පාරාජිකකථා

පඨමපාරාජිකකථාවණ්ණනා

6. එවං පඤ්චහි ගාථාහි රතනත්තයපණාමාදිං දස්සෙත්වා ඉදානි යථාපටිඤ්ඤාතවිනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘තිවිධෙ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘තිවිධෙ’’තිආදිනා පඨමපාරාජිකසික්ඛාපදවිනිච්ඡයං දස්සෙති. තිවිධෙති වච්චපස්සාවමුඛමග්ගානං වසෙන තිප්පකාරෙ මග්ගෙති ඉමිනා සම්බන්ධො. තිලමත්තම්පීති තිලබීජමත්තම්පි අඞ්ගජාතන්ති සම්බන්ධො. මග්ගෙති වච්චපස්සාවානං නික්ඛමනද්වාරතාය, අන්නපානපිත්තසෙම්හාදීනං පවෙසනනික්ඛමනද්වාරතාය ච මග්ගවොහාරගතෙ සරීරප්පදෙසෙ, අල්ලොකාසෙති සම්බන්ධො. ‘‘මග්ගෙසු තිලමත්තම්පි, තීසු සෙවනචෙතනො’’ති වත්තබ්බෙපි ‘‘තිවිධෙ’’ති පකාරවාචිවිධසද්දොපාදානෙන සජාතිසඞ්ගහවසෙන තීහි රාසීහි සඞ්ගහෙත්වා පභෙදවසෙන තිංසවිධො මග්ගො දස්සිතො හොති.

සෙය්‍යථිදං? පාරාජිකවත්ථුභූතමුඛාදිමග්ගානං නිස්සයභූතෙ සත්තෙ දස්සෙතුං ‘‘තිස්සො ඉත්ථියො මනුස්සිත්ථී අමනුස්සිත්ථී තිරච්ඡානගතිත්ථී’’තිආදිනා (පාරා. 56) නයෙන පාළියං දස්සිතමනුස්සාමනුස්සතිරච්ඡානගතිත්ථීනං පච්චෙකං තිණ්ණං මග්ගානං වසෙන නව මග්ගා, තථෙව දස්සිතානං තිණ්ණං උභතොබ්‍යඤ්ජනකානං වසෙන නව මග්ගා, තිණ්ණං පන පණ්ඩකානං මුඛමග්ගවච්චමග්ගානං වසෙන පච්චෙකං ද්වෙ ද්වෙ මග්ගාති ඡ මග්ගා, තථා තිණ්ණං පන පුරිසානන්ති එවං තිංසවිධො හොති.

සෙවනචෙතනොති සෙවනෙ මෙථුනපයොගෙ චෙතනා අස්සාති විග්ගහො, මෙථුනරාගූපසංහිතාය චෙතනාය සමන්නාගතොති අත්ථො. අල්ලොකාසෙති තිංසමග්ගානමඤ්ඤතරෙ මග්ගෙ පකතිවාතෙන අසංඵුට්ඨෙ අල්ලපදෙසෙ, ඉමිනා බාහිරං පාරාජිකක්ඛෙත්තං න හොතීති දීපෙති. විසෙසනස්ස විසෙසාපෙක්ඛත්තා දුතියගාථාය ‘‘සසික්ඛො සො’’ති පදද්වයං ආහරිත්වා ‘‘සෙවනචෙතනො සසික්ඛො සො භික්ඛූ’’ති යොජෙතබ්බං.

අඞ්ගෙ සරීරෙ ජාතන්ති අඞ්ගජාතං, පුරිසනිමිත්තං. සතිපි අවසෙසසරීරාවයවානං තථාභාවෙ රුළ්හිවසෙන තදෙව තථා වුත්තං. පවෙසෙන්තොති ද්වයංද්වයසමාපත්තිසඞ්ඛාතකායිකකිරියං නිප්ඵාදෙන්තො. පරාජිතොති දුල්ලභාය ඛණසම්පත්තියා ලද්ධබ්බතො දුල්ලභා ලොකියලොකුත්තරගුණසම්පත්තිසුඛතො පරිහාපෙත්වා කිලෙසසපත්තෙහි පරාජයමාපාදිතොති අත්ථො.

අයමෙත්ථ යොජනා – සසික්ඛො සෙවනචෙතනො තිවිධෙ මග්ගෙ අල්ලොකාසෙ අඞ්ගජාතං තිලමත්තම්පි පවෙසෙන්තො සො භික්ඛු පරාජිතො හොතීති. එත්තාවතා –

‘‘යො පන භික්ඛු භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීවසමාපන්නො සික්ඛං අපච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා මෙථුනං ධම්මං පටිසෙවෙය්‍ය, අන්තමසො තිරච්ඡානගතායපි, පාරාජිකො හොති අසංවාසො’’ති (පාරා. 44) –

භගවතා පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදං සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං.

7. එවං ඉමිස්සා ගාථාය අත්තූපක්කමමූලකං පාරාජිකං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකා මනුස්සිත්ථිං භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ ආනෙත්වා වච්චමග්ගෙන (පාරා. 58) අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදෙන්තී’’තිආදිනයප්පවත්තං පරොපක්කමමූලකං පාරාජිකඤ්ච දස්සෙතුමාහ ‘‘පවෙසන’’න්තිආදි. තත්ථ පවෙසනන්ති භික්ඛුපච්චත්ථිකෙහි සුත්තපමත්තාදිමනුස්සිත්ථිආදීනමඤ්ඤතරං ආනෙත්වා යථාවුත්තමග්ගානමඤ්ඤතරං මග්ගං යථා පවිසති, තථා භික්ඛුනො අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදාපනෙ සම්භවන්තං මග්ගප්පවෙසනමාහ. පවෙසනං සාදියන්තො සසික්ඛො සොති යොජනා. එත්ථ ‘‘පවෙසනං සාදියති අධිවාසෙති, තස්මිං ඛණෙ සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙතී’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.58) අට්ඨකථාවචනතො අග්ගතො යාව මූලං පවෙසෙන්තෙසු අස්සාදචිත්තං උපට්ඨාපෙන්තො තඞ්ඛණෙයෙව සාසනතො චුතොති අත්ථො. පවිට්ඨන්තිආදීසු පදෙසුපි එවමෙව යොජනා.

පවිට්ඨන්ති පවිට්ඨක්ඛණො. ‘‘පවිට්ඨ’’න්තිආදිනා තාය තාය කිරියාය උපලක්ඛිතො ඛණො ගහෙතබ්බො. තෙනෙවෙත්ථ අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං කතං. ඨිතන්ති එත්ථ ‘‘සුක්කවිස්සට්ඨිසමයෙ’’ති අට්ඨකථාවචනස්ස සබ්බථා බ්‍යාපාරරහිතං කාලං සන්ධාය වුත්තත්තා සුක්කවිස්සට්ඨිසමයොපි ගහෙතබ්බො. තෙනෙව ගණ්ඨිපදෙ වුත්තනයෙන පවිට්ඨස්ස ච යාව උද්ධරණාරම්භො, තාව සම්භවන්තො ඨිතකාලොපි ගහෙතබ්බො. උද්ධරණන්ති නීහරණකාලො.

වාති විකප්පෙ, අපීති සමුච්චයෙ, සො වා-සද්දෙන විකප්පිතානං පක්ඛානං තුල්‍යබලතං ජොතෙති. ඉති ඉමෙහි ද්වීහිපි ‘‘සො චෙ පවෙසනං සාදියති, පවිට්ඨං සාදියතී’’තිආදිනා (පාරා. 58) පාළියං ආගතනයෙන ලබ්භමානං පවෙසනාදිඑකක්ඛණම්පි සාදියනපච්චයා ආපජ්ජමානං පාරාජිකං දස්සෙති. සසික්ඛොති සික්ඛාය සහ වත්තතීති සසික්ඛො, අපච්චක්ඛාතසික්ඛොති අත්ථො. සාදියන්තොති සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙන්තො. සො භික්ඛු. ඨපෙත්වා කිරියන්ති අත්තූපක්කමනං විනා. චුතොති ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකෙහි කතමිදං, න මයා’’ති ලෙසෙන න මුච්චති, සාදියනචිත්තෙ සති සාසනතො චුතොයෙව හොතීති අධිප්පායො.

එත්ථ ච සසික්ඛොති ඉදං ‘‘සික්ඛං අපච්චක්ඛාය දුබ්බල්‍යං අනාවිකත්වා’’ති (පාරා. 44) සික්ඛාපදපාඨස්ස අත්ථදස්සනවසෙන නිද්දිට්ඨං. තස්ස පදභාජනෙ (පාරා. 45), තදට්ඨකථාය ච විභත්තං සික්ඛාපච්චක්ඛානං සඞ්ඛෙපතො එවං වෙදිතබ්බං – චිත්තඛෙත්තකාලපයොගපුග්ගලවිජානනවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. උපසම්පන්නභාවතො චවිතුකාමතාචිත්තෙනෙව හි සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න දවා වා රවා වා වදන්තස්ස. එවං චිත්තවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

තථා ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමි, ධම්මං පච්චක්ඛාමි, සඞ්ඝං පච්චක්ඛාමි, සික්ඛං, විනයං, පාතිමොක්ඛං, උද්දෙසං, උපජ්ඣායං, ආචරියං, සද්ධිවිහාරිකං, අන්තෙවාසිකං, සමානුපජ්ඣායකං, සමානාචරියකං, සබ්‍රහ්මචාරිං පච්චක්ඛාමී’’ති එවං වුත්තානං බුද්ධාදීනං චතුද්දසන්නං, ‘‘ගිහීති මං ධාරෙහි, උපාසකො, ආරාමිකො, සාමණෙරො, තිත්ථියො, තිත්ථියසාවකො, අස්සමණො, අසක්‍යපුත්තියොති මං ධාරෙහී’’ති එවං වුත්තානං ගිහිආදීනං අට්ඨන්නඤ්චාති ඉමෙසං බාවීසතියා ඛෙත්තපදානං යස්ස කස්සචි සවෙවචනස්ස වසෙන තෙසු යං කිඤ්චි වත්තුකාමස්ස යං කිඤ්චි වදතො සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න රුක්ඛාදීනං අඤ්ඤතරස්ස නාමං ගහෙත්වා සික්ඛං පච්චක්ඛන්තස්ස. එවං ඛෙත්තවසෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

තත්ථ යදෙතං ‘‘පච්චක්ඛාමී’’ති ච ‘‘මං ධාරෙහී’’ති චාති වුත්තං වත්තමානකාලවචනං, යානි ච ‘‘අලං මෙ බුද්ධෙන, කිං නු මෙ බුද්ධෙන, න මමත්ථො බුද්ධෙන, සුමුත්තාහං බුද්ධෙනා’’තිආදිනා නයෙන ආඛ්‍යාතවසෙන කාලං අනාමසිත්වා පුරිමෙහි චුද්දසහි පදෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා වුත්තානි ‘‘අලං මෙ’’තිආදීනි චත්තාරි පදානි, තෙසංයෙව සවෙවචනානං වසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න ‘‘පච්චක්ඛාසි’’න්ති වා ‘‘පච්චක්ඛිස්ස’’න්ති වා ‘‘මං ධාරෙසී’’ති වා ‘‘මං ධාරෙස්සතී’’ති වා ‘‘යං නූනාහං පච්චක්ඛෙය්‍ය’’න්ති වාතිආදීනි අතීතානාගතපරිකප්පවචනානි භණන්තස්ස. එවං වත්තමානකාලවසෙන චෙව අනාමට්ඨකාලවසෙන ච පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

පයොගො පන දුවිධො කායිකො ච වාචසිකො ච. තත්ථ ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදිනා නයෙන යාය කායචි භාසාය වචීභෙදං කත්වා වාචසිකපයොගෙනෙව පච්චක්ඛානං හොති, න අක්ඛරලිඛනං වා හත්ථමුද්දාදිදස්සනං වා කායපයොගං කරොන්තස්ස. එවං වාචසිකපයොගෙනෙව පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

පුග්ගලො පන දුවිධො යො ච පච්චක්ඛාති, යස්ස ච පච්චක්ඛාති. තත්ථ යො පච්චක්ඛාති, සො සචෙ උම්මත්තකඛිත්තචිත්තවෙදනට්ටානං අඤ්ඤතරො න හොති. යස්ස පන පච්චක්ඛාති, සො සචෙ මනුස්සජාතිකො හොති, න ච උම්මත්තකාදීනං අඤ්ඤතරො, සම්මුඛීභූතො ච සික්ඛාපච්චක්ඛානං හොති. න හි අසම්මුඛීභූතස්ස දූතෙන වා පණ්ණෙන වා ආරොචනං රුහති. එවං යථාවුත්තස්ස පුග්ගලස්ස වසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන.

විජානනම්පි නියමිතානියමිතවසෙන දුවිධං. තත්ථ යස්ස, යෙසං වා නියමෙත්වා ‘‘ඉමස්ස, ඉමෙසං වා ආරොචෙමී’’ති වදති. සචෙ තෙ යථා පකතියා ලොකෙ මනුස්සා වචනං සුත්වා ආවජ්ජනසමයෙ ජානන්ති, එවං තස්ස වචනානන්තරමෙව තස්ස ‘‘අයං උක්කණ්ඨිතො’’ති වා ‘‘ගිහිභාවං පත්ථයතී’’ති වා යෙන කෙනචි ආකාරෙන සික්ඛාපච්චක්ඛානභාවං ජානන්ති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. අථ අපරභාගෙ ‘‘කිං ඉමිනා වුත්ත’’න්ති චින්තෙත්වා ජානන්ති, අඤ්ඤෙ වා ජානන්ති, අපච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. අනියමෙත්වා ආරොචෙන්තස්ස පන සචෙ වුත්තනයෙන යො කොචි මනුස්සජාතිකො වචනත්ථං ජානාති, පච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා. එවං විජානනවසෙන පච්චක්ඛානං හොති, න තදභාවෙන. යො පන අන්තමසො දවායපි පච්චක්ඛාති, තෙන අපච්චක්ඛාතාව හොති සික්ඛා.

ඉති ඉමෙසං වුත්තප්පකාරානං චිත්තාදීනං වසෙන අපච්චක්ඛාතසික්ඛො ‘‘සසික්ඛො’’ති වුත්තො.

