයවභූතෙ වග්ගෙ භින්නෙ කරොතීති අත්ථො. පිසුණා එව පෙසුඤ්ඤං. තාය වාචාය වා සමන්නාගතො පිසුණො, තස්ස කම්මං පෙසුඤ්ඤං. පියභාවස්ස සුඤ්ඤකරණවාචන්ති ඉමිනා පන ‘‘පියසුඤ්ඤකරණතො පිසුණා’’ති නිරුත්තිනයෙන අත්ථං වදති.

ඉධාපි ‘‘දසහාකාරෙහි පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතී’’ති වචනතො දසවිධඅක්කොසවත්ථුවසෙනෙව පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තස්ස පාචිත්තියං. පාළිමුත්තකානං චොරොතිආදීනං වසෙන පන දුක්කටමෙවාති වෙදිතබ්බං. ‘‘අනක්කොසවත්ථුභූතං පන පෙසුඤ්ඤකරං තස්ස කිරියං වචනං වා පියකම්‍යතාය උපසංහරන්තස්ස කිඤ්චාපි ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති න දිස්සති, තථාපි දුක්කටෙනෙත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. ජාතිආදීහි අනඤ්ඤාපදෙසෙන අක්කොසන්තස්ස භික්ඛුනො සුත්වා භික්ඛුස්ස උපසංහරණං, පියකම්‍යතාභෙදාධිප්පායෙසු අඤ්ඤතරතා, තස්ස විජානනාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා

45. චතුත්ථෙ එකතොති අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං. පුරිමබ්‍යඤ්ජනෙන සදිසං පච්ඡාබ්‍යඤ්ජනන්ති ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්ති එත්ථ අනිච්ච-සද්දෙන සදිසං ‘‘වෙදනා අනිච්චා’’ති එත්ථ අනිච්ච-සද්දං වදති. අක්ඛරසමූහොති අවිභත්තිකො අක්ඛරසමූහො. අක්ඛරානුබ්‍යඤ්ජනසමූහො පදන්ති විභත්තිඅන්තං පදමාහ. විභත්තිඅන්තමෙව පදං ගහෙත්වා ‘‘පඨමපදං පදමෙව, දුතියං අනුපද’’න්ති වුත්තං.

එකං පදන්ති ගාථාපදං සන්ධාය වදති. පදගණනායාති ගාථාපදගණනාය. අපාපුණිත්වාති සද්ධිං අකථෙත්වා. රුන්ති ඔපාතෙතීති එත්ථ අනුනාසිකො ආගමවසෙන වුත්තො, සංයොගපුබ්බස්ස රස්සත්තං කතන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘රූ-කාරමත්තමෙවා’’ති. එත්ථ ච ‘‘රූපං අනිච්චන්ති භණ සාමණෙරා’’ති වුච්චමානො සචෙ රූ-කාරං අවත්වා රු-ඉති රස්සං කත්වා වදති, අඤ්ඤං භණිතං නාම හොති, තස්මා අනාපත්ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘වෙදනා අනිච්චා’’ති එත්ථාපි අනිච්ච-සද්දමත්තෙනෙව ආපත්ති හොතීති වෙදිතබ්බං. එස නයොති එකමෙවක්ඛරං වත්වා ඨානං. ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති වුච්චමානො හි ම-කාරමත්තමෙව වත්වා තිට්ඨති. ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිසුත්තං භණාපියමානො එ-කාරං වත්වා තිට්ඨති චෙ, අන්වක්ඛරෙන පාචිත්තියං, අපරිපුණ්ණපදං වත්වා ඨිතෙ අනුබ්‍යඤ්ජනෙන. පදෙසු එකං පඨමපදං විරජ්ඣති, දුතියෙන අනුපදෙන පාචිත්තියං.

අනඞ්ගණසුත්තං (ම. නි. 1.57 ආදයො) සම්මාදිට්ඨිසුත්තං (ම. නි. 1.89 ආදයො) මහාවෙදල්ලඤ්ච (ම. නි. 1.449 ආදයො) ධම්මසෙනාපතිනා භාසිතං, අනුමානසුත්තං (ම. නි. 1.181 ආදයො) මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරෙන, චූළවෙදල්ලසුත්තං (ම. නි. 1.460 ආදයො) ධම්මදින්නාය ථෙරියා භාසිතං. පච්චෙකබුද්ධභාසිතම්පි බුද්ධභාසිතෙයෙව සඞ්ගහං ගච්ඡති. අට්ඨකථානිස්සිතොති පුබ්බෙ මගධභාසාය වුත්තං ධම්මසඞ්ගහාරුළ්හං අට්ඨකථං සන්ධාය වදති. ඉදානිපි ‘‘යථාපි දීපිකො නාම, නිලීයිත්වා ගණ්හතෙ මිගෙ’’ති (මි. ප. 6.1.5) එවමාදිකං සඞ්ගහාරුළ්හං අට්ඨකථාවචනං ගහෙතබ්බන්ති වදන්ති. පාළිනිස්සිතොති ‘‘මක්කටී වජ්ජිපුත්තා චා’’තිඑවමාදිනා (පාරා. 66) පාළියංයෙව ආගතො. විවට්ටූපනිස්සිතන්ති නිබ්බානුපනිස්සිතං. විවට්ටනිස්සිතං පන සාමඤ්ඤතො ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ථෙරස්සාති නාගසෙනත්ථෙරස්ස. මග්ගකථාදීනි පකරණානි. ‘‘අක්ඛරෙන වාචෙති, අක්ඛරක්ඛරෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘අක්ඛරාය වාචෙති, අක්ඛරක්ඛරාය ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති පාළියං වුත්තං.

