1. මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා

1. මුසාවාදවග්ගස්ස පඨමසික්ඛාපදෙ ඛුද්දකානන්ති එත්ථ ‘‘ඛුද්දක-සද්දො බහු-සද්දපරියායො. බහුභාවතො ඉමානි ඛුද්දකානි නාම ජාතානී’’ති වදන්ති. තත්ථාති තෙසු නවසු වග්ගෙසු, තෙසු වා ඛුද්දකෙසු. කාරණෙන කාරණන්තරපටිච්ඡාදනමෙව විභාවෙතුං ‘‘රූපං අනිච්ච’’න්තිආදිමාහ. රූපං අනිච්චන්ති පටිජානිත්වා තත්ථ කාරණං වදන්තො ‘‘ජානිතබ්බතො’’ති ආහ. ‘‘යදි එවං නිබ්බානස්සපි අනිච්චතා ආපජ්ජතී’’ති පරෙන වුත්තො තං කාරණං පටිච්ඡාදෙතුං පුන ‘‘ජාතිධම්මතො’’ති අඤ්ඤං කාරණං වදති.

‘‘සම්පජානං මුසා භාසතී’’ති වත්තබ්බෙ සම්පජාන මුසා භාසතීති අනුනාසිකලොපෙන නිද්දෙසොති ආහ ‘‘ජානන්තො මුසා භාසතී’’ති.

2. ජානිත්වා ජානන්තස්ස ච මුසා භණනෙති පුබ්බභාගෙපි ජානිත්වා වචනක්ඛණෙපි ජානන්තස්ස මුසා භණනෙ. භණනඤ්ච නාම ඉධ අභූතස්ස වා භූතතං භූතස්ස වා අභූතතං කත්වා කායෙන වා වාචාය වා විඤ්ඤාපනපයොගො. සම්පජානමුසාවාදෙති ච නිමිත්තත්ථෙ භුම්මවචනං, තස්මා යො සම්පජාන මුසා වදති, තස්ස තංනිමිත්තං තංහෙතු තප්පච්චයා පාචිත්තියං හොතීති එවමෙත්ථ අඤ්ඤෙසු ච ඊදිසෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

3. විසංවාදෙන්ති එතෙනාති විසංවාදනං, වඤ්චනාධිප්පායවසප්පවත්තං චිත්තං. තෙනාහ ‘‘විසංවාදනචිත්තං පුරතො කත්වා වදන්තස්සා’’ති. වදති එතායාති වාචා, වචනසමුට්ඨාපිකා චෙතනා. තෙනාහ ‘‘මිච්ඡාවාචා…පෙ… චෙතනා’’ති. පභෙදගතා වාචාති අනෙකභෙදභින්නා. එවං පඨමපදෙන සුද්ධචෙතනා…පෙ… කථිතාති වෙදිතබ්බාති ඉමිනා ඉමං දීපෙති – සුද්ධචෙතනා වා සුද්ධසද්දො වා සුද්ධවිඤ්ඤත්ති වා මුසාවාදො නාම න හොති, විඤ්ඤත්තියා සද්දෙන ච සහිතා තංසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදොති. චක්ඛුවසෙන අග්ගහිතාරම්මණන්ති චක්ඛුසන්නිස්සිතෙන විඤ්ඤාණෙන අග්ගහිතමාරම්මණං. ඝානාදීනං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං සම්පත්තවිසයග්ගාහකත්තා වුත්තං ‘‘තීහි ඉන්ද්‍රියෙහි එකාබද්ධං විය කත්වා’’ති. ‘‘ධනුනා විජ්ඣතී’’තිආදීසු විය ‘‘චක්ඛුනා දිට්ඨ’’න්ති අයං වොහාරො ලොකෙ පාකටොති ආහ ‘‘ඔළාරිකෙනෙව නයෙනා’’ති.

11. අවීමංසිත්වාති අනුපපරික්ඛිත්වා. අනුපධාරෙත්වාති අවිනිච්ඡිනිත්වා. ජළත්තාති අඤ්ඤාණතාය. දාරුසකටං යොජෙත්වා ගතොති දාරුසකටං යොජෙත්වා තත්ථ නිසීදිත්වා ගතොති අධිප්පායො. ගතො භවිස්සතීති තථෙව සන්නිට්ඨානං කත්වා වුත්තත්තා මුසාවාදො ජාතො. කෙචි පන ‘‘කෙළිං කුරුමානොති වුත්තත්තා එවං වදන්තො දුබ්භාසිතං ආපජ්ජතී’’ති වදන්ති, තං න ගහෙතබ්බං. ජාතිආදීහියෙව හි දසහි අක්කොසවත්ථූහි දවකම්‍යතාය වදන්තස්ස දුබ්භාසිතං වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘හීනුක්කට්ඨෙහි උක්කට්ඨං, හීනං වා ජාතිආදිහි;

උජුං වාඤ්ඤාපදෙසෙන, වදෙ දුබ්භාසිතං දවා’’ති.

චිත්තෙන ථොකතරභාවංයෙව අග්ගහෙත්වා බහුභාවංයෙව ගහෙත්වා වුත්තත්තා ‘‘ගාමො එකතෙලො’’තිආදිනාපි මුසාවාදො ජාතො. චාරෙසුන්ති උපනෙසුං. විසංවාදනපුරෙක්ඛාරතා, විසංවාදනචිත්තෙන යමත්ථං වත්තුකාමො, තස්ස පුග්ගලස්ස විඤ්ඤාපනපයොගො චාති ඉමානෙත්ථ ද්වෙ අඞ්ගානි. උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථං මුසා භණන්තස්ස පාරාජිකං, අමූලකෙන පාරාජිකෙන අනුද්ධංසනත්ථං සඞ්ඝාදිසෙසො, සඞ්ඝාදිසෙසෙන අනුද්ධංසනත්ථං පාචිත්තියං, ආචාරවිපත්තියා දුක්කටං, ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසතී’’තිආදිපරියායෙන උත්තරිමනුස්සධම්මාරොචනත්ථං පටිවිජානන්තස්ස මුසා භණිතෙ ථුල්ලච්චයං, අප්පටිවිජානන්තස්ස දුක්කටං, කෙවලං මුසා භණන්තස්ස ඉධ පාචිත්තියං වුත්තං.

මුසාවාදසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.