8-10. ‘‘ඉදානි සන්ථතෙන සන්ථතස්ස ඝට්ටනෙ උපාදින්නකඝට්ටනාභාවතො දොසො නත්ථී’’ති පාපභික්ඛූනං ලෙසකප්පනං පටික්ඛිපිතුං ‘‘භික්ඛුපච්චත්ථිකා මනුස්සිත්ථිං භික්ඛුස්ස සන්තිකෙ ආනෙත්වා වච්චමග්ගෙන, පස්සාවමග්ගෙන, මුඛෙන අඞ්ගජාතං අභිනිසීදෙන්ති සන්ථතාය අසන්ථතස්සා’’තිආදිනා (පාරා. 61) නයෙන පාළියං වුත්තසන්ථතවාරානමත්ථං සඞ්ගණ්හන්තො ආහ ‘‘සන්ථතෙනා’’තිආදි. තත්ථ සන්ථතෙනාති චම්මචොළතිපුපට්ටාදීහි පටිච්ඡාදිතෙන. ‘‘පවෙසෙන්තො’’ති ඉමිනා සන්ථතවාරස්ස පරොපක්කමං නිස්සාය දස්සනමුපලක්ඛණන්ති අත්තූපක්කමෙපි යොජෙතබ්බතං දස්සෙති, තස්ස වක්ඛමානෙන ‘‘පරාජිතො’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ‘‘තථෙවා’’ති ඉමිනා පවෙසෙන්තොතිආදිප්පකාරං පරාමසති.

එවං පවෙසෙන්තො කදා පරාජිතො හොතීති ආහ ‘‘උපාදින්නෙනා’’තිආදි. එත්ථ උපාදින්නෙනාති තණ්හාදිට්ඨීහි උපෙතෙන කම්මුනා අත්තනො ඵලභාවෙනෙව ආදින්නං ගහිතන්ති උපාදින්නං, එතෙන අත්තනො අඞ්ගජාතස්ස, වත්ථුපුග්ගලානං මග්ගස්ස ච ඝට්ටනට්ඨානගතං කායප්පසාදං දස්සෙති. ඉමිනාව අඞ්ගජාතගතං අනට්ඨකායප්පසාදං චම්මඛිලං, පිළකාදි ච ගහෙතබ්බං. ‘‘උපාදින්නකං නාම කායින්ද්‍රිය’’න්ති ගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. තබ්බිපරියායෙන ‘‘අනුපාදින්නක’’න්ති තප්පටිච්ඡාදකං චොළාදි වුත්තං. උපාදින්නෙන උපාදින්නෙ, අනුපාදින්නෙ වා පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ ඝට්ටිතෙ, අනුපාදින්නකෙන වා උපාදින්නෙ අනුපාදින්නෙ වා පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ ඝට්ටිතෙති යොජනා. එත්ථ ච කරණවචනන්තානි පදානි ‘‘අඞ්ගජාතෙනා’’ති ඉමස්ස විසෙසනානි.

එත්තාවතා සන්ථතචතුක්කවසෙන අත්තූපක්කමෙ සති පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ පාරාජිකං දස්සෙත්වා ඉදානි පරූපක්කමෙපි දස්සෙතුමාහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. එත්ථාති එතෙසු චතූසු විකප්පෙසු. පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ පවිට්ඨෙ තූති එත්ථ තු-සද්දෙන පවෙසනට්ඨිතුද්ධාරක්ඛණත්තයං සමුච්චිනොති. යංතං-සද්දානං නිච්චසම්බන්ධත්තා හි ‘‘සො’’ති තං-සද්දොපාදානෙ ‘‘යො’’ති යං-සද්දොපි අජ්ඣාහරිතබ්බො, සාමත්ථියෙන සම්පිණ්ඩනත්ථො අපිසද්දො ච. අයමෙත්ථ අත්ථයොජනා – භික්ඛුපච්චත්ථිකෙහි ආනෙත්වා භික්ඛුනො අඞ්ගජාතෙ අභිනිසීදාපිතමනුස්සිත්ථිආදීනං තීසු මග්ගෙසු අඤ්ඤතරමග්ගසඞ්ඛාතං පාරාජිකක්ඛෙත්තං පවිට්ඨෙ වා තු-සද්දෙන සම්පිණ්ඩිතපවෙසනට්ඨිතුද්ධාරානමඤ්ඤතරක්ඛණෙ වා සචෙ යො සාදියති, සප්පමුඛාදිප්පවෙසනකාලෙ විය අනුත්තසිත්වා කාමරාගපිපාසාභිභූතො යදි සාදියති, සොපි භික්ඛු පරාජිතො හොතීති යොජනා. ‘‘සචෙ සාදියතී’’ති ඉමිනා සාසඞ්කවචනෙන න සාදියති, අනාපත්තීති සූචිතං හොති.

‘‘පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ’’ති ඉමිනා බ්‍යවච්ඡින්නෙ අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ වීතික්කමන්තස්ස ඉමස්මිංයෙව විකප්පෙ සම්භවන්තියො ඉතරාපත්තියො දස්සෙතුමාහ ‘‘ඛෙත්තෙ’’තිආදි. ‘‘එත්ථා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධනීයං. ‘‘ඛෙත්තෙ’’ති සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙපි හෙට්ඨා ‘‘පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ’’ති විසෙසිතත්තා, උපරිථුල්ලච්චයාදීනඤ්ච විධීයමානත්තා අඤ්ඤථානුපපත්තිලක්ඛණාය සාමත්ථියා ථුල්ලච්චයදුක්කටානං ඛෙත්තෙති අයමත්ථො ලබ්භති. ‘‘කණ්ණච්ඡිද්දක්ඛිනාසාසූ’’තිආදිනා නයෙන වක්ඛමානෙසු ජීවමානකසරීරගතථුල්ලච්චයදුක්කටක්ඛෙත්තෙසූති වුත්තං හොති.

ඉමෙසු ද්වීසු ඛෙත්තෙසු ‘‘සන්ථතාදිනා සන්ථතාදිං පවෙසෙන්තස්ස උපාදින්නාදීහි උපාදින්නාදීනං ඝට්ටනෙ අධිවාසෙන්තස්ස අනාපත්තී’’ති වත්තුමසක්කුණෙය්‍යතාය පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ වුත්තසබ්බවිකප්පෙ එත්ථ යොජෙන්තෙහි එවං යොජෙතබ්බං – ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙ සන්ථතෙ වා අසන්ථතෙ වා සන්ථතෙන වා අසන්ථතෙන වා අඞ්ගජාතෙන සෙවන්තස්ස උපාදින්නෙ වා අනුපාදින්නෙ වා උපාදින්නෙන, තථා අනුපාදින්නෙන වා ඝට්ටිතෙ ථුල්ලච්චයං තස්ස විනිද්දිසෙති. එවං දුක්කටක්ඛෙත්තෙ සන්ථතෙ වා…පෙ… ඝට්ටිතෙ දුක්කටඤ්ච තස්ස විනිද්දිසෙති යොජෙතබ්බං.

ඉහ සබ්බත්ථ තීසුපි ඛෙත්තෙසු උපාදින්න-සද්දෙන අනට්ඨකායප්පසාදං අඞ්ගජාතඤ්ච තත්ථජාතචම්මඛිලපිළකා ච ගය්හන්ති, දුක්කටක්ඛෙත්තෙ පන අඞ්ගුලිආදිඉතරාවයවාපි. තීසුපි ඛෙත්තෙසු අනුපාදින්න-සද්දෙන අඞ්ගජාතාදිපටිච්ඡාදිතවත්ථාදයො ච ගය්හන්ති, දුක්කටක්ඛෙත්තෙ පන නිමිත්තෙ නට්ඨකායප්පසාදචම්මඛිලපිළකරොමාදීනි. ඉමානි ච අනුපාදින්නානි. අඞ්ගජාතෙතරොපාදින්නාවයවෙ ච තීසුපි ඛෙත්තෙසු පවෙසෙන්තස්ස දුක්කටමෙව.

11. එත්තාවතා ජීවමානසරීරෙ සන්ථතාසන්ථතවසෙන පච්චෙකං තිවිධෙසුපි පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටක්ඛෙත්තෙසු සන්ථතාසන්ථතවසෙනෙව දුවිධෙන නිමිත්තෙන සෙවන්තස්ස පරොපක්කමෙ සති සාදියන්තස්ස ලබ්භමානපාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටාපත්තියො යථාසම්භවං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘මතසරීරෙ පන තථා තථා සෙවන්තානං දොසො නත්ථී’’ති පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසපටිබාහනත්ථං පාළියං දස්සිතෙසු යථාවුත්තෙසු තීසු ඛෙත්තෙසු ලබ්භමානා තිස්සො ආපත්තියො දස්සෙතුමාහ ‘‘මතෙ’’තිආදි.

තත්ථ ‘‘මතෙ’’ති එතස්ස ‘‘මනුස්සිත්ථිආදීනං සරීරෙ’’ති අජ්ඣාහරිත්වා අත්ථයොජනා කාතබ්බා. ඉමිනා ‘‘අක්ඛායිතෙ’’තිආදිනා දස්සිතානං නිමිත්තානං නිස්සයං දස්සිතං හොති. ‘‘නිමිත්තමත්තං සෙසෙත්වා’’තිආදිනා නයෙන වක්ඛමානගාථායං විය සකලසරීරෙ ඛාදිතෙපි නිමිත්තස්ස විජ්ජමානාවිජ්ජමානභාවොයෙව ආපත්තියාභාවාභාවස්ස පමාණන්ති ‘‘අක්ඛායිතෙ’’ති එතෙන ‘‘මතෙ’’ති එතං අවිසෙසෙත්වා ‘‘නිමිත්තෙ’’ති අජ්ඣාහරිත්වා තං තෙන විසෙසිතබ්බං. අථ වා ‘‘නිමිත්තමත්ත’’න්තිආදිනා වක්ඛමානගාථාය ‘‘නිමිත්තෙ’’ති පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

අක්ඛායිතෙති සබ්බථා අක්ඛායිතෙ පාරාජිකවත්ථුභූතෙ නිමිත්තෙ. යෙභුය්‍යක්ඛායිතෙපි චාති කිඤ්චි කිඤ්චි ඛාදිත්වා බහුකාවසිට්ඨෙ නිමිත්තෙ. ‘‘යස්ස චතූසු භාගෙසු තිභාගමත්තං ඛාදිතං, තං නිමිත්තං යෙභුය්‍යක්ඛායිතං නාමා’’ති වදන්ති. මෙථුනන්ති රාගපරියුට්ඨානෙන සදිසභාවාපත්තියා මිථුනානං ඉදං මෙථුනං, මතිත්ථිආදීනං රාගපරියුට්ඨානෙන සදිසත්තාභාවෙපි තත්ථ වීතික්කමො රුළ්හියා ‘‘මෙථුන’’න්ති වුච්චති.

පාරාජිකොතිපරාජිතො, පරාජයමාපන්නොති අත්ථො. අයඤ්හි පාරාජික-සද්දො සික්ඛාපදාපත්තිපුග්ගලෙසු වත්තති. තත්ථ ‘‘අට්ඨානමෙතං ආනන්ද අනවකාසො, යං තථාගතො වජ්ජීනං වා වජ්ජිපුත්තකානං වා කාරණා සාවකානං පාරාජිකං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං සමූහනෙය්‍යා’’ති (පාරා. 43) එවං සික්ඛාපදෙ වත්තමානො වෙදිතබ්බො. ‘‘ආපත්ති ත්වං භික්ඛු ආපන්නො පාරාජික’’න්ති (පාරා. 67) ආපත්තියා. ‘‘න මයං පාරාජිකා, යො අවහටො, සො පාරාජිකො’’ති (පාරා. 155) එවං පුග්ගලෙ. ‘‘පාරාජිකෙන ධම්මෙන අනුද්ධංසෙය්‍යා’’තිආදීසු (පාරා. 384) පන ධම්මෙ වත්තතීති වදන්ති. යස්මා පන තත්ථ ධම්මොති කත්ථචි ආපත්ති, කත්ථචි සික්ඛාපදමෙව අධිප්පෙතං, තස්මා සො විසුං න වත්තබ්බො.

තත්ථ සික්ඛාපදං යො තං අතික්කමති තං පරාජෙති, තස්මා ‘‘පාරාජික’’න්ති වුච්චති. ආපත්ති පන යො නං අජ්ඣාපජ්ජති තං පරාජෙති, තස්මා ‘‘පාරාජිකා’’ති වුච්චති. පුග්ගලො යස්මා පරාජිතො පරාජයමාපන්නො, තස්මා ‘‘පාරාජිකො’’ති වුච්චති. සික්ඛාපදාපත්තීසු පාරාජික-සද්දො පරාජෙතීති ‘‘පාරාජිකො’’ති කත්තුසාධනො, පුග්ගලෙ පන පරාජීයතීති කම්මසාධනොති වෙදිතබ්බො. ‘‘නරො’’ති ඉමිනා පුබ්බෙ වුත්තභික්ඛුයෙව අධිප්පෙතො. සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති.

12. යෙභුය්‍යක්ඛායිතෙති චතූසු කොට්ඨාසෙසු එකකොට්ඨාසාවසෙසං කත්වා ඛාදිතෙ. උපඩ්ඪක්ඛායිතෙති සමභාගාවසෙසං ඛාදිතෙ. ථූලො අච්චයො ථුල්ලච්චයො, සොයෙව ආපජ්ජීයතීති ආපත්තීති ථුල්ලච්චයාපත්ති. පාචිත්තියාදයො සන්ධායෙත්ථ ථුල්ලච්චයවොහාරො, න පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසෙති දට්ඨබ්බං. සෙසෙති අවසෙසෙ උපකච්ඡකාදීසු. වුත්තඤ්හි අට්ඨකථායං ‘‘අවසෙසසරීරෙ උපකච්ඡකාදීසු දුක්කට’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.59-60). දුට්ඨු කතන්ති දුක්කටං, දුක්කට-සද්දො නියතනපුංසකත්තා ඉත්ථිලිඞ්ගස්සාපි ආපත්ති-සද්දස්ස සලිඞ්ගෙන විසෙසනං හොති.