48. අනුපසම්පන්නෙන සද්ධිං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්තීති අනුපසම්පන්නෙන සහ නිසීදිත්වා උද්දෙසං ගණ්හන්තස්ස අනාපත්ති වුත්තා. දහරභික්ඛු නිසින්නො…පෙ… භණතො අනාපත්තීති එත්ථ ද්වීසුපි ඨිතෙසු නිසින්නෙසු වා උපසම්පන්නස්ස භණාමීති භණන්තස්ස අනාපත්තියෙව. උපචාරං මුඤ්චිත්වාති පරිසපරියන්තතො ද්වාදසහත්ථං මුඤ්චිත්වා. ‘‘නිසින්නෙ වාචෙමී’’ති භණන්තස්සපි උපචාරං මුඤ්චිත්වා නිසින්නත්තා අනාපත්ති. සචෙ පන දූරෙ නිසින්නම්පි වාචෙමීති විසුං සල්ලක්ඛෙත්වා භණති, ආපත්තියෙව. එකො පාදො න ආගච්ඡතීති පුබ්බෙ පගුණොයෙව පච්ඡා අසරන්තස්ස න ආගච්ඡති, තං ‘‘එවං භණාහී’’ති එකතො භණන්තස්ස අනාපත්ති. ඔපාතෙතීති සද්ධිං කථෙති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අනුපසම්පන්නතා, වුත්තලක්ඛණධම්මං පදසො වාචනතා, එකතො භණනඤ්චාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පදසොධම්මසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

49-50. පඤ්චමෙ විකූජමානාති නිත්ථුනන්තා. කාකච්ඡමානාති රොදන්තා. තත්‍රිදං වත්ථුනිදස්සනං වා. තෙන නු ඛො පාතිතන්ති පුච්ඡාවසෙන කථිතත්තා නත්ථි මුසාවාදො. කෙචි පන ‘‘සන්දෙහවසෙන වචනං මුසා නාම න හොති, තස්මා එවං වුත්ත’’න්ති වදන්ති. සන්තිකං අගන්ත්වාති ‘‘යං එතෙසං න කප්පති, තං තෙසම්පි න කප්පතී’’ති අධිප්පායෙන අගන්ත්වා.

51. දිරත්තතිරත්තන්ති එත්ථ වචනසිලිට්ඨතාමත්තෙන දිරත්ත-ග්ගහණං කතන්ති වෙදිතබ්බං. තිරත්තඤ්හි සහවාසෙ ලබ්භමානෙ දිරත්තෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දිරත්තග්ගහණං විසුං න යොජෙති. තෙනෙවාහ ‘‘උත්තරිදිරත්තතිරත්තන්ති භගවා සාමණෙරානං සඞ්ගහකරණත්ථාය තිරත්තපරිහාරං අදාසී’’ති. නිරන්තරං තිරත්තදස්සනත්ථං වා දිරත්තග්ගහණං කතං. කෙවලඤ්හි තිරත්තන්ති වුත්තෙ අඤ්ඤත්ථ වාසෙන අන්තරිකම්පි තිරත්තං ගණ්හෙය්‍ය, දිරත්තවිසිට්ඨං පන තිරත්තං වුච්චමානං තෙන අනන්තරිකමෙව තිරත්තං දීපෙති. සයනං සෙය්‍යා, සයන්ති එත්ථාතිපි සෙය්‍යාති ආහ ‘‘කායප්පසාරණසඞ්ඛාත’’න්තිආදි. තස්මාති යස්මා උභයම්පි පරිග්ගහිතං, තස්මා. පඤ්චහි ඡදනෙහීති ඉට්ඨකසිලාසුධාතිණපණ්ණසඞ්ඛආතෙහි පඤ්චහි ඡදනෙහි. වාචුග්ගතවසෙනාති පගුණවසෙන. දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධො වඩ්ඪකීහත්ථෙන ගහෙතබ්බො. එකූපචාරොති වළඤ්ජනද්වාරස්ස එකත්තං සන්ධාය වුත්තං. සතගබ්භං වා චතුස්සාලං එකූපචාරං හොතීති සම්බන්ධො.