13. නිමිත්තමත්තං සෙසෙත්වා ඛායිතෙපීති එත්ථ තිණ්ණමඤ්ඤතරං නිමිත්තං සෙසෙත්වා සකලසරීරෙ ඛාදිතෙපි. පි-සද්දො බ්‍යතිරෙකෙ, පගෙව ඉතරෙති දීපෙති. තස්මිං නිමිත්තෙ අක්ඛායිතෙ වා යෙභුය්‍යක්ඛායිතෙ වාති ද්විධා වුත්තෙසු තීසු නිමිත්තෙසු අඤ්ඤතරස්මිං නිමිත්තෙ මෙථුනං සෙවතොපි පරාජයො පාරාජිකාපත්ති හොතීති අධිප්පායො. සෙවතොපීති එත්ථ පි-සද්දො අපෙක්ඛායං. තස්මා න කෙවලං හෙට්ඨා වුත්තානමෙවාති අපෙක්ඛති. සන්ථතාදයො විකප්පා යථාවුත්තනයෙන එත්ථාපි යොජෙතබ්බා.

14. ‘‘උද්ධුමාතාදිසම්පත්තෙ’’ති එත්ථ ‘‘යදා පන සරීරං උද්ධුමාතකං හොති කුථිතං නීලමක්ඛිකාසමාකිණ්ණං කිමිකුලසමාකුලං නවහි වණමුඛෙහි පග්ඝරිතපුබ්බකුණපභාවෙන උපගන්තුම්පි අසක්කුණෙය්‍යං, තදා පාරාජිකවත්ථුඤ්ච ථුල්ලච්චයවත්ථුඤ්ච ජහති, තාදිසෙ සරීරෙ යත්ථ කත්ථචි උපක්කමතො දුක්කටමෙවා’’ති (පාරා. අට්ඨ. 1.59-60) අට්ඨකථාවචනතො සබ්බත්ථාපි චාති අක්ඛායිතාදිසබ්බවිකප්පොපගතානි පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටක්ඛෙත්තානි ගහිතානීති දට්ඨබ්බං. තත්ථාපි වීතික්කමො අනාපත්ති න හොතීති දස්සෙතුමාහ ‘‘දුක්කට’’න්ති. ‘‘ඛායිතක්ඛායිත’’න්තිආදීසු ඛායිතක්ඛායිතඤ්ච නාමෙතං සබ්බං මතසරීරකෙයෙව වෙදිතබ්බං, න ජීවමානෙති යොජෙතබ්බං.

15. ජීවමානෙ කථන්ති ආහ ‘‘ඡින්දිත්වා පනා’’තිආදි. තත්ථ වණසඞ්ඛෙපතොති වණසඞ්ගහතො. තස්මින්ති යත්ථ ඨිතං නිමිත්තං උප්පාටිතං, තස්මිං පදෙසෙ. එත්ථ දුතියො පන-සද්දො ඉධ අදස්සිතං අට්ඨකථායං ආගතනයෙන විඤ්ඤායමානං අත්ථවිසෙසං ජොතෙති. අට්ඨකථායහි ‘‘යදිපි නිමිත්තං සබ්බසො ඛායිතං, ඡවිචම්මම්පි නත්ථි, නිමිත්තසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, පවෙසනං ජායති, පාරාජිකමෙවා’’ති එවං අජීවමානෙ වුත්තවිනිච්ඡයානුසාරෙන ජීවමානෙපි ඡවිචම්මමත්තං චෙ සබ්බසො උප්පාටිතං, නිමිත්තසණ්ඨානං පඤ්ඤායති, පවෙසනක්ඛමං හොති, තත්ථ සෙවන්තස්ස පාරාජිකමෙවාති විඤ්ඤායමානමත්ථං ජොතෙතීති වුත්තං හොති.

16. තතො නිමිත්තතොති සම්බන්ධො. පතිතායාති පතිතායං, අයමෙව වා පාඨො. නිමිත්තතොති නිමිත්තප්පදෙසතො පතිතායං මංසපෙසියන්ති සම්බන්ධො. ඡින්දිත්වා වා තච්ඡෙත්වා වා පතිතායං තස්සං නිමිත්තමංසපෙසියන්ති අත්ථො. මෙථුනරාගෙන උපක්කමන්තස්ස දුක්කටං විනිද්දිසෙති යොජනා.

17. ‘‘නඛපිට්ඨිප්පමාණෙපී’’තිආදිගාථාය ‘‘ඡින්දිත්වා’’තිආදිකා අට්ඨකථා ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බා. සතීති එත්ථ ‘‘අවසිට්ඨෙ’’ති පාඨසෙසො. ජීවමානෙති එත්ථ ‘‘සරීරෙ’’ති පාඨසෙසො. ජීවමානසරීරෙ පන ඡින්දිත්වා තච්ඡෙත්වා නිමිත්තෙ උප්පාටිතෙ නඛපිට්ඨිප්පමාණෙපි මංසෙ, න්හාරුම්හි වා අවසිට්ඨෙ සති මෙථුනං පටිසෙවන්තො පරාජිතොති යොජනා.

18. ‘‘කණ්ණච්ඡිද්දක්ඛී’’ති ගාථාය ‘‘ජීවමානෙ’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, ‘‘සරීරෙ’’ති පාඨසෙසො. ‘‘අස්සගොමහිසාදීන’’න්තිආදිනා අස්සාදීනං වක්ඛමානත්තා පාරිසෙසතො ‘‘මනුස්සාන’’න්ති ලබ්භති. මනුස්සානං ජීවමානසරීරෙ කණ්ණ…පෙ… වණෙසු වාති යොජනා. වත්ථිකොසෙති මුත්තපථබ්භන්තරෙ. වණෙසු වාති සත්ථකාදීහි කතවණෙසු. අඞ්ගජාතන්ති තිලමත්තම්පි අඞ්ගජාතෙකදෙසං. රාගාති මෙථුනරාගෙන.

19. අවසෙසසරීරස්මින්ති කණ්ණච්ඡිද්දාදියථාවුත්තසරීරාවයවවජ්ජිතසරීරප්පදෙසෙ. තෙනාහ ‘‘උපකච්ඡූරුකාදිසූ’’ති උපකච්ඡං නාම බාහුමූලන්තරං. ඌරුකාදිසූති ඌරුවෙමජ්ඣාදීසු. ආදි-සද්දෙන වුත්තාවසෙසං සරීරප්පදෙසං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අඞ්ගජාත’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ‘‘පවෙසෙත්වා’’ති සාමත්ථියා ලබ්භති, අඞ්ගජාතං තිලබීජමත්තං පවෙසෙත්වාති වුත්තං හොති. වසා මෙථුනරාගස්ස සෙවමානස්සාති මෙථුනරාගෙන වීතික්කමන්තස්සාති අත්ථො. ‘‘සන්ථතෙනා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරො එත්ථාපි යොජෙතබ්බො.

20. අස්සගොමහිසාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ගොකණ්ණගවජාදයො සඞ්ගහිතා. අස්සාදයො පාකටායෙව. ‘‘මතාන’’න්ති වක්ඛමානත්තා ‘‘ජීවමානාන’’න්ති සාමත්ථියා ලබ්භති. සෙවන්ති ‘‘වසා මෙථුනරාගස්සා’’ති අනුවත්තමානත්තා මෙථුනරාගවසෙන තිලබීජමත්තම්පි අඞ්ගජාතප්පදෙසං පවෙසෙන්තො ථුල්ලච්චයං ඵුසෙති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘ඔට්ඨගද්‍රභදන්තීනං, අස්සගොමහිසාදින’’න්ති පාඨෙන භවිතබ්බං. එවඤ්හි සති අට්ඨකථාවසානෙ නිද්දිට්ඨෙන පකාරත්ථවාචිනා ආදි-සද්දෙන ථුල්ලච්චයවීතික්කමාරහනාසාවත්ථිකොසවන්තො අවුත්තා සබ්බෙපි සත්තා ගය්හන්ති. ‘‘අස්සගොමහිසාදීන’’න්ති පඨමපාදාවසානෙ නිද්දිට්ඨෙන ආදි-සද්දෙන ඔට්ඨගද්‍රභදන්තීනම්පි සඞ්ගහො හොතීති තෙසං පුනවචනං නිරත්ථකං සියාති.

21. තථා සෙවමානස්ස දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. සබ්බතිරච්ඡානන්ති තිරියං අඤ්චන්ති වඩ්ඪන්තීති තිරච්ඡා, සබ්බෙ ච තෙ තිරච්ඡාචාති සබ්බතිරච්ඡා, තෙසං සබ්බතිරච්ඡානං. ‘‘තථා’’ති ඉමිනා ‘‘වසා මෙථුනරාගස්සා’’තිආදීනං පරාමට්ඨත්තා සබ්බතිරච්ඡානානං අක්ඛිආදීසු තිලබීජමත්තම්පි අඞ්ගජාතප්පදෙසං මෙථුනරාගෙන පවෙසෙන්තස්ස දුක්කටන්ති වුත්තං හොති. එත්ථාපි සන්ථතාදිවිකප්පෙ නිද්දොසභාවො න සක්කා වත්තුන්ති තම්පි යොජෙතබ්බං.

22. එවං තිරච්ඡානානං ජීවමානකසරීරෙ ලබ්භමානා ආපත්තියො දස්සෙත්වා තෙසංයෙව මතසරීරෙපි සම්භවනකආපත්තියො දස්සෙතුමාහ ‘‘තෙස’’න්තිආදි. ‘‘තෙස’’න්ති ඉමිනා මනුස්සතිරච්ඡානගතානං ගහණන්ති වදන්ති. මනුස්සානං මතාමතසරීරෙ පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටක්ඛෙත්තෙසු තිස්සන්නං ආපත්තීනං දස්සිතත්තා, පුන ගහණෙ පයොජනාභාවා තෙ වජ්ජෙත්වා අනුවත්තමානසබ්බතිරච්ඡානන්ති ඉමිනා යොජෙතබ්බං, තෙසං සබ්බතිරච්ඡානගතානන්ති අත්ථො. අල්ලසරීරෙසූති උද්ධුමාතකාදිභාවමසම්පත්තෙසු අල්ලමතසරීරෙසු තිවිධෙ ඛෙත්තස්මිං අසන්ථතෙ, සන්ථතෙ වා සති මෙථුනරාගස්ස වසා සෙවතො තිවිධාපි ආපත්ති සියාති අනුවත්තමානපදෙහි සහ යොජනා.

තිවිධෙ ඛෙත්තස්මින්ති මතමනුස්සසරීරෙ වුත්තනයෙන අක්ඛායිතයෙභුය්‍යක්ඛායිතභෙදෙ මග්ගත්තයසඞ්ඛාතෙ පාරාජිකක්ඛෙත්තෙ ච යෙභුය්‍යක්ඛායිතඋපඩ්ඪක්ඛායිතභෙදෙ තස්මිංයෙව මග්ගත්තයසඞ්ඛාතෙ ච, අක්ඛායිතයෙභුය්‍යක්ඛායිතභෙදෙ කණ්ණච්ඡිද්දක්ඛිනාසාවත්ථිකොසවණසඞ්ඛාතෙ ච ථුල්ලච්චයක්ඛෙත්තෙ උපඩ්ඪක්ඛායිතයෙභුය්‍යක්ඛායිතභෙදෙ තස්මිංයෙව කණ්ණච්ඡිද්දක්ඛිනාසාවත්ථිකොසවණසඞ්ඛාතෙ ච, අක්ඛායිතයෙභුය්‍යක්ඛායිතඋපඩ්ඪක්ඛායිත යෙභුය්‍යක්ඛායිතභෙදෙ අවසෙසසරීරසඞ්ඛාතෙ දුක්කටක්ඛෙත්තෙ චාති තිවිධෙපි ඛෙත්තෙ. සතීති විජ්ජමානෙ. සන්ථතෙ වා අසන්ථතෙ වා මෙථුනරාගස්ස වසා සෙවතො යථාරහං පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටසඞ්ඛාතා තිවිධා ආපත්ති භවෙය්‍යාති අත්ථො.

එතෙසමෙව ච උද්ධුමාතාදිභාවං සම්පත්තෙ සරීරෙ සන්ථතාදිවුත්තවිකප්පයුත්තෙසු තීසු මග්ගෙසු යත්ථ කත්ථචි මෙථුනරාගෙන සෙවතො ආපජ්ජිතබ්බදුක්කටඤ්ච උද්ධුමාතාදිසම්පත්තෙ සබ්බත්ථාපි ච දුක්කටන්ති මනුස්සසරීරෙ වුත්තනයෙන විඤ්ඤාතුං සක්කාති ඉමස්මිං තිරච්ඡානගතසරීරෙ විසෙසමත්තං දස්සෙතුං ‘‘තෙසං අල්ලසරීරෙසූ’’තිආදීනං වුත්තත්තා දුක්කටං පුබ්බෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. යථාහ අට්ඨකථායං ‘‘කුථිතකුණපෙ පන පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සබ්බත්ථ දුක්කට’’න්ති.

23. බහි ඡුපන්තස්සාති යොජනා. නිමිත්තං මුත්තකරණං. ‘‘ඉත්ථියා’’ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තෙපි චතුත්ථගාථාය ‘‘තිරච්ඡානගතිත්ථියා’’ති වක්ඛමානත්තා පාරිසෙසතො ඉමිනා මනුස්සාමනුස්සිත්ථීනමෙව ගහණං, ඉමිනා අමනුස්සිත්ථියාපි ගහණස්ස. ඉමිස්සානන්තරගාථාය ඉතො ‘‘ඉත්ථියා’’ති අනුවත්තිතෙ තත්‍රාපි අමනුස්සිත්ථියාපි ගහණං සියාති තම්පි වජ්ජෙත්වා කායසංසග්ගසඞ්ඝාදිසෙසස්ස වත්ථුභූතං මනුස්සිත්ථිමෙව දස්සෙතුං තත්ථ වුත්තං ‘‘ඉත්ථියා’’තිඅධිකවචනමෙව ඤාපකන්ති වෙදිතබ්බං.