උපරිමතලෙන සද්ධිං අසම්බද්ධභිත්තිකස්සාති ඉදං තුලාය අබ්භන්තරෙ සයිත්වා පුන තෙනෙව සුසිරෙන නික්ඛමිත්වා භිත්තිඅන්තරෙන හෙට්ඨිමතලං පවිසිතුං යොග්ගෙපි උපරිමතලෙන අසම්බද්ධභිත්තිකෙ සෙනාසනෙ අනාපත්තියා වුත්තාය තථා පවිසිතුං අසක්කුණෙය්‍යෙ සම්බද්ධභිත්තිකෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සනත්ථං වුත්තං, න පන සම්බද්ධභිත්තිකෙ ආපත්තීති දස්සනත්ථං වුත්තං. හෙට්ඨාපාසාදෙ සයිතභික්ඛුස්ස අනාපත්තීති ඉදම්පි තාදිසෙ සෙනාසනෙ හෙට්ඨිමතලෙ සයිතස්සෙව ආපත්තිප්පසඞ්කා සියාති තංනිවාරණත්ථං වුත්තං, න පන උපරිමතලෙ සයිතස්ස ආපත්තීති දස්සනත්ථං. නානූපචාරෙති යත්ථ බහි නිස්සෙණිං කත්වා උපරිමතලං ආරොහන්ති, තාදිසං සන්ධාය වුත්තං. උපරිමතලෙපි ආකාසඞ්ගණෙ නිපජ්ජන්තස්ස ආපත්තියා අභාවතො ‘‘ඡදනබ්භන්තරෙ’’ති වුත්තං.

සභාසඞ්ඛෙපෙනාති සභාකාරෙන. අඩ්ඪකුට්ටකෙ සෙනාසනෙති එත්ථ ‘‘අඩ්ඪකුට්ටකං නාම යත්ථ එකං පස්සං මුඤ්චිත්වා තීසු පස්සෙසු භිත්තියො බද්ධා හොන්ති, යත්ථ වා එකස්මිං පස්සෙ භිත්තිං උට්ඨාපෙත්වා උභොසු පස්සෙසු උපඩ්ඪං උපඩ්ඪං කත්වා භිත්තියො උට්ඨාපෙන්ති, තාදිසං සෙනාසන’’න්ති තීසුපි ගණ්ඨිපදෙසු වුත්තං. ගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘අඩ්ඪකුට්ටකෙති ඡදනං අඩ්ඪෙන අසම්පත්තකුට්ටකෙ’’ති වුත්තං, තම්පි නො න යුත්තං. ‘‘වාළසඞ්ඝාටො නාම ථම්භානං උපරි වාළරූපෙහි කතසඞ්ඝාටො වුච්චතී’’ති වදන්ති. පරික්ඛෙපස්ස බහිගතෙති එත්ථ යස්මිං පස්සෙ පරික්ඛෙපො නත්ථි, තත්ථාපි පරික්ඛෙපාරහප්පදෙසතො බහිගතෙ අනාපත්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරෙති එත්ථ මජ්ඣෙ විවටඞ්ගණවන්තාසු පමුඛමහාචතුස්සාලාසු යථා ආකාසඞ්ගණං අනොතරිත්වා පමුඛෙනෙව ගන්ත්වා සබ්බගබ්භෙ පවිසිතුං න සක්කා හොති, එවං එකෙකගබ්භස්ස ද්වීසු පස්සෙසු කුට්ටං නීහරිත්වා කතං පරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරං නාම, ඉදං පන තාදිසං න හොතීති ‘‘අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරෙ’’ති වුත්තං. සබ්බගබ්භෙ පවිසන්තීති ගබ්භූපචාරස්ස අපරිච්ඡින්නත්තා ආකාසඞ්ගණං අනොතරිත්වා පමුඛෙනෙව ගන්ත්වා තං තං ගබ්භං පවිසන්ති. අථ කුතො තස්ස පරික්ඛෙපොයෙව සබ්බපරිච්ඡන්නත්තාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගබ්භපරික්ඛෙපොයෙව හිස්ස පරික්ඛෙපො’’ති. ඉදඤ්ච සමන්තා ගබ්භභිත්තියො සන්ධාය වුත්තං. චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨෙපි සෙනාසනෙ ගබ්භපමුඛං විසුං අපරික්ඛිත්තම්පි සමන්තා ඨිතගබ්භභිත්තීනං වසෙන පරික්ඛිත්තං නාම හොති.

‘‘නනු ච ‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’ති අන්ධකට්ඨකථායං අවිසෙසෙන වුත්තං, තස්මා චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨෙපි සෙනාසනෙ විසුං අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තියෙවා’’ති යො වදෙය්‍ය, තස්ස වාදපරිමොචනත්ථං ඉදං වුත්තං ‘‘යං පන…පෙ… පාටෙක්කසන්නිවෙසා එකච්ඡදනා ගබ්භපාළියො සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තීති යං වුත්තං, තං න චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨා ගබ්භපාළියො සන්ධාය වුත්තං, කිඤ්චරහි විසුං සන්නිවිට්ඨං එකමෙව ගබ්භපාළිං සන්ධාය. තාදිසාය හි ගබ්භපාළියා අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්ති, න චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨායා’’ති. එකාය ච ගබ්භපාළියා තස්ස තස්ස ගබ්භස්ස උපචාරං පරිච්ඡින්දිත්වා අන්තමසො උභොසු පස්සෙසු ඛුද්දකභිත්තීනං උට්ඨාපනමත්තෙනපි පමුඛං පරික්ඛිත්තං නාම හොති, චතුස්සාලවසෙන සන්නිවිට්ඨාසු පන ගබ්භපාළීසු උභොසු පස්සෙසු ගබ්භභිත්තීනං වසෙනපි පමුඛං පරික්ඛිත්තං නාම හොති. තස්මා යං ඉමිනා ලක්ඛණෙන පරික්ඛිත්තං පමුඛං, තත්ථ ආපත්ති, ඉතරත්ථ අනාපත්තීති ඉදමෙත්ථ සන්නිට්ඨානං.

ඉදානි ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’’ති වත්වා තස්සෙව වචනස්ස අධිප්පායං පකාසෙන්තෙන යං වුත්තං ‘‘භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය කථිත’’න්ති, තස්ස අයුත්තතාවිභාවනත්ථං ‘‘යඤ්ච තත්ථා’’තිආදි ආරද්ධං. භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය කථිතන්ති හි ඉමස්ස වචනස්ස අයමධිප්පායො – ‘‘අපරික්ඛිත්තෙ පමුඛෙ අනාපත්තී’’ති යං වුත්තං, තං විනා වත්ථුං භූමියං කතගෙහස්ස පමුඛං සන්ධාය කථිතං. සචෙ පන උච්චවත්ථුකං පමුඛං හොති, පරික්ඛිත්තසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතීති. තෙනෙවාහ ‘‘දසහත්ථුබ්බෙධාපි හි ජගති පරික්ඛෙපසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති. හෙට්ඨාපි ඉදමෙව මනසි සන්නිධාය වුත්තං ‘‘උච්චවත්ථුකං චෙපි හොති, පමුඛෙ සයිතො ගබ්භෙ සයිතානං ආපත්තිං න කරොතී’’ති. තත්ථාති අන්ධකට්ඨකථායං. ජගතියා පමාණං වත්වාති ‘‘සචෙ ජගතියා ඔතරිත්වා භූමියං සයිතො, ජගතියා උපරි සයිතං න පස්සතී’’ති එවං ජගතියා උබ්බෙධෙන පමාණං වත්වා. එකසාලාදීසු උජුකමෙව දීඝං කත්වා සන්නිවෙසිතො පාසාදො එකසාලසන්නිවෙසො. ද්විසාලසන්නිවෙසාදයොපි වුත්තානුසාරතො වෙදිතබ්බා. සාලප්පභෙදදීපනමෙව චෙත්ථ හෙට්ඨා වුත්තතො විසෙසො.

මජ්ඣෙපාකාරං කරොන්තීති එත්ථාපි පරික්ඛෙපස්ස හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන දියඩ්ඪහත්ථුබ්බෙධත්තා දියඩ්ඪහත්ථං චෙපි මජ්ඣෙ පාකාරං කරොන්ති, නානූපචාරමෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. න හි ඡිද්දෙන ගෙහං එකූපචාරං නාම හොතීති එත්ථ සචෙ උබ්බෙධෙන දියඩ්ඪහත්ථබ්භන්තරෙ මනුස්සානං සඤ්චාරප්පහොනකං ඡිද්දං හොති, තම්පි ද්වාරමෙවාති එකූපචාරං හොති. කිං පරික්ඛෙපොවිද්ධස්තොති පමුඛස්ස පරික්ඛෙපං සන්ධාය වදති. සබ්බත්ථ පඤ්චන්නංයෙව ඡදනානං ආගතත්තා වදති ‘‘පඤ්චන්නං අඤ්ඤතරෙන ඡදනෙන ඡන්නා’’ති.

53. පාළියං ‘‘සෙය්‍යා නාම සබ්බච්ඡන්නා සබ්බපරිච්ඡන්නා යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නා යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නා’’ති වදන්තෙන යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නයෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නසෙනාසනං පාචිත්තියස්ස අවසානං විය කත්වා දස්සිතං, ‘‘උපඩ්ඪච්ඡන්නෙ උපඩ්ඪපරිච්ඡන්නෙ ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වදන්තෙන ච උපඩ්ඪච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නසෙනාසනං දුක්කටස්ස ආදිං කත්වා දස්සිතං, උභින්නමන්තරා කෙන භවිතබ්බං පාචිත්තියෙන, උදාහු දුක්කටෙනාති? ලොකවජ්ජසික්ඛාපදස්සෙව අනවසෙසං කත්වා පඤ්ඤාපනතො ඉමස්ස ච පණ්ණත්තිවජ්ජත්තා යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නයෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නස්ස උපඩ්ඪච්ඡන්නඋපඩ්ඪපරිච්ඡන්නස්ස ච අන්තරා පාචිත්තියං අනිවාරිතමෙව, තස්මා විනයවිනිච්ඡයෙ ච ගරුකෙයෙව ඨාතබ්බත්තා අට්ඨකථායම්පි පාචිත්තියමෙව දස්සිතං. සත්ත පාචිත්තියානීති පාළියං වුත්තපාචිත්තියං සාමඤ්ඤතො එකත්තෙන ගහෙත්වා වුත්තං. විසුං පන ගය්හමානෙ ‘‘සබ්බච්ඡන්නෙ සබ්බපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තියං, යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නෙ යෙභුය්‍යෙනපරිච්ඡන්නෙ පාචිත්තිය’’න්ති අට්ඨෙව පාචිත්තියානි හොන්ති.