මහාඅට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.59-60) ‘‘ඉත්ථිනිමිත්තං මෙථුනරාගෙන මුඛෙන ඡුපති, ථුල්ලච්චය’’න්ති සාමඤ්ඤෙන වුත්තත්තා ච ධම්මක්ඛන්ධකෙ ‘‘න ච භික්ඛවෙ රත්තචිත්තෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිතබ්බං, යො ඡුපෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (මහාව. 252) සාමඤ්ඤවචනතො ච උද්ධුමාතාදිභාවමසම්පත්තාය අල්ලමතමනුස්සිත්ථියා ච අක්ඛායිතෙ වා යෙභුය්‍යක්ඛායිතෙ වා නිමිත්තෙ සති පාරාජිකවත්ථුභාවතො තත්ථාපි බහි ඡුපන්තස්ස ථුල්ලච්චයන්ති අයමත්ථොපි මතාමතවිසෙසං අකත්වා ‘‘ඉත්ථියා’’ති ඉමිනාව සාමඤ්ඤවචනෙන ගහෙතබ්බො.

24. නිමිත්තෙනාති අත්තනො අඞ්ගජාතෙන. මුඛෙනාති පකතිමුඛෙන. නිමිත්තං ඉත්ථියාති ජීවමානකමනුස්සිත්ථියා අඞ්ගජාතං. යස්මා පන කායසංසග්ගසික්ඛාපදවිනීතවත්ථූසු මතිත්ථිවත්ථුම්හි මතිත්ථියා සරීරෙ කායසංසග්ගරාගෙන යො ඡුපති, තස්ස ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසස්ස, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 281) වුත්තත්තා මතමනුස්සිත්ථී න ගහෙතබ්බා. තථෙව යක්ඛිවත්ථුම්හි කායසංසග්ගරාගෙන යක්ඛිනියා සරීරං යෙන ඵුට්ඨං, තස්ස ‘‘අනාපත්ති භික්ඛු සඞ්ඝාදිසෙසස්ස, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති වුත්තත්තා, ඉධෙව උපරි දුතියසඞ්ඝාදිසෙසෙ ‘‘පණ්ඩකෙ යක්ඛිපෙතීසු, තස්ස ථුල්ලච්චයං සියා’’ති (වි. වි. 341) වක්ඛමානත්තා ච අමනුස්සිත්ථීපි න ගහෙතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘ජීවමානකමනුස්සිත්ථියා අඞ්ගජාත’’න්ති. අන්තො පවෙසෙතුකාමතාය සති කායසංසග්ගරාගාසම්භවතො ‘‘කායසංසග්ගරාගෙනා’’ති ඉමිනා ච බහි ඡුපිතුකාමතා විඤ්ඤායතීති ‘‘බහී’’ති අනුවත්තනං විනාපි තදත්ථො ලබ්භති. ගරුකන්ති සඞ්ඝාදිසෙසො.

25. තථෙව බහි ඡුපන්තස්සාති යොජනා, අන්තො අප්පවෙසෙත්වා බහියෙව ඡුපන්තස්සාති වුත්තං හොති. උභයරාගෙනාති කායසංසග්ගරාගෙන, මෙථුනරාගෙන වා. පුරිසස්සාපීති ජීවමානකපුරිසස්සපි. පි-සද්දො න කෙවලං වුත්තනයෙන ඉත්ථියා නිමිත්තං ඵුසන්තස්සෙව ආපත්ති, අථ ඛො පුරිසස්සාපීති දීපෙති. ‘‘නිමිත්ත’’න්ති මුත්තකරණමෙව වුච්චති. ‘‘ජීවමානකපුරිසස්සා’’ති අයං විසෙසො කුතො ලබ්භතීති චෙ? ‘‘කායසංසග්ගරාගෙන වා මෙථුනරාගෙන වා ජීවමානකපුරිසස්ස වත්ථිකොසං අප්පවෙසෙන්තො නිමිත්තෙන නිමිත්තං ඡුපති, දුක්කට’’න්ති ඉතො අට්ඨකථාවචනතො (පාරා. අට්ඨ. 1.59-60) ලබ්භති.

26. අචිරවතිතරන්තානං ගුන්නං පිට්ඨිං අභිරුහන්තා ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ මෙථුනරාගෙන අඞ්ගජාතෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිංසූති ඉමස්මිං වත්ථුම්හි ‘‘න ච භික්ඛවෙ රත්තචිත්තෙන අඞ්ගජාතං ඡුපිතබ්බං, යො ඡුපෙය්‍ය, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (මහාව. 252) ආගතනයං දස්සෙතුමාහ ‘‘නිමිත්තෙනා’’තිආදි. එත්ථාපි ‘‘තථා’’ති ඉමස්සානුවත්තනතො ‘‘බහී’’ති ලබ්භති. අත්තනො නිමිත්තෙන තිරච්ඡානගතිත්ථියා නිමිත්තං මෙථුනරාගතො බහි ඡුපන්තස්ස ථුල්ලච්චයං හොතීති යොජනා.

27. ‘‘මෙථුනරාගතො’’ති ඉමිනා බ්‍යවච්ඡින්නමත්ථං දස්සෙතුමාහ ‘‘කායසංසග්ගරාගෙනා’’තිආදි. එත්ථාපි ‘‘කායසංසග්ගරාගෙනා’’තිවචනසාමත්ථියා බහි ඡුපනං වෙදිතබ්බං. නිමිත්තස්සාති පස්සාවමග්ගස්ස. ඡුපනෙති ඵුසනෙ.

28. තමාවට්ටකතෙති එත්ථ ‘‘තං ආවට්ටකතෙ’’ති පදච්ඡෙදො. ආවට්ටකතෙති විවටෙ. ‘‘මුඛෙ’’ති සම්බන්ධිසද්දත්තා, අඤ්ඤස්ස සම්බන්ධිනො ච අනිද්දිට්ඨත්තා සුතානුලොමිකානං සුතසම්බන්ධස්සෙව බලවත්තා ච පුරිමානන්තරගාථාය ‘‘තිරච්ඡානගතිත්ථියා මුඛෙ’’ති කිඤ්චාපි සුතස්සෙව සම්බන්ධො විඤ්ඤායති, තථාපි ඉමාය ගාථාය විනීතවත්ථුම්හි (පාරා. 73) ‘‘අඤ්ඤතරො භික්ඛු සිවථිකං ගන්ත්වා ඡින්නසීසං පස්සිත්වා වට්ටකතෙ මුඛෙ අච්ඡුපන්තං අඞ්ගජාතං පවෙසෙසී’’ති දස්සිතඡින්නසීසවත්ථුස්ස සඞ්ගහිතත්තා මනුස්සමුඛමෙව ගහෙතබ්බං සියා. තිරච්ඡානගතානං, පන අමනුස්සානඤ්ච මුඛෙ තථා පවෙසො නිද්දොසොති වත්තුමසක්කුණෙය්‍යත්තා තත්ථාපි ඉදමෙව උපලක්ඛණන්ති පාරාජිකප්පහොනකානං සබ්බෙසං මුඛෙති දට්ඨබ්බං. තං අඞ්ගජාතං. තත්ථ ආවට්ටකතෙ පාරාජිකප්පහොනකානං මුඛෙ ආකාසගතං කත්වා කත්ථචි අඵුසාපෙත්වා නීහරන්තස්ස උක්ඛිපන්තස්ස දුක්කටන්ති යොජනා. අථ වා තිරච්ඡානානං ආවට්ටකතෙ මුඛෙති යොජෙත්වා තදඤ්ඤසඞ්ගහො උපලක්ඛණවසෙන කාතබ්බො.

29. තථාති ‘‘ආකාසගතං කත්වා’’ති යථාවුත්තප්පකාරං පරාමසති. චතූහි පස්සෙහීති සහත්ථෙ කරණවචනං. ‘‘පස්සෙහී’’ති සම්බන්ධිසද්දත්තා ‘‘නිමිත්තස්සා’’ති සාමත්ථියා ලබ්භති. ‘‘ඉත්ථියා’’ති සාමඤ්ඤසද්දත්තා ‘‘සබ්බස්සා’’ති පාඨසෙසො. ජාතිවාචකත්තා එකවචනං. ‘‘චතූහි පස්සෙහි, හෙට්ඨිමත්තල’’න්ති ච ඉමෙසං සම්බන්ධිපදස්ස අනිද්දෙසෙපි මෙථුනපාරාජිකාධිකාරත්තා ච සන්ථතචතුක්කස්ස අට්ඨකථාවසානෙ ඉමාය ගාථාය සඞ්ගහිතස්ස ඉමස්ස විනිච්ඡයස්ස පරියොසානෙ ‘‘යථා ච ඉත්ථිනිමිත්තෙ වුත්තං, එවං සබ්බත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බ’’න්ති (පාරා. අට්ඨ. 1.61-62) නිමිත්තවිනිච්ඡයස්සාතිදෙසස්ස කතත්තා ච සාමත්ථියෙන ‘‘නිමිත්තස්සා’’ති ලබ්භති. ඉදමෙව ‘‘පවෙසෙත්වා’’ති එතස්ස ආධාරවසෙන ගහෙතබ්බං. ‘‘අඞ්ගජාත’’න්ති අනුවත්තති.

එවං වාක්‍යං පූරෙත්වා ‘‘යථා ආවට්ටකතෙ මුඛෙ අඞ්ගජාතං පවෙසෙත්වා තමාකාසගතං කත්වා නීහරන්තස්ස දුක්කටං, තථා සබ්බස්සා ඉත්ථියා නිමිත්තෙ පස්සාවමග්ගසඞ්ඛාතෙ අඞ්ගජාතං පවෙසෙත්වා තස්ස චතූහි පස්සෙහි සහ හෙට්ඨිමත්තලං චත්තාරො පස්සෙ, හෙට්ඨිමත්තලඤ්ච අච්ඡුපන්තං ආකාසගතං කත්වා නීහරන්තස්ස දුක්කට’’න්ති යොජෙත්වා අත්ථො වත්තබ්බො.

30. උප්පාටිතොට්ඨමංසෙසූති උප්පාටිතං ඔට්ඨමංසං යෙසන්ති විග්ගහො. තෙසු දන්තෙසු. බහිනික්ඛන්තකෙසු වාති පකතියා ඔට්ඨමංසතො බහි නික්ඛමිත්වා ඨිතෙසු වා දන්තෙසු. වායමන්තස්සාති අඞ්ගජාතෙන ඡුපන්තස්ස.

31. අට්ඨිසඞ්ඝට්ටනං කත්වාති නිමිත්තමංසසන්නිස්සයානි අට්ඨීනි සඞ්ඝට්ටෙත්වා. මග්ගෙති අට්ඨිසඞ්ඝාතමයෙ මග්ගෙ. දුවිධරාගතොති මෙථුනරාගෙන වා කායසංසග්ගරාගෙන වා. වායමන්තස්සාති අඞ්ගජාතං පවෙසෙත්වා චාරෙන්තස්ස.

32. ආලිඞ්ගන්තස්සාති පරිස්සජන්තස්ස. හත්ථගාහාදීසු හත්ථො නාම කප්පරතො පට්ඨාය යාව අග්ගනඛා. හත්ථස්ස, තප්පටිබන්ධස්ස ච ගහණං හත්ථග්ගාහො. අවසෙසසරීරස්ස, තප්පටිබන්ධස්ස ච පරාමසනං පරාමාසො. නිස්සන්දෙහෙ පන ‘‘මාතුගාමස්ස සරීරස්ස වා තප්පටිබන්ධස්ස වා හත්ථෙන ගහණං හත්ථග්ගාහො’’ති වුත්තං, තං අට්ඨකථාය න සමෙති. තස්මා යථාවුත්තනයස්සෙව අට්ඨකථාසු ආගතත්තා සොයෙව සාරතො පච්චෙතබ්බො. පරාමසෙපි ‘‘හත්ථෙන සරීරස්ස, තප්පටිබන්ධස්ස ච පරාමසන’’න්ති යං තත්ථ වුත්තං, තම්පි න යුජ්ජති. අවසෙසසරීරාවයවෙනාපි පරාමසතො දුක්කටමෙව හොතීති. චුම්බනාදීසූති ආදි-සද්දෙන වෙණිග්ගාහාදිං සඞ්ගණ්හාති. ‘‘අයං නයො’’ති එතෙන ‘‘ඉත්ථියා මෙථුනරාගෙන හත්ථග්ගාහාදීසු දුක්කට’’න්ති ඉමමත්ථං අතිදිසති.

33. මනුස්සාමනුස්සෙහි අඤ්ඤෙසු තිරච්ඡානගතෙසු හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන මෙථුනධම්මපාරාජිකවත්ථුභූතෙ සත්තෙ දස්සෙතුමාහ ‘‘අපදෙ’’තිආදි. ‘‘අපදෙ, ද්විපදෙ, චතුප්පදෙ’’ති ඉමෙහි විසෙසනෙහි විසෙසිතබ්බං ‘‘සත්තනිකායෙ’’ති ඉදං වත්තබ්බං. අපදෙ සත්තනිකායෙ. අහයොති ථලචරෙසු උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො හත්ථිගිලනකෙ අජගරෙ උපාදාය හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදෙන නාගා ච. මච්ඡාති ජලජෙසු උපරිමකොටියා පඤ්චසතයොජනිකානි තිමිරපිඞ්ගලාදිමච්ඡෙ උපාදාය හෙට්ඨිමන්තතො පාඨීනපාවුසාදයො මච්ඡා ච. ද්විපදෙ සත්තනිකායෙ. කපොතාති උපරිමකොටියා ගරුළෙ උපාදාය හෙට්ඨිමන්තතො කපොතාකපොතපක්ඛී ච. පාරාවතාති කෙචි. චතුප්පදෙ සත්තනිකායෙ. ගොධාති උපරිමකොටියා හත්ථිං උපාදාය හෙට්ඨිමන්තතො ගොධා චාති ඉමෙ සත්තා. හෙට්ඨාති හෙට්ඨිමපරිච්ඡෙදතො. පාරාජිකස්සවත්ථූති මෙථුනධම්මපාරාජිකස්ස වත්ථූනීති පාඨසෙසො.