සෙනම්බමණ්ඩපවණ්ණං හොතීති සීහළදීපෙ කිර උච්චවත්ථුකො සබ්බච්ඡන්නො සබ්බඅපරිච්ඡන්නො එවංනාමකො සන්නිපාතමණ්ඩපො අත්ථි, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. යදි ජගතිපරික්ඛෙපසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති, උච්චවත්ථුකත්තා මණ්ඩපස්ස සබ්බඅපරිච්ඡන්නතා න යුජ්ජතීති ආහ ‘‘ඉමිනාපෙතං වෙදිතබ්බ’’න්තිආදි. චූළකච්ඡන්නාදීනි චෙත්ථ එවං වෙදිතබ්බානි – යස්ස චතූසු භාගෙසු එකො ඡන්නො, සෙසා අච්ඡන්නා, ඉදං චූළකච්ඡන්නං. යස්ස තීසු භාගෙසු ද්වෙ ඡන්නා, එකො අච්ඡන්නො, ඉදං යෙභුය්‍යෙනච්ඡන්නං. යස්ස ද්වීසු භාගෙසු එකො ඡන්නො, එකො අච්ඡන්නො, ඉදං උපඩ්ඪච්ඡන්නං නාම සෙනාසනං. චූළකපරිච්ඡන්නාදීනිපි ඉමිනාව නයෙන වෙදිතබ්බානි. සෙසං උත්තානමෙව. පාචිත්තියවත්ථුකසෙනාසනං, තත්ථ තත්ථ අනුපසම්පන්නෙන සහ නිපජ්ජනං, චතුත්ථදිවසෙ සූරියත්ථඞ්ගමනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

සහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා

55. ඡට්ඨෙ ‘‘පඨමසික්ඛාපදෙ ‘භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසො අනුපසම්පන්නො නාමා’ති වුත්තත්තා ‘මාතුගාමොපි අනුපසම්පන්නග්ගහණෙන ගහිතොයෙවා’ති චතුත්ථදිවසෙ මාතුගාමෙන සද්ධිං සයන්තස්ස ද්වීහි සික්ඛාපදෙහි ද්වෙ පාචිත්තියානි හොන්තී’’ති වදන්ති. ගණ්ඨිපදෙසු පන තීසුපි ‘‘ඉමස්මිං සික්ඛාපදෙ මාතුගාමස්ස විසුං වුච්චමානත්තා පඨමසික්ඛාපදෙ ‘භික්ඛුං ඨපෙත්වා අවසෙසො අනුපසම්පන්නො නාමා’ති පුරිසස්සෙව ගහණං අනුච්ඡවික’’න්ති වුත්තං, තදෙව ච යුත්තතරං.

යඤ්ච ඉධ ‘‘පඨමදිවසෙපීති පි-සද්දෙන චතුත්ථදිවසෙපීති වුත්තං හොතී’’ති කාරණං වදන්ති, තම්පි අකාරණං පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථොයෙවාති නියමාභාවතො අවධාරණත්ථස්ස ච සම්භවතො. සම්භාවනෙ වා පි-සද්දො දට්ඨබ්බො. තෙන ඉධ පඨමදිවසෙපි තාව ආපත්ති, දුතියාදිදිවසෙ කිමෙව වත්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං දීපෙති. සම්පිණ්ඩනත්ථෙපි පි-සද්දෙ ගය්හමානෙ ඉමිනාව සික්ඛාපදෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියා අඤ්ඤස්මිම්පි දිවසෙ ආපජ්ජනං දීපෙති, න පඨමසික්ඛාපදෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියාති අකාරණමෙව තන්ති දට්ඨබ්බං. ‘‘මතිත්ථී පාරාජිකවත්ථුභූතාපි අනුපාදින්නපක්ඛෙ ඨිතත්තා සහසෙය්‍යාපත්තිං න ජනෙතී’’ති වදන්ති. ‘‘අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ මාතුගාමෙ නිපන්නෙ භික්ඛු නිපජ්ජතී’’ති වචනතො දිවා සයන්තස්ස සහසෙය්‍යාපත්ති න හොතියෙවාති දට්ඨබ්බං. පාචිත්තියවත්ථුකසෙනාසනං, තත්ථ මාතුගාමෙන සහ නිපජ්ජනං, සූරියත්ථඞ්ගමනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

දුතියසහසෙය්‍යසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා

60-64. සත්තමෙ ඝරං නයතීති ඝරණී, ඝරනායිකා. තෙනාහ ‘‘ඝරසාමිනී’’ති. සුණ්හාති සුණිසා. න යක්ඛෙනාතිආදීනං ‘‘අඤ්ඤත්‍රා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. පුරිසවිග්ගහං ගහෙත්වා ඨිතෙන යක්ඛෙන වා පෙතෙන වා තිරච්ඡානෙන වා සද්ධිං ඨිතායපි දෙසෙතුං න වට්ටති. අක්ඛරාය දෙසෙතීති එත්ථ ‘‘ඡප්පඤ්චවාචතො උත්තරි ‘ඉමං පදං භාසිස්සාමී’ති එකම්පි අක්ඛරං වත්වා තිට්ඨති, ආපත්තියෙවා’’ති වදන්ති.