34. සෙවෙතුකාමතා මෙථුනසෙවාය තණ්හා, තාය මෙථුනරාගසඞ්ඛාතාය සම්පයුත්තං චිත්තං සෙවෙතුකාමතාචිත්තං. මග්ගෙති වච්චමග්ගාදීනං අඤ්ඤතරෙ මග්ගෙ. මග්ගස්ස අත්තනො මුත්තකරණස්ස පවෙසනං. පබ්බජ්ජාය, පාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස වා අන්තෙ විනාසෙ භවොති අන්තිමො, පාරාජිකාපන්නො පුග්ගලො, තස්ස වත්ථු අන්තිමභාවස්ස කාරණත්තා පාරාජිකාපත්ති අන්තිමවත්ථූති වුච්චති, තදෙව පඨමං චතුන්නං පාරාජිකානං ආදිම්හි දෙසිතත්තා පඨමන්තිමවත්ථු, තස්ස පඨමන්තිමවත්ථුනො, පඨමපාරාජිකස්සාති වුත්තං හොති.

35. සාමන්තා ආපත්තිසමීපෙ භවං සාමන්තං, පාරාජිකාපත්තියා සමීපෙ පුබ්බභාගෙ භවන්ති අත්ථො. සෙසානං පන තිණ්ණම්පීති අවසෙසානං අදින්නාදානාදීනං තිණ්ණං පාරාජිකධම්මානං. ථුල්ලච්චයං සාමන්තමිති උදීරිතන්ති සම්බන්ධො. කථමුදීරිතං? ‘‘ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 94) දුතියෙ, ‘‘මනුස්සං උද්දිස්ස ඔපාතං ඛණති, පතිත්වා දුක්ඛවෙදනං උප්පාදෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති, තතියෙ, ‘‘පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති පාරාජිකස්ස, අප්පටිවිජානන්තස්ස ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්සා’’ති (පාරා. 215) චතුත්ථෙ සමුදීරිතං.

එත්ථ ච චතුත්ථපාරාජිකස්ස ථුල්ලච්චයාපත්තියා සාමන්තාපත්තිභාවො යස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මං සමුල්ලපති, සො යාව න පටිවිජානාති, තාව සමුල්ලපනපච්චයා ථුල්ලච්චයාපත්තිසම්භාවෙ, සමුල්ලපිතෙ තස්මිං සමුල්ලපිතමත්ථෙ පටිවිජානන්තෙ පාරාජිකාපත්තිසම්භාවෙ ච යුජ්ජති. සො ච ‘‘අප්පටිවිජානන්තස්ස වුත්තෙ ථුල්ලච්චය’’න්ති ඉමිනාව සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බං.

36. අජානන්තස්ස වාතූපත්ථද්ධං අඞ්ගජාතං දිස්වා අත්තනො රුචියා වීතික්කමං කත්වා මාතුගාමෙසු ගච්ඡන්තෙසු අජානමානස්ස, මහාවනෙ දිවා නිද්දුපගතභික්ඛුනො විය පරෙහි කිරියමානං අජානන්තස්සාති වුත්තං හොති. තථෙවාති ඉමිනා ‘‘අනාපත්තීති ඤාතබ්බ’’න්ති ඉදමාකඩ්ඪති. අස්සාදියන්තස්සාති භික්ඛුපච්චත්ථිකෙසු අභිභවිත්වා වීතික්කමං කරොන්තෙසු ච කාරාපෙන්තෙසු ච, සප්පමුඛං පවිට්ඨකාලෙ විය උත්තසිත්වා අනධිවාසෙන්තස්ස ච, මහාවනෙ දිවාවිහාරොපගතභික්ඛුනො විය පරොපක්කමං ඤත්වාපි කායෙ ආදිත්තඅග්ගිනා විය උත්තසිත්වා අනධිවාසෙන්තස්සාති අත්ථො. ‘‘අජානන්තස්සා’’ති එත්ථ අපි-සද්දො යොජෙතබ්බො. බුද්ධසාසනෙ ඛීරසාගරසලිලනිම්මලෙ සබ්බපඨමං පාතුභූතත්තා ආදි ච තං වීතික්කමසඞ්ඛාතං කම්මඤ්චාති ආදිකම්මං, තං එතස්ස අත්ථීති ආදිකම්මී, එත්ථ සුදින්නො භික්ඛු, තස්ස ආදිකම්මිනොති ගහෙතබ්බො. උපරිපි ඉමෙසං පදානං ආගතාගතට්ඨානෙ ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉධ ච උපරි සබ්බසික්ඛාපදෙසු ච නිදානාදිවසෙන සත්තරසවිධො සාධාරණවිනිච්ඡයො පකිණ්ණකෙ සඞ්ඛෙපතො, උත්තරෙ විත්ථාරතො ච ආවි භවිස්සති. තස්මා එත්ථ න දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

37-38. විනයෙති විනයපිටකෙ. අනයූපරමෙති නෙති පාපෙති සීලසම්පදං සමාධිසම්පදං පඤ්ඤාසම්පදඤ්චාති නයො, කායවචීද්වාරෙහි අවීතික්කමසඞ්ඛාතො සංවරො, තප්පටිපක්ඛො අසංවරො අනයො නාම, තස්ස උපරමො නිවත්ති එත්ථාති අනයූපරමො, විනයො, තත්ථ අනයූපරමෙ විනයෙ.

තතො එව පරමෙ උක්කට්ඨෙ. අනයස්ස වා උපරමෙ නිවත්තනෙ පරමෙ උක්කට්ඨෙති ගහෙතබ්බං. පරා උත්තමා මා සාසනසිරී එත්ථාති පරමො, විනයොති එවම්පි ගහෙතබ්බං. ‘‘විනයො නාම සාසනස්ස ආයූ’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමසඞ්ගීතිකථා; පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමසඞ්ගීතිකථා; ඛු. පා. අට්ඨ. 5.මහාසඞ්ගීතිකථා; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.251) වචනතො උත්තමසාසනසම්පත්තියුත්තෙති අත්ථො.

සුජනස්සාති සොභණො ජනො සුජනො, සික්ඛාකාමො අධිසීලසික්ඛාය සොභමානො පියසීලො කුලපුත්තො, තස්ස නයනෙ නයනූපමෙ විනයෙති සම්බන්ධො. අනයූපරමත්තා, පරමත්තා ච සුජනස්ස කුලපුත්තස්ස නයනෙ නයනූපමෙ. සුඛානයනෙති ලොකියලොකුත්තරභෙදං සුඛං ආනෙතීති සුඛානයනං, තස්මිං. ඉදඤ්ච ‘‘නයනෙ’’ති එතස්ස විසෙසනං.

එතං විසෙසනං කිමත්ථන්ති චෙ? උපමාභාවෙන ගහිතපකතිනයනතො ඉධ සම්භවන්තං විසෙසං දස්සෙතුන්ති වෙදිතබ්බං. කතරො සො විසෙසොති චෙ? පකතිනයනං රාගදොසාදිකිලෙසූපනිස්සයො හුත්වා දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකදුක්ඛස්ස ච පච්චයො හොති. ඉදං පන විනයනයනං ඉමස්ස කුලපුත්තස්ස එවං අහුත්වා එකංසෙන මොක්ඛාවහනසුඛස්සෙව පච්චයො හොතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං. යථා විනයමවිරාධෙත්වා පටිපජ්ජනෙන සිජ්ඣනකසීලසංවරමූලකඅවිප්පටිසාරාදිඅනුපාදිසෙසපරිනිබ්බානාවසා- නඵලසම්පත්තිවසෙන උප්පජ්ජනකලොකියලොකුත්තරසුඛාවහනෙ විනයෙති වුත්තං හොති.

පධානරතොති එත්ථ ‘‘අපී’’ති පාඨසෙසො. පධානෙ විනයාභියොගෙ රතොපි, විනයෙ අජ්ඣායනසවනචින්තනාදිවසෙන වායමන්තොපීති අත්ථො. අථ වා ‘‘විරාගො සෙට්ඨො ධම්මාන’’න්ති (ධ. ප. 273; නෙත්ති. 170; කථා. 872) වචනතො පධානං නිබ්බානං, තස්මිං රතොති අත්ථො. සාරමතෙති ‘‘සාර’’න්ති අධිමතෙ. අථ වා සාරං අඵෙග්ගුමතං මහාවිහාරවාසීනං ආචරියමතං එත්ථාති ‘‘සාරමතො’’ති විනයවිනිච්ඡයො වුත්තො, තස්මිං. ඉධාති ඉමස්මිං විනයවිනිච්ඡයෙ. රතොති අච්චන්තාභිරතො. ‘‘න රතො’’ති එත්ථ න-කාරං ‘‘රමතෙ’’ති ඔසානපදෙන යොජෙත්වා යො පන න රමතෙති සම්බන්ධො.

ථෙරනවමජ්ඣිමභික්ඛුභික්ඛුනීනං අන්තරෙ යො පන පුග්ගලො නිච්චපරිවත්තනසවනානුස්සරණචින්තනවසෙන න රමතෙ න කීළති, සො පුග්ගලො විනයෙ පධානරතොපි විනයපිටකෙ අජ්ඣයනසවනාදිවසෙන යුත්තපයුත්තොපි පටු හොති කිං, න හොතෙවාති දස්සෙති. විනයපිටකෙ පාටවමාකඞ්ඛන්තෙහි පඨමං තාවෙත්ථ සක්කච්චං අභියොගො කාතබ්බොති අධිප්පායො.

ඉමමෙවත්ථං ආනිසංසපාරංපරියපයොජනෙන සහ දස්සෙතුමාහ ‘‘ඉම’’න්තිආදි. ඉමන්ති වුච්චමානං විනයවිනිච්ඡයං, ‘‘අවෙදී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ‘‘යො’’ති පාඨසෙසො. යො කුලපුත්තො සතිසම්පජඤ්ඤසද්ධාසම්පන්නො ඉමං විනයවිනිච්ඡයං සම්මා අවෙදි අඤ්ඤාසි. කිං භූතන්ති ආහ ‘‘හිතවිභාවන’’න්ති. ලොකියලොකුත්තරසම්පත්තියා මූලසාධනත්තා සීලමිධ හිතං නාම, තං විභාවෙති පකාසෙතීති හිතවිභාවනොති විග්ගහො. ‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය…පෙ… විජටයෙ ජට’’න්ති (සං. නි. 1.23, 192; මි. ප. 2.1.9) වුත්තත්තා සබ්බකිලෙසජටාවිජටනලොකුත්තරඤාණස්ස පදට්ඨානසොපචාරසාභිඤ්ඤාරූපාරූපඅට්ඨසමාධීනං පදට්ඨානතාය සබ්බලොකියලොකුත්තරගුණසම්පදානං මූලභූතෙසු චතුපාරිසුද්ධිසීලෙසු පධානං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං, තප්පකාසකත්තා අයං විනයවිනිච්ඡයො ‘‘හිතවිභාවනො’’ති වුත්තො.

භාවනන්ති භාවීයති පුනප්පුනං චෙතසි නිවෙසීයතීති භාවනො, භාවනීයොති වුත්තං හොති. හිතවිභාවකත්තායෙව හිතත්ථීහි පුනප්පුනං චිත්තෙ වාසෙතබ්බොති වුත්තං හොති, තං එවංවිධං විනයවිනිච්ඡයං. සුරසම්භවන්ති රසීයති අස්සාදීයතීති රසො, සද්දරසො අත්ථරසො කරුණාදිරසො විමුත්තිරසො ච, සොභණො රසො එතස්සාති සුරසො, විනයවිනිච්ඡයො, තං සුරසං. භවං භවන්තං, සන්තන්ති වුත්තං හොති, සුරසං සමානං, සුරසං භූතන්ති අත්ථො. කිං වුත්තං හොති? ‘‘සිලෙසො පසාදො සමතා මධුරතා සුඛුමාලතා අත්ථබ්‍යත්ති උදාරතා ඔජො කන්ති සමාධී’’ති එවං වුත්තෙහි කවිජනෙහි අස්සාදෙතබ්බසිලෙසාදිදසවිධසද්දජීවිතගුණසඞ්ඛාතසද්දරසසම්පත්තීහි ච සභාවාඛ්‍යානං උපමා රූපකං දීපකං ආවුත්තීති එවමාදික්කමනිද්දිට්ඨපඤ්චතිංසඅත්ථාලඞ්කාරෙසු අනුරූපසභාවාඛ්‍යානාදිප්පධානඅත්ථාලඞ්කාරසඞ්ඛාතඅත්ථරසසම්පත්තීහි ච යථාසම්භවං පකාසිතබ්බකරුණාරසඅබ්භුතරසසන්තරසාදීහි ච යුත්තත්තා සුරසං ඉමං විනයවිනිච්ඡයන්ති වුත්තං හොති.

අථ වා ඉමිනා පකරණෙන පධානතො විධීයමානපාතිමොක්ඛසංවරසීලස්ස එකන්තෙන සමාධිසංවත්තනිකත්තා සමාධිස්ස ච පඤ්ඤාය පදට්ඨානත්තා පඤ්ඤාය ච නිබ්බානපාපනතො මූලකාරණං හුත්වා කමෙන නිබ්බානාමතඵලරසසම්පදායකං ඉමං විනයවිනිච්ඡයං පරමස්සාදනීයරූපෙන ධිතිවිමුත්තිරසෙන සුරසභූතන්ති වුත්තං හොතීති ච වෙදිතබ්බං. සම්භවන්ති එත්ථ සං වුච්චති සුඛං කායිකං චෙතසිකඤ්ච, තං භවති එතස්මාති සම්භවො, විනයවිනිච්ඡයො, තං, කායචිත්තසුඛානං මූලකාරණභූතං, වුත්තනයෙන සුරසත්තා ච යථාවුත්තරසසම්පදසාරමහුස්සවෙන සම්භූතමානසිකසුඛස්ස, තංසමුට්ඨානරූපනිස්සයකායිකසුඛස්ස ච පභවභූතන්ති අත්ථො. එත්තාවතා ඉමස්ස විනයවිනිච්ඡයස්ස සම්මා විඤ්ඤාතබ්බතාය කාරණං දස්සිතං හොති.

එවං නානාගුණරතනාකරං ඉමං විනයවිනිච්ඡයං සම්පජානන්තො සො කුලපුත්තො කිං හොතීති චෙ? පාලිනා උපාලිනා සමො භවති. පාලිනාති සාසනං පාලෙතීති ‘‘පාලො’’ති විනයො වුච්චති, වුත්තඤ්හි ‘‘විනයො නාම සාසනස්ස ආයූ’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමසඞ්ගීතිකථා; පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමසඞ්ගීතිකථා; ඛු. පා. අට්ඨ. 5.මහාසඞ්ගීතිකථා; ථෙරගා. අට්ඨ. 1.251) සො අස්ස අත්ථීති පාලී, පරියත්තිපටිපත්තිපටිවෙධවසෙන තිවිධසාසනස්ස ජීවිතභූතවිනයපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතසාසනධරත්තා ‘‘පාලී’’ති ලද්ධනාමෙන උපාලිනා, ‘‘එතදග්ගං භික්ඛවෙ මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.219, 228) චතුපරිසමජ්ඣෙ නිසින්නෙන සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනා සම්මාසම්බුද්ධෙන මුඛපදුමං විකාසෙත්වා පකාසිතඑතදග්ගට්ඨානෙන විසෙසතො සායනරක්ඛනකභාවෙන පටිලද්ධපාලීතිනාමධෙය්‍යෙන උපාලිමහාථෙරෙන සමො හොතීති වුත්තං හොති.

කස්මිං විසයෙ සමො භවතීති චෙ? සාසනෙ. සාසනෙති යථාවුත්තෙ තිවිධෙ සාසනෙ, තත්‍රාපි ථාවරජඞ්ගමසකලවත්ථුවිත්ථාරාධරමණ්ඩලසදිසෙ පටිපත්තිපටිවෙධද්වයධාරෙ පරියත්තිසාසනෙ, තත්ථාපි විනයකථාධිකාරත්තා ලබ්භමානෙ විනයපිටකසඞ්ඛාතපරියත්තිසාසනෙකදෙසෙ සමො භවතීති අත්ථො.

කිංභූතෙ සාසනෙ? මාරබලිසාසනෙ. මාරස්ස බලි මාරබලි, මාරගොචරො, තස්ස සාසනං හිංසකං මාරබලිසාසනං, තස්මිං. ඛන්ධාදීසු පඤ්චසු මාරෙසු පධානභූතකාමරාගාදිපභවකිලෙසමාරස්ස ගොචරභාවෙන බලිසඞ්ඛාතඉත්ථිසරීරාදිනිස්සයඵොට්ඨබ්බාදිවිසයස්ස පරිච්චජාපනත්ථං ‘‘යො පන භික්ඛු…පෙ… අසංවාසො’’තිආදිනා (පාරා. 44) නයෙන වුත්තත්තා තස්ස මාරබලිස්ස හිංසකං හොතීති මාරබලිසාසනනාමධෙය්‍යවිනයපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතසාසනෙති අත්ථො.

අථ වා ‘‘බළිසෙනපි ජාලෙන, හත්ථෙන කුමිනෙන වා’’ති උදකට්ඨකථාය වක්ඛමානත්තා බළිස-සද්දෙන මච්ඡමාරණකණ්ටකමාහ, තං මාරස්ස බළිසං අසති ඛිපති වජ්ජෙතීති මාරබළිසාසනං, තස්මිං, ‘‘සමන්තපාසො මාරස්සා’’ති වුත්තත්තා සංසාරසාගරෙ පරිවත්තමානකසංකිලෙසදාසපුථුජ්ජනසඞ්ඛාතමච්ඡෙ ගණ්හිතුං මාරමහාකෙවට්ටෙන පක්ඛිත්තබළිසසඞ්ඛාතඉත්ථිරූපසද්දාදිපඤ්චකාමගුණා- මිසාවුතකාමරාගාදිකිලෙසමහාබළිසං තදඞ්ගප්පහානවීතික්කමප්පහානාදිවසෙන පජහන්තෙ විනයපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතෙ සාසනෙති අධිප්පායො.

එත්ථ ච සාරමතෙ ඉධ ඉමස්මිං විනයවිනිච්ඡයෙ යො පන න රමතෙ, සො පුග්ගලො අනයූපරමෙ තතො එව පරමෙ උත්තමෙ සුජනස්ස සුඛානයනෙ නයනෙ නයනුපමෙ විනයෙ රතො අභිරතො පධානරතොපි විනයෙ අජ්ඣායනාදීසු යොගමාපජ්ජන්තොපි පටු හොති පටුතරො හොති කිං, න හොතෙව. තස්මා විනයෙ පාටවත්ථිනා එත්ථෙව සක්කච්චාභියොගො කාතබ්බොති සඞ්ඛෙපතො සාධිප්පායා අත්ථයොජනා වෙදිතබ්බා. අථ වා පධානෙ චතුබ්බිධෙ සම්මප්පධානෙ වීරියෙ රතො අභිරතො යො පන නරො සාරමතෙ ඉධ ඉමස්මිං විනයවිනිච්ඡයෙ යතො රමතෙ, අතො තස්මා සො අනයූපරමෙ සුජනස්ස සුඛානයනෙ විනයෙ පටු හොති කුසලො හොතීති යොජනාති නො ඛන්ති.

හිතවිභාවනං හිතප්පකාසකං භාවනං භාවනීයං ආසෙවිතබ්බං සුරසම්භවං සුරසං සමානං සුරසං භූතං සම්භවං සුඛහෙතුකං ඉමං විනයවිනිච්ඡයං යො අවෙදි අඤ්ඤාසි, සො පුග්ගලො මාරබළිසාසනෙ මාරවිසයප්පහානකරෙ, අථ වා මාරබළිසස්ස මාරස්ස වත්ථුකාමාමිසාවුතකිලෙසකාමබළිසස්ස අසනෙ වජ්ජමානෙ සාසනෙ තිවිධෙපි ජිනසාසනෙ, තත්ථාපි පටිපත්තිපටිවෙධානං පතිට්ඨානභූතෙ පරියත්තිසාසනෙ, තත්‍රාපි සකලසාසනස්ස ජීවිතසමානෙ විනයපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතපරියත්තිසාසනෙකදෙසෙ පාලිනා විනයපරියත්තියං එතදග්ගෙ ඨපනෙන සාසනපාලනෙ තංමූලභාවතො පාලසඞ්ඛාතවිනයපරියත්තියා පසත්ථතරෙන උපාලිනා උපාලිමහාථෙරෙන සමො භවතීති යොජනා.

ඉති විනයත්ථසාරසන්දීපනියා

විනයවිනිච්ඡයවණ්ණනාය

පඨමපාරාජිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියපාරාජිකකථාවණ්ණනා

39. ඉදානි දුතියං පාරාජිකවිනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘ආදියන්තො’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ථෙය්‍යචිත්තෙනා’’ති පාඨසෙසො. සො ච පච්චත්තෙකවචනන්තෙහි සබ්බපදෙහි යොජෙතබ්බො, ථෙය්‍යචිත්තෙන ආදියන්තො පරාජිතොති සම්බන්ධො. පරසන්තකං ආරාමාදිං අභියුඤ්ජිත්වා සාමිකං පරාජෙත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තො තදත්ථාය කතෙ පුබ්බපයොගෙ දුක්කටං, සාමිකස්ස විමතුප්පාදනෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච ආපජ්ජිත්වා තස්ස ච අත්තනො ච ධුරනික්ඛෙපෙන පාතිමොක්ඛසංවරසීලසම්පත්තියා අදායාදො හුත්වා පරාජිතො හොතීති වුත්තං හොති.

‘‘තථා’’ති ච ‘‘අපී’’ති ච ‘‘පරාජිතො’’ති ච ‘‘ථෙය්‍යචිත්තෙනා’’ති ඉමිනා සහ එකතො කත්වා ‘‘හරන්තො’’තිආදීහි චතූහිපි පදෙහි යොජෙතබ්බං. ථෙය්‍යචිත්තෙන හරන්තොපි තථා පරාජිතොති යොජනා සීසාදීහි පරසන්තකං භණ්ඩං හරන්තො ථෙය්‍යචිත්තෙන භණ්ඩස්ස ආමසනෙ දුක්කටඤ්ච ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච ආපජ්ජිත්වා සීසතො ඛන්ධොහරණාදිපයොගං කරොන්තොපි තථා පරාජිතො හොතීති අත්ථො.

ථෙය්‍යචිත්තෙන අවහරන්තොපි තථා පරාජිතොති යොජනා. අයං පනෙත්ථ අත්ථො – අඤ්ඤෙහි සඞ්ගොපනාදිං සන්ධාය අත්තනි උපනික්ඛිත්තභණ්ඩං ‘‘දෙහි මෙ භණ්ඩ’’න්ති චොදියමානො ‘‘න මයා ගහිත’’න්තිආදිනා මුසා වත්වා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හන්තොපි තස්ස විමතුප්පාදනෙ ථුල්ලච්චයමාපජ්ජිත්වා තථෙව ධුරනික්ඛෙපෙන පරාජිතො හොතීති. ‘‘නාහං අග්ගහෙසි’’න්තිආදිනා අවජානිත්වා පටික්ඛිපිත්වා හරන්තො ‘‘අවහරන්තො’’ති වුත්තො.

ථෙය්‍යචිත්තෙන ඉරියාපථං විකොපෙන්තොපි තථා පරාජිතොති යොජනා. යං පන අඤ්ඤෙසං භණ්ඩහරණකමනුස්සාදීනමඤ්ඤතරං ‘‘තෙන භණ්ඩෙන සහ ගණ්හාමී’’ති භණ්ඩං හරන්තං ථෙය්‍යචිත්තෙන නිවාරෙත්වා අත්තනා ඉච්ඡිතදිසාභිමුඛං කත්වා තස්ස පකතිඉරියාපථං විකොපෙන්තොපි පඨමපාදුද්ධාරෙන ථුල්ලච්චයමාපජ්ජිත්වා දුතියපදවාරාතික්කමෙන තථෙව පරාජිතො හොතීති අත්ථො.

ථෙය්‍යචිත්තෙන ඨානා චාවෙන්තොපි තථා පරාජිතොති යොජනා. ථලාදීසු ඨිතං භණ්ඩං ථෙය්‍යචිත්තෙන අවහරිතුකාමතාය ඨිතට්ඨානතො අපනෙන්තොපි දුතියපරියෙසනාදීසු ආමසනාවසානෙසු සබ්බෙසුපි පයොගෙසු දුක්කටානි ච ඵන්දාපනෙ ථුල්ලච්චයඤ්ච ආපජ්ජිත්වා උපරි වක්ඛමානප්පකාරෙසු විය ඨිතට්ඨානතො කෙසග්ගමත්තම්පි අපනෙන්තො තථෙව පරාජිතො හොතීති අත්ථො.

එවමෙතාය ගාථාය ‘‘ආදියෙය්‍ය හරෙය්‍ය අවහරෙය්‍ය ඉරියාපථං විකොපෙය්‍ය ඨානාචාවෙය්‍ය සඞ්කෙතං වීතිනාමෙය්‍යා’’ති (පාරා. 92) පදභාජනාගතෙසු ඡසු පදෙසු ආදො පඤ්ච පදානි සඞ්ගහෙත්වා ඡට්ඨං පදං කස්මා න සඞ්ගහිතන්ති චෙ? අයං ගාථා න තංපදභාජනං දස්සෙතුං වුත්තා, අථ ඛො තෙසං පදානං විනිච්ඡයං සන්ධාය අට්ඨකථාසු (පාරා. අට්ඨ. 1.92) වුත්තපඤ්චවීසතිඅවහාරෙ දස්සෙතුං තදවයවභූතපඤ්චපඤ්චකානි දස්සෙතුකාමෙන වුත්තා, තස්මා එත්ථ ඡට්ඨං පදං න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අථ වා වක්ඛමානෙ තතියපඤ්චකෙ නිස්සග්ගියාවහාරපදෙන, පඤ්චමපඤ්චකෙ පරිකප්පාවහාරපදෙන ච සඞ්ගය්හමානත්තා එත්ථ නානෙකභණ්ඩපඤ්චකද්වයං අසඞ්කරතො දස්සෙතුං ඡට්ඨං පදං න ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං.

40. ඉමස්මිං අදින්නාදානපාරාජිකෙ වත්ථුම්හි ඔතිණ්ණෙ කත්තබ්බවිනිච්ඡයස්ස පඤ්චවීසතිඅවහාරානං අඞ්ගානි හොන්ති, තෙ ච නානාභණ්ඩපඤ්චකං එකභණ්ඩපඤ්චකං සාහත්ථිකපඤ්චකං පුබ්බපයොගපඤ්චකං ථෙය්‍යාවහාරපඤ්චකන්ති නිද්දිට්ඨා පඤ්චපඤ්චකභෙදා, තත්ථ ඉමාය ගාථාය නානෙකභණ්ඩපඤ්චකද්වයප්පභෙදෙ දස අවහාරෙ සඞ්ගහෙත්වා අවසෙසපඤ්චකත්තයං දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’ති ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තිස්සං ගාථායං. නානෙකභණ්ඩානන්ති නානා, එකො ච භණ්ඩො යෙසන්ති විග්ගහො. සවිඤ්ඤාණකඅවිඤ්ඤාණකභණ්ඩවසෙන නානාභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච සවිඤ්ඤාණකභණ්ඩවසෙනෙව එකභණ්ඩපඤ්චකඤ්ච වෙදිතබ්බං. පඤ්ච පරිමාණා යෙසන්තෙ පඤ්චකා, තෙසං. අවහාරාති අවහරණානි, චොරකම්මානීති වුත්තං හොති. එතෙති අනන්තරගාථාය ‘‘ආදියන්තො’’තිආදිනා නිද්දිට්ඨා ආදියන්තාදයො. පටිපත්තිසන්තානෙ විසෙසං විනිච්ඡයං භාවෙති උප්පාදෙතීති විභාවී, විනයධරො, තෙන විභාවිනා. විඤ්ඤාතබ්බාති පරෙසං ආරාමාදිසවිඤ්ඤාණකවත්ථූනි වා දාසමයූරාදිං කෙවලං සවිඤ්ඤාණකවත්ථුමත්තං වා අවහරිතුං කතා යථාවුත්තසරූපා ආදියනාදයො ඨානාචාවනපරියොසානා පඤ්ච අවහාරා යථාවුත්තනානාභණ්ඩඑකභණ්ඩවිසයා හුත්වා පවත්තන්තීති නානාභණ්ඩපඤ්චකං එකභණ්ඩපඤ්චකන්ති දස අවහාරා භවන්තීති විනයධරෙන ඔතිණ්ණස්ස වත්ථුනො විනිච්ඡයොපකාරකත්තා තථතො ඤාතබ්බාති අත්ථො.