66. ‘‘එකො ගාථාපාදොති ඉදං ගාථාබන්ධමෙව සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤත්ථ පන විභත්තිඅන්තපදමෙව ගහෙතබ්බ’’න්ති වදන්ති. ‘‘අට්ඨකථං ධම්මපදං ජාතකාදිවත්ථුං වාති ඉමිනාපි පොරාණං සඞ්ගීතිආරුළ්හමෙව අට්ඨකථාදි වුත්ත’’න්ති වදන්ති. අට්ඨකථාදිපාඨං ඨපෙත්වා දමිළාදිභාසන්තරෙන යථාරුචි කථෙතුං වට්ටති. පදසොධම්මෙ වුත්තප්පභෙදොති ඉමිනා අඤ්ඤත්ථ අනාපත්තීති දීපෙති. උට්ඨහිත්වා පුන නිසීදිත්වාති ඉරියාපථපරිවත්තනනයෙන නානාඉරියාපථෙනපි අනාපත්තීති දීපෙති. සබ්බං චෙපි දීඝනිකායං කථෙතීති යාව න නිට්ඨාති, තාව පුනදිවසෙපි කථෙති.

දුතියස්ස විඤ්ඤූපුරිසස්ස අග්ගහණං අකිරියා. මාතුගාමෙන සද්ධිං ඨිතස්ස ච විඤ්ඤූපුරිසස්ස ච උපචාරො අනියතෙසු වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බො. සෙසං උත්තානමෙව. වුත්තලක්ඛණස්ස ධම්මස්ස ඡන්නං වාචානං උපරි දෙසනා, වුත්තලක්ඛණො මාතුගාමො, ඉරියාපථපඅවත්තනාභාවො, විඤ්ඤූපුරිසාභාවො, අපඤ්හවිස්සජ්ජනාති ඉමානි පනෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

ධම්මදෙසනාසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

77. අට්ඨමෙ අන්තරාති පරිනිබ්බානසමයතො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ. අතිකඩ්ඪියමානෙනාති ‘‘වදථ, භන්තෙ, කිං තුම්හෙහි අධිගත’’න්ති එවං නිප්පීළියමානෙන. අනතිකඩ්ඪියමානෙනපි පුච්ඡිතෙ වා අපුච්ඡිතෙ වා තථාරූපෙ කාරණෙ සති ආරොචෙතුං වට්ටතියෙව. තෙනෙව අඤ්ඤතරෙන දහරභික්ඛුනා උපවදිතො අඤ්ඤතරො ථෙරො ‘‘ආවුසො, උපරිමග්ගත්ථාය වායාමං මා අකාසි, ඛීණාසවො තයා උපවදිතො’’ති ආහ. ථෙරෙන ච ‘‘අත්ථි තෙ, ආවුසො, ඉමස්මිං සාසනෙ පතිට්ඨා’’ති වුත්තො දහරභික්ඛු ‘‘ආම, භන්තෙ, සොතාපන්නො අහ’’න්ති අවොච. ‘‘කාරකො අය’’න්ති ඤත්වාපි පටිපත්තියා අමොඝභාවදස්සනෙන සමුත්තෙජනාය සම්පහංසනාය ච අරියා අත්තානං පකාසෙන්තියෙව. සුතපරියත්තිසීලගුණන්ති සුතගුණං පරියත්තිගුණං සීලගුණඤ්ච. උම්මත්තකස්ස ඉධ අවචනෙ කාරණං වදන්තෙන ඛිත්තචිත්තවෙදනට්ටානම්පි අවචනෙ කාරණං වුත්තමෙවාති දට්ඨබ්බං. ඉති-සද්දෙන වා ආදිඅත්ථෙන ඛිත්තචිත්තවෙදනට්ටෙ සඞ්ගණ්හාති. තෙනෙව වදති ‘‘චිත්තක්ඛෙපස්ස වා අභාවා’’ති. දිට්ඨිසම්පන්නානන්ති මග්ගඵලදිට්ඨියා සමන්නාගතානං. අරියානමෙව හි උම්මත්තකාදිභාවො නත්ථි. ඣානලාභිනො පන තස්මිං සති ඣානා පරිහායන්ති, තස්මා තෙසං අභූතාරොචනපච්චයා අනාපත්ති වත්තබ්බා, න භූතාරොචනපච්චයා. තෙනෙවාහ ‘‘භූතාරොචනපච්චයා අනාපත්ති න වත්තබ්බා’’ති.

පුබ්බෙ අවුත්තෙහීති චතුත්ථපාරාජිකෙ අවුත්තෙහි. ඉදඤ්ච සික්ඛාපදං පණ්ණත්තිඅජානනවසෙන අචිත්තකසමුට්ඨානං හොති. අරියා චෙත්ථ පණ්ණත්තිං ජානන්තා වීතික්කමං න කරොන්ති, පුථුජ්ජනා පන පණ්ණත්තිං ජානිත්වාපි වීතික්කමං කරොන්ති, තෙ ච සත්ථුනො ආණාවීතික්කමචෙතනාය බලවඅකුසලභාවතො ඣානා පරිහායන්තීති දට්ඨබ්බං, උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදෙන අරියපුග්ගලෙ එව සන්ධාය ‘‘කුසලාබ්‍යාකතචිත්තෙහි ද්විචිත්ත’’න්ති වුත්තං. පණ්ණත්තිං අජානන්තා පන ඣානලාභී පුථුජ්ජනා වත්ථුම්හි ලොභවසෙන අකුසලචිත්තෙනපි න ආරොචෙන්තීති නත්ථි. ඉධ දුක්ඛවෙදනාය අභාවතො ‘‘ද්විවෙදන’’න්ති ඉමස්ස අනුරූපං කත්වා ද්විචිත්තන්ති ඉදං වුත්තන්ති එවං වා එත්ථ අධිප්පායො ගහෙතබ්බො. සෙසං උත්තානමෙව. උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස භූතතා, අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචනං, තඞ්ඛණවිජානනා, අනඤ්ඤප්පදෙසොති ඉමානි පනෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

භූතාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා

78. නවමෙ දුට්ඨුල්ලසද්දත්ථදස්සනත්ථන්ති දුට්ඨුල්ලසද්දස්ස අත්ථදස්සනත්ථං. අත්ථෙ හි දස්සිතෙ සද්දොපි ‘‘අයං එතෙසු අත්ථෙසු වත්තතී’’ති දස්සිතොයෙව හොති. ‘‘යං යං දුට්ඨුල්ලසද්දෙන අභිධීයති, තං සබ්බං දස්සෙතුං පාරාජිකානි වුත්තානී’’ති අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො. තත්‍රායං විචාරණාති තත්‍ර පාළියං අයං විචාරණා, තත්‍ර පාළිඅට්ඨකථාසු වා අයං විචාරණා. තත්ථ භවෙය්‍යාති තත්ථ කස්සචි විමති එවං භවෙය්‍ය. අනුපසම්පන්නස්ස දුට්ඨුල්ලාරොචනෙ විය දුක්කටෙන භවිතබ්බන්ති ආහ ‘‘දුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති. අක්කොසන්තොපි දුක්කටං ආපජ්ජෙය්‍යාති ඔමසවාදෙන දුක්කටං ආපජ්ජෙය්‍ය. අධිප්පායං අජානන්තෙනපි අට්ඨකථාචරියානං වචනෙයෙව ඨාතබ්බන්ති දීපනත්ථං ‘‘අට්ඨකථාචරියාව එත්ථ පමාණ’’න්ති වුත්තං. පුනපි අට්ඨකථාවචනමෙව උපපත්තිතො දළ්හං කත්වා පතිට්ඨපෙන්තො ‘‘ඉමිනාපි චෙත’’න්තිආදිමාහ.

80. ‘‘අඤ්ඤත්‍ර භික්ඛුසම්මුතියා’’ති වුත්තත්තා සම්මුති අත්ථීති ගහෙතබ්බාති ආහ ‘‘ඉධ වුත්තත්තායෙවා’’තිආදි.

82. ආදිතො පඤ්ච සික්ඛාපදානීති පාණාතිපාතාදීනි පඤ්ච සික්ඛාපදානි. ‘‘සෙසානීති විකාලභොජනාදීනි පඤ්චා’’ති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘ආදිතො පට්ඨාය පඤ්ච සික්ඛාපදානීති සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි පඤ්චා’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. පාණාතිපාතාදීනි හි දසෙව සික්ඛාපදානි සාමණෙරානං පඤ්ඤත්තානි. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අථ ඛො සාමණෙරානං එතදහොසි ‘කති නු ඛො අම්හාකං සික්ඛාපදානි, කත්ථ ච අම්හෙහි සික්ඛිතබ්බ’න්ති? භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසුං. අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, සාමණෙරානං දස සික්ඛාපදානි, තෙසු ච සාමණෙරෙහි සික්ඛිතුං, පාණාතිපාතා වෙරමණී අදින්නාදානා වෙරමණී’’තිආදි (මහාව. 106).

තෙසං පඤ්ඤත්තෙසුයෙව සික්ඛාපදෙසු දුට්ඨුල්ලාදුට්ඨුල්ලවිචාරණා කාතබ්බා, න ච සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි විසුං තෙසං පඤ්ඤත්තානි අත්ථීති. අථ භික්ඛුනො දුට්ඨුල්ලසඞ්ඛාතානි සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි අනුපසම්පන්නස්ස කිං නාම හොන්තීති ආහ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨි…පෙ… අජ්ඣාචාරො නාමාති වුත්ත’’න්ති. ඉමිනාපි චෙතං සිද්ධං ‘‘අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිආදි දුට්ඨුල්ලං නාම න හොතී’’ති. අජ්ඣාචාරො නාමාති හි වදන්තො අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිආදි කෙවලං අජ්ඣාචාරො නාම හොති, න පන දුට්ඨුල්ලො නාම අජ්ඣාචාරොති දීපෙති. ‘‘අජ්ඣාචාරො නාමාති ච අට්ඨකථායං වුත්තත්තා අකත්තබ්බරූපත්තා ච අනුපසම්පන්නස්ස සුක්කවිස්සට්ඨිආදීනි දණ්ඩකම්මවත්ථුපක්ඛං භජන්ති, තානි ච අඤ්ඤස්ස අනුපසම්පන්නස්ස අවණ්ණකාමතාය ආරොචෙන්තො භික්ඛු දුක්කටං ආපජ්ජතී’’ති වදන්ති. ඉධ පන අනුපසම්පන්නග්ගහණෙන සාමණෙරසාමණෙරීසික්ඛමානානං ගහණං වෙදිතබ්බං. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. අන්තිමවත්ථුං අනජ්ඣාපන්නස්ස භික්ඛුනො සවත්ථුකො සඞ්ඝාදිසෙසො, අනුපසම්පන්නස්ස ආරොචනං, භික්ඛුසම්මුතියා අභාවොති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