41. එවං පඤ්චවීසති අවහාරෙ දස්සෙතුං වත්තබ්බෙසු පඤ්චසු පඤ්චකෙසු නානෙකභණ්ඩපඤ්චකානි ද්වෙ දස්සෙත්වා ඉදානි අවසෙසපඤ්චකත්තයං දස්සෙතුමාහ ‘‘සාහත්ථා’’තිආදි. තත්ථ සාහත්ථොති සකො හත්ථො, තෙන නිබ්බත්තො, තස්ස වා සම්බන්ධීති සාහත්ථො, අවහාරො, චොරෙන සහත්ථා කතො අවහාරොති අත්ථො. ආණත්තිකො චෙවාති ආණත්තියා නිබ්බත්තො ආණත්තිකො, අවහාරො, චොරස්ස ‘‘ඉමං නාම භණ්ඩං ගණ්හා’’ති යස්ස කස්සචි ආණාපනෙන සිද්ධො අවහාරො ච. නිස්සග්ගොති නිස්සජ්ජනං නිස්සග්ගො, අවහාරො, සුඞ්කඝාතට්ඨානෙ, පරිකප්පිතොකාසෙ වා ඨත්වා භණ්ඩස්ස බහි පාතනන්ති වුත්තං හොති.

අත්ථසාධකොති පාරාජිකාපත්තිසඞ්ඛාතං අත්ථං සාධෙතීති අත්ථසාධකො, සො අවහාරො ච යථාණත්තිකං අවිරාධෙත්වා එකංසෙන අවහරන්තස්ස ‘‘අසුකස්ස භණ්ඩං අවහරා’’ති අවිසෙසෙන වා අවහරිතබ්බවත්ථුවිසෙසො ගහණකාලො ගහණදෙසො ගහණාකාරො චාති එවමාදිවිසෙසානමඤ්ඤතරෙන විසෙසෙත්වා වා ආණාපනඤ්ච එකංසෙන පාදග්ඝනකතෙලපිවනකං උපාහනාදිකිඤ්චිවත්ථුං තෙලභාජනාදීසු පාතනාදිප්පයොගො චාති එවමාදිප්පයොගො ච කිරියාසිද්ධියා පුරෙතරමෙව පාරාජිකසඞ්ඛාතස්ස අත්ථස්ස සාධනතො අත්ථසාධකො අවහාරො චාති වුත්තං හොති.

ධුරනික්ඛෙපනඤ්චාති ධුරස්ස නික්ඛෙපනං ධුරනික්ඛෙපනං, තඤ්ච අවහාරො, පරසන්තකානං ආරාමාදීනං අභියොගවිසයෙ ච උපනික්ඛිත්තස්ස භණ්ඩාදිනො විසයෙ ච චොරස්ස සාමිනො විස්සජ්ජනෙ ච සාමිනො ච, යදා කදාචි යථාකථඤ්චි ගණ්හිස්සාමීති ගහණෙ නිරුස්සාහභාවසඞ්ඛාතො ධුරනික්ඛෙපාවහාරො චාති වුත්තං හොති. ඉති ඉදං ධුරනික්ඛෙපනඤ්ච යථාවුත්තප්පකාරං සාහත්ථාදිචතුක්කඤ්ච පඤ්චන්නං අවහාරානං සමූහො පඤ්චකං, සාහත්ථාදිපඤ්චකං ‘‘සාහත්ථපඤ්චක’’න්ති වුච්චති. ආදි-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති වෙදිතබ්බං.

42. පුබ්බසහපයොගා චාති එත්ථ ‘‘පුබ්බපයොගො සහපයොගො’’ති පයොග-සද්දො පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. ‘‘ආණත්තිවසෙන පුබ්බපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති අට්ඨකථාවචනතො (පාරා. අට්ඨ. 1.92) යථාණත්තිකමවිරාධෙත්වා ගණ්හතො ‘‘අසුකස්ස ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහරා’’ති ආණාපනං පුබ්බපයොගො නාම අවහාරො. කායෙන, වාචාය වා පයුජ්ජනං ආණාපනං පයොගො, ආණත්තස්ස භණ්ඩග්ගහණතො පුබ්බත්තා පුබ්බො ච සො පයොගො චාති පුබ්බපයොගො අවහාරොති දට්ඨබ්බං. ‘‘ඨානාචාවනවසෙන සහපයොගො වෙදිතබ්බො’’ති අට්ඨකථාවචනස්ස උපලක්ඛණපදත්තා ඨානාචාවනඤ්ච පරායත්තභූමිගහණෙ ඛීලසඞ්කමනාදිකඤ්ච සහපයොගො අවහාරොති වෙදිතබ්බො.

සංවිදාහරණන්ති බහූහි එකතො හුත්වා ‘‘ඉදං නාම භණ්ඩං අවහරිස්සාමා’’ති සංවිදහිත්වා සබ්බෙහි, එකතො වා සබ්බෙසං අනුමතියා එකෙන වා ගන්ත්වා පරසන්තකස්ස ථෙය්‍යචිත්තෙන හරණසඞ්ඛාතො සංවිදාවහාරො ච. සමං එකී හුත්වා විසුං එකෙනාපි ථෙය්‍යචිත්තෙන පාදෙ වා පාදාරහෙ වා ගහිතෙ කතමන්තනානං සබ්බෙසම්පි පාරාජිකං හොතීති දට්ඨබ්බං. සංවිදහිත්වා මන්තෙත්වා අවහරණං සංවිදාහරණං. නිරුත්තිනයෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. ‘‘සංවිදාහරණ’’න්ති ‘‘සංවිදාවහාරො’’ති ඉමස්ස වෙවචනං. ‘‘සම්බහුලා සංවිදහිත්වා එකො භණ්ඩං අවහරති, ආපත්ති සබ්බෙසං පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 118) වචනතො එවං සහකතමන්තනෙසු එකෙනාපි ථෙය්‍යචිත්තෙන පාදෙ වා පාදාරහෙ වා ගහිතෙ කතමන්තනානං සබ්බෙසං පාරාජිකං හොතීති දට්ඨබ්බං.

සඞ්කෙතකම්මන්ති පුබ්බණ්හාදිකාලපරිච්ඡෙදෙන සඤ්ජානනං සඞ්කෙතො, තෙන කතං කම්මං අවහරණං සඞ්කෙතකම්මං නාම. තං පන පුරෙභත්තාදීසු කඤ්චි කාලං පරිච්ඡින්දිත්වා ‘‘ඉමස්මිං කාලෙ ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහරා’’ති වුත්තෙ තස්මිංයෙව කාලෙ තංයෙව යථාවුත්තං භණ්ඩං අවහරති චෙ, සඞ්කෙතකාරකස්ස සඞ්කෙතක්ඛණෙයෙව පාරාජිකන්ති සඞ්ඛෙපතො වෙදිතබ්බං.

නෙමිත්තන්ති පරභණ්ඩාවහාරස්ස හෙතුත්තා අක්ඛිනිඛණනාදි නිමිත්තං නාම, තෙන නිබ්බත්තං නෙමිත්තං, අවහරණසඞ්ඛාතකම්මං අවහාරො. ‘‘මයා අක්ඛිම්හි නිඛණිතෙ වා භමුම්හි උක්ඛිත්තෙ වා ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහරා’’ති ආණත්තෙන තං නිමිත්තං දිස්වා වුත්තමෙව භණ්ඩං වුත්තනියාමමවිරාධෙත්වා ගහිතං චෙ, නිමිත්තකාරකස්ස නිමිත්තකරණක්ඛණෙයෙව පාරාජිකං හොති. වුත්තනියාමං විරාධෙත්වා ගහිතං චෙ, නිමිත්තකාරකො මුච්චති, අවහාරකස්සෙව පාරාජිකං. පුබ්බපයොගො ආදි යස්ස තං පුබ්බපයොගාදි, පුබ්බපයොගාදි ච තං පඤ්චකඤ්චාති විග්ගහො.

43. ථෙය්‍යඤ්ච පසය්හඤ්ච පරිකප්පො ච පටිච්ඡන්නො ච කුසො ච ථෙය්‍යපසය්හපරිකප්පපටිච්ඡන්නකුසා, තෙ ආදී උපපදභූතා යෙසං අවහාරානං තෙ ථෙය්‍ය…පෙ… කුසාදිකා, අවහාරා, ඉමිනා ථෙය්‍යාවහාරො ච…පෙ… කුසාවහාරො චාති වුත්තං හොති. තත්ථ ථෙය්‍යාවහාරොති ථෙනො වුච්චති චොරො, තස්ස භාවො ථෙය්‍යං, එත්ථ න-කාරලොපො නිරුත්තිනයෙන දට්ඨබ්බො, තෙන අවහරණං ථෙය්‍යාවහාරො, සන්ධිච්ඡෙදාදිවසෙන අදිස්සමානෙන ගහණඤ්ච කූටමානකූටකහාපණාදීහි වඤ්චෙත්වා ගහණඤ්ච ථෙය්‍යාවහාරො.

පසය්හ අභිභවිත්වා අවහරණං පසය්හාවහාරො, ගාමවිලොපකා විය සාමිකෙ අභිභවිත්වා ගහණඤ්ච රාජභටාදයො විය අභිභවිත්වා නිබද්ධකරග්ගහණෙ අධිකග්ගහණඤ්ච පසය්හාවහාරො.

වත්ථසුත්තාදිකං පරිච්ඡිජ්ජ කප්පෙත්වා අවහරණං පරිකප්පාවහාරො, සො ච භණ්ඩොකාසපරිකප්පවසෙන දුවිධො හොති. තත්ථ නික්ඛිත්තභණ්ඩං අන්ධකාරප්පදෙසං පවිසිත්වා සුත්තාදිභණ්ඩානි තත්ථ නික්ඛිත්තානි, තෙ පෙළාදයො ගණ්හන්තස්ස ‘‘වත්ථානි චෙ ගණ්හිස්සාමි, සුත්තානි චෙ න ගණ්හිස්සාමී’’තිආදිනා නයෙන පරිකප්පෙත්වා උක්ඛිපනං භණ්ඩපරිකප්පපුබ්බකත්තා භණ්ඩපරිකප්පාවහාරො නාම. ආරාමපරිවෙණාදීනි පවිසිත්වා ලොභනීයං භණ්ඩං දිස්වා ගබ්භපාසාදතලපමුඛමාළකපාකාරද්වාරකොට්ඨකාදිං යං කිඤ්චි ඨානං පරිකප්පෙත්වා ‘‘එත්ථන්තරෙ දිට්ඨො චෙ, ඔලොකෙතුං ගහිතං විය දස්සාමි, නො චෙ, හරිස්සාමී’’ති පරිකප්පෙත්වා ආදාය ගන්ත්වා පරිකප්පිතට්ඨානාතික්කමො ඔකාසපරිකප්පපුබ්බකත්තා ඔකාසපරිකප්පාවහාරො නාමාති සඞ්ඛෙපතො වෙදිතබ්බො.

තිණපණ්ණාදීහි පටිච්ඡන්නස්ස භණ්ඩස්ස අවහරණං පටිච්ඡන්නාවහාරො, උය්‍යානාදීසු කීළමානෙහි වා සඞ්ඝපරිවිසන්තෙහි වා මනුස්සෙහි ඔමුඤ්චිත්වා ඨපිතං අලඞ්කාරාදිකං යං කිඤ්චි භණ්ඩං දිස්වා ‘‘ඔණමිත්වා ගණ්හන්තෙ ආසඞ්කන්තී’’ති ඨත්වා තිණපණ්ණපංසුවාලුකාදීහි පටිච්ඡාදෙත්වා සාමිකෙසු පරියෙසිත්වා අදිස්වා සාලයෙසු ගතෙසු පච්ඡා ථෙය්‍යචිත්තෙන ගහණඤ්ච තදෙව භණ්ඩං කද්දමාදීසු ථෙය්‍යචිත්තෙන අඞ්ගුට්ඨාදීහි පීළෙත්වා ඔසීදාපෙත්වා හෙට්ඨාභාගෙන ඵුට්ඨට්ඨානං උපරිභාගෙන අතික්කමනඤ්ච පටිච්ඡන්නාවහාරොති වුත්තං හොති.

කුසෙන අවහාරො කුසාවහාරො, ථෙය්‍යචිත්තෙන කුසං සඞ්කාමෙත්වා පරකොට්ඨාසස්ස අග්ඝෙන මහන්තස්ස වා සමසමස්ස වා ගහණන්ති අත්ථො. යො පන භික්ඛු කුසපාතනෙන සඞ්ඝස්ස චීවරෙසු භාජියමානෙසු අත්තනො කොට්ඨාසෙන සමං වා අධිකං වා ඌනකං වා අග්ඝෙන පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා අග්ඝනකං අඤ්ඤස්ස කොට්ඨාසං අවහරිතුකාමො අත්තනො කොට්ඨාසෙ පතිතං කුසං පරකොට්ඨාසෙ පාතෙතුකාමො උද්ධරති, තඞ්ඛණෙ ච පරස්ස කොට්ඨාසෙ පාතිතක්ඛණෙ ච න පාරාජිකං අනාපජ්ජිත්වා පරකොට්ඨාසතො පරනාමලිඛිතං කුසං උක්ඛිපෙන්තො තතො කෙසග්ගමත්තම්පි අපනාමෙති, පාරාජිකො හොති. යදි පඨමං පරකොට්ඨාසතො කුසං උද්ධරති, උද්ධටක්ඛණෙ ච අත්තනො කොට්ඨාසෙ පාතිතක්ඛණෙ ච සකනාමලිඛිතං කුසං උද්ධරණක්ඛණෙ ච පාරාජිකං අනාපජ්ජිත්වා පරකොට්ඨාසෙ පාතනක්ඛණෙ හත්ථතො කෙසග්ගමත්තම්පි මුත්තෙ පාරාජිකො හොති.