දුට්ඨුල්ලාරොචනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා

84-86. දසමෙ එකින්ද්‍රියන්ති ‘‘කායින්ද්‍රියං අත්ථී’’ති මඤ්ඤමානා වදන්ති. මුට්ඨිප්පමාණාති මුට්ඨිනා සඞ්ගහෙතබ්බප්පමාණා. එත්ථ කිඤ්චාපි යෙභුය්‍යපංසුං අප්පපංසුඤ්ච පථවිං වත්වා උපඩ්ඪපංසුකා පථවී න වුත්තා, තථාපි පණ්ණත්තිවජ්ජසික්ඛාපදෙසු සාවසෙසපඤ්ඤත්තියාපි සම්භවතො උපඩ්ඪපංසුකායපි පථවියා පාචිත්තියමෙවාති ගහෙතබ්බං. කෙචි පන ‘‘සබ්බච්ඡන්නාදීසු උපඩ්ඪෙ දුක්කටස්ස වුත්තත්තා ඉධාපි දුක්කටං යුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න යුත්තං පාචිත්තියවත්ථුකඤ්ච අනාපත්තිවත්ථුකඤ්ච දුවිධං පථවිං ඨපෙත්වා අඤ්ඤිස්සා දුක්කටවත්ථුකාය තතියාය පථවියා අභාවතො. ද්වෙයෙව හි පථවියො වුත්තා ‘‘ජාතා ච පථවී අජාතා ච පථවී’’ති. තස්මා ද්වීසු අඤ්ඤතරාය පථවියා භවිතබ්බං, විනයවිනිච්ඡයෙ ච සම්පත්තෙ ගරුකෙයෙව ඨාතබ්බත්තා න සක්කා එත්ථ අනාපත්තියා භවිතුං. සබ්බච්ඡන්නාදීසු පන උපඩ්ඪෙ දුක්කටං යුත්තං තත්ථ තාදිසස්ස දුක්කටවත්ථුනො සබ්භාවා.

‘‘පොක්ඛරණිං ඛණා’’ති වදති, වට්ටතීති ‘‘ඉමස්මිං ඔකාසෙ’’ති අනියමෙත්වා වුත්තත්තා වට්ටති. ‘‘ඉමං වල්ලිං ඛණා’’ති වුත්තෙපි පථවීඛණනං සන්ධාය පවත්තවොහාරත්තා ඉමිනාව සික්ඛාපදෙන ආපත්ති, න භූතගාමපාතබ්‍යතාය. කුටෙහීති ඝටෙහි. තනුකකද්දමොති උදකමිස්සකකද්දමො. සො ච උදකගතිකත්තා වට්ටති. ඔමකචාතුමාසන්ති ඌනචාතුමාසං. ඔවට්ඨන්ති දෙවෙන ඔවට්ඨං. අකතපබ්භාරෙති අවළඤ්ජනට්ඨානදස්සනත්ථං වුත්තං. තාදිසෙ හි වම්මිකස්ස සබ්භාවොති. මූසිකුක්කුරං නාම මූසිකාහි ඛණිත්වා බහි කතපංසුරාසි. එසෙව නයොති ඔමකචාතුමාසඔවට්ඨොයෙව වට්ටතීති අත්ථො.

එකදිවසම්පි න වට්ටතීති ඔවට්ඨඑකදිවසාතික්කන්තොපි විකොපෙතුං න වට්ටති. ‘‘හෙට්ඨාභූමිසම්බන්ධෙපි ච ගොකණ්ටකෙ භූමිතො ඡින්දිත්වා උද්ධං ඨිතත්තා අච්චුග්ගතමත්ථකතො ඡින්දිත්වා ගහෙතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. සකට්ඨානෙ අතිට්ඨමානං කත්වා පාදෙහි මද්දිත්වා ඡින්දිත්වා ආලොළිතකද්දමම්පි ගහෙතුං වට්ටති. තතොති තතො පුරාණසෙනාසනතො. ඉට්ඨකං ගණ්හාමීතිආදි සුද්ධචිත්තං සන්ධාය වුත්තං. උදකෙනාති උජුකං ආකාසතොයෙව පතනකඋදකෙන. ‘‘සචෙ පන අඤ්ඤත්ථ පහරිත්වා පතිතෙන උදකෙන තෙමිතං හොති, වට්ටතී’’ති වදන්ති. උච්චාලෙත්වාති උක්ඛිපිත්වා. තෙන අපදෙසෙනාති තෙන ලෙසෙන.

87-88. අවිසයත්තා අනාපත්තීති එත්ථ සචෙපි නිබ්බාපෙතුං සක්කා හොති, පඨමං සුද්ධචිත්තෙන දින්නත්තා ‘‘දහතූ’’ති සල්ලක්ඛෙත්වාපි තිට්ඨති, අනාපත්ති. ඔවට්ඨං ඡන්නන්ති පඨමං ඔවට්ඨං පච්ඡා ඡන්නං. සෙසං උත්තානමෙව. ජාතපථවී, පථවීසඤ්ඤිතා, ඛණනඛණාපනානං අඤ්ඤතරන්ති ඉමානි පනෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

පථවීඛණනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො මුසාවාදවග්ගො පඨමො.