යදි ද්වෙපි කුසෙ පටිච්ඡාදෙත්වා සබ්බෙසු භික්ඛූසු සකසකකොට්ඨාසං ආදාය ගතෙසු යස්මිං කුසං පටිච්ඡාදෙසි, තස්ස සාමිකෙන ආගන්ත්වා ‘‘මය්හං කුසො කස්මා න දිස්සතී’’ති වුත්තෙ චොරො ‘‘මය්හම්පි කුසො න දිස්සතී’’ති වත්වා අත්තනො කොට්ඨාසං තස්ස සන්තකං විය දස්සෙත්වා තස්මිං විවදිත්වා වා අවිවදිත්වා වා ගහෙත්වා ගතෙ ඉතරං කොට්ඨාසං උද්ධරති චෙ, උද්ධටක්ඛණෙයෙව පාරාජිකො හොති. යදි පරො ‘‘මය්හං කොට්ඨාසං තුය්හං න දෙමි, ත්වං තුය්හං කොට්ඨාසං විචිනිත්වා ගණ්හාහී’’ති වදති, එවං වුත්තෙ සො අත්තනො අස්සාමිකභාවං ජානන්තොපි පරස්ස කොට්ඨාසං උද්ධරති, උද්ධටක්ඛණෙ පාරාජිකො හොති. යදි පරො විවාදභීරුකත්තා ‘‘කිං විවාදෙනා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මය්හං වා පත්තං හොතු තුය්හං වා, වරකොට්ඨාසං ත්වං ගණ්හාහී’’ති වදෙය්‍ය, දින්නකං නාම ගහිතං හොතීති පාරාජිකං න හොතීති. යදි ‘‘තව රුච්චනකං ගණ්හාහී’’ති වුත්තො විවාදභයෙන අත්තනො පත්තං වරභාගං ඨපෙත්වා ලාමකභාගං ගහෙත්වා ගතො, චොරො පච්ඡා ගණ්හන්තො විචිතාවසෙසං නාම අග්ගහෙසීති පාරාජිකො න හොති. එවං කුසාවහාරවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො. අයමෙත්ථ පඤ්චවීසතියා අවහාරෙසු සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකාය විනයසංවණ්ණනාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො.

44. එත්තාවතා අදින්නාදානපාරාජිකස්ස විනිච්ඡයාවයවරූපෙන උග්ගහෙතබ්බෙ පඤ්චවීසති අවහාරෙ දස්සෙත්වා ඉදානි අදින්නාදානවිනිච්ඡයෙ සම්පත්තෙ සහසා ආපත්තිං අනාරොපෙත්වා පඨමං ඔලොකෙතබ්බානි පඤ්ච ඨානානි දස්සෙතුං ‘‘වත්ථුකාලග්ඝදෙසෙ චා’’තිආදි ආරද්ධං.

තත්ථ වත්ථු නාම අවහටභණ්ඩං. කිං වුත්තං හොති? අවහාරකෙන ‘‘මයා ඉත්ථන්නාමං භණ්ඩං අවහට’’න්ති වුත්තෙපි තස්ස භණ්ඩස්ස සස්සාමිකඅස්සාමිකභාවං උපපරික්ඛිත්වා සස්සාමිකං චෙ, අවහාරකාලෙ තෙසං සාලයභාවං වා නිරාලයභාවං වා නියමෙත්වා සාලයකාලෙ චෙ ගහිතං, භණ්ඩං අග්ඝාපෙත්වා මාසකං වා ඌනමාසකං වා හොති, දුක්කටෙන, අතිරෙකමාසකං වා ඌනපඤ්චමාසකං වා හොති, ථුල්ලච්චයෙන, පඤ්චමාසකං වා අතිරෙකපඤ්චමාසකං වා හොති, පාරාජිකෙන කාතබ්බො. සාමිකානං නිරාලයකාලෙ චෙ ගහිතං, නත්ථි පාරාජිකං. භණ්ඩසාමිකෙ පන භණ්ඩං ආහරාපෙන්තෙ තං වා භණ්ඩං තදග්ඝනකං වා දාතබ්බන්ති.

කාලො නාම අවහාරකාලො. භණ්ඩං නාමෙතං කදාචි මහග්ඝං හොති, කදාචි සමග්ඝං. තස්මා අවහටභණ්ඩස්ස අග්ඝං පරිච්ඡින්දන්තෙහි අවහටකාලානුරූපං කත්වා පරිච්ඡින්දනත්ථං කාලවිනිච්ඡයො කාතබ්බොති වුත්තං හොති.

අග්ඝො නාම අවහටභණ්ඩස්ස අග්ඝො. එත්ථ ච සබ්බදා භණ්ඩානං අග්ඝො සමානරූපො න හොති, නවභණ්ඩං මහග්ඝං හොති, පුරාණං චෙ සමග්ඝං. තස්මා අවහාරකාලෙ භණ්ඩස්ස නවභාවං වා පුරාණභාවං වා නියමෙත්වා අග්ඝො පරිච්ඡින්දිතබ්බොති අධිප්පායො.

දෙසො චාති භණ්ඩාවහාරදෙසො. එත්ථ ච සබ්බස්සාපි භණ්ඩස්ස උට්ඨානදෙසෙ සමග්ඝං හුත්වා අඤ්ඤත්ථ මහග්ඝත්තා අවහටභණ්ඩෙ අග්ඝං පරිච්ඡින්දිත්වා තදනුරූපා ආපත්තියො නියමන්තෙහි අග්ඝං පරිච්ඡින්දනත්ථාය අවහාරදෙසං නියමෙත්වා තස්මිං දෙසෙ අග්ඝවසෙන තදනුරූපා ආපත්තියො කාරෙතබ්බාති අධිප්පායො.

පරිභොගො නාම අවහටභණ්ඩෙ අවහාරතො පුබ්බෙ පරෙහි කතපරිභොගො. එත්ථ ච යස්ස කස්සචි භණ්ඩස්ස පරිභොගෙන අග්ඝො පරිහායතීති භණ්ඩසාමිකං පුච්ඡිත්වා තස්මිං භණ්ඩෙ නවෙපි එකවාරම්පි යෙන කෙනචි පකාරෙන පරිභුත්තෙ පරිහාපෙත්වා අග්ඝො පරිච්ඡින්දිතබ්බොති වුත්තං හොති.

එවමාදිනා නයෙන එතානි පඤ්ච ඨානානි උපපරික්ඛිත්වාව විනිච්ඡයො කාතබ්බොති දස්සෙතුමාහ ‘‘පඤ්චපි ඤත්වා එතානි කත්තබ්බො පණ්ඩිතෙන විනිච්ඡයො’’ති.

45. එත්තාවතා අදින්නාදානවිනිච්ඡයාවයවභූතෙ පඤ්චවීසති අවහාරෙ ච පඤ්චට්ඨානාවලොකනඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි අනාගතෙ පාපභික්ඛූනං ලෙසොකාසපිදහනත්ථං පරසන්තකං යං කිඤ්චි වත්ථුං යත්ථ කත්ථචි ඨිතං යෙන කෙනචි පකාරෙන ගණ්හතො මොක්ඛාභාවං දස්සෙතුකාමෙන තථාගතෙන යා පනෙතා –

භූමට්ඨඤ්ච ථලට්ඨඤ්ච;

ආකාසට්ඨ මථාපරං;

වෙහාසට්ඨො දකට්ඨඤ්ච;

නාවා යානට්ඨමෙව ච.

භාරා රාම විහාරට්ඨං;

ඛෙත්ත වත්ථුට්ඨමෙව ච;

ගාමා රඤ්ඤට්ඨ මුදකං;

දන්තපොනො වනප්පති.

හරණකො පනිධි චෙව;

සුඞ්කඝාතකං පාණකා;

අපදං ද්විපදඤ්චෙව;

චතුප්පදං බහුප්පදං.

ඔචරකොණිරක්ඛො ච;

සංවිදාහරණම්පි ච;

සඞ්කෙතකම්මං නිමිත්ත-

මිති තිං සෙත්ථ මාතිකා. –

නික්ඛිත්තා, තාසං යථාක්කමං පදභාජනෙ, තදට්ඨකථාය ච ආගතනයෙන විනිච්ඡයං දස්සෙතුකාමො පඨමං තාව භූමට්ඨෙ විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘දුතියං වාපී’’තිආදි.

තත්ථ දුතියං ථෙය්‍යචිත්තෙන පරියෙසතො දුක්කටන්ති සම්බන්ධො. එවං සබ්බපදෙසු. උපරි සඤ්ජාතාහි රුක්ඛලතාහි, ඉට්ඨකපාසාණාදීහි ච සඤ්ඡන්නං මහානිධිං උද්ධරිතුකාමෙන ‘‘මයා එකෙනෙව න සක්කා’’ති අත්තනො අඤ්ඤං සහායං පරියෙසිතුං ථෙය්‍යචිත්තෙන සයිතට්ඨානා උට්ඨානාදීසු සබ්බපයොගෙසු දුක්කටං හොතීති අත්ථො. කුදාලං භූමිඛණනත්ථාය පිටකං වාපි පංසුඋද්ධරණත්ථාය යං කිඤ්චි භාජනං. ඉමෙසු ද්වීසු කුදාලස්ස චෙ දණ්ඩො නත්ථි, දණ්ඩත්ථාය රුක්ඛතො දණ්ඩං ඡින්දතො ච කුදාලො චෙ න හොති, කුදාලකරණත්ථාය අයොබීජං උද්ධරණත්ථාය අකප්පියපථවිං ඛණන්තස්සපි පච්ඡිකරණත්ථාය පණ්ණානි ඡින්දතොපි පිටකවායනත්ථාය වල්ලිං ඡින්දතොපි උභයත්ථාපි පරියෙසනෙ මුසා භණතොපි දුක්කටඤ්චෙව පාචිත්තියඤ්ච, ඉතරපයොගෙසු දුක්කටමෙවාති වෙදිතබ්බං.

ගච්ඡතොති දුතියාදිං පරියෙසිත්වා ලද්ධා වා අලද්ධා වා නිධිට්ඨානං ගච්ඡන්තස්ස පදෙ පදෙ දුක්කටන්ති අත්ථො. එත්ථ ච ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා පරියෙසතී’’තිආදි පාළියං (පාරා. 94) ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො’’ති වුත්තත්තා, ඉධ ‘‘ථෙය්‍යචිත්තෙනා’’ති වචනතො ‘‘ඉමං නිධිං ලභිත්වා බුද්ධපූජං වා කරිස්සාමි, සඞ්ඝභත්තං වා කරිස්සාමී’’ති එවමාදිනා නයෙන කුසලචිත්තප්පවත්තියා සති අනාපත්තීති දට්ඨබ්බං. පුබ්බයොගතොති අදින්නාදානස්ස පුබ්බපයොගභාවතො, දුතියපරියෙසනාදීසු පුබ්බපයොගෙසු දුක්කටන්ති අත්ථො.

දුක්කටඤ්ච අට්ඨවිධං හොති පුබ්බපයොගදුක්කටං සහපයොගදුක්කටං අනාමාසදුක්කටං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං විනයදුක්කටං ඤාතදුක්කටං ඤත්තිදුක්කටං පටිස්සවදුක්කටන්ති. තත්ථ ‘‘ථෙය්‍යචිත්තො දුතියං වා කුදාලං වා පිටකං වා පරියෙසති ගච්ඡති වා, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං පුබ්බපයොගදුක්කටං නාම. ඉධ පාචිත්තියට්ඨානෙ පාචිත්තියං, ඉතරෙසු පුබ්බපයොගෙසු දුක්කටං. ‘‘තත්ථජාතකං කට්ඨං වා ලතං වා ඡින්දති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං සහපයොගදුක්කටං. ඉධ අදින්නාදානසහිතපයොගත්තා පාචිත්තියවත්ථුම්හි, ඉතරත්‍ර ච දුක්කටමෙවාති අයමෙත්ථ විසෙසො. මුත්තාමණිආදීසු දසසු රතනෙසු, සාලිආදීසු සත්තසු ධඤ්ඤෙසු, සබ්බෙසු ච ආවුධභණ්ඩාදීසු ආමසනපච්චයා දුක්කටං අනාමාසදුක්කටං. කදලිනාළිකෙරපනසාදිරුක්ඛට්ඨමෙව ඵලං ආමසන්තස්ස වුත්තං දුක්කටං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං. උපචරණං උපචිණ්ණං, පරාමසනන්ති අත්ථො. දුට්ඨු උපචිණ්ණං දුරුපචිණ්ණං, දුරුපචිණ්ණෙ දුක්කටං දුරුපචිණ්ණදුක්කටං. භික්ඛාචාරකාලෙ පත්තෙ රජස්මිං පතිතෙ පත්තං අප්පටිග්ගහෙත්වා වා අධොවිත්වා වා භික්ඛාපටිග්ගහණෙන දුක්කටං විනයදුක්කටං, විනයෙ පඤ්ඤත්තං දුක්කටං විනයදුක්කටං. කිඤ්චාපි අවසෙසදුක්කටානිපි විනයෙ පඤ්ඤත්තානෙව, තථාපි රුළ්හියා මයූරාදිසද්දෙහි මොරාදයො විය ඉදමෙව තථා වුච්චති. ‘‘සුත්වා න වදන්ති, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තං ඤාතදුක්කටං නාම. එකාදසසු සමනුභාසනාසු ‘‘ඤත්තියා දුක්කට’’න්ති වුත්තං ඤත්තිදුක්කටං. ‘‘තස්ස භික්ඛවෙ භික්ඛුනො පුරිමිකා ච න පඤ්ඤායති, පටිස්සවෙ ච ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 207) වුත්තං පටිස්සවදුක්කටං නාම. ඉමෙසු අට්ඨසු දුක්කටෙසු ඉධ ආපජ්ජිතබ්බං දුක්කටං පුබ්බපයොගදුක්කටං නාම. තෙනාහ ‘‘පුබ්බයොගතො’’ති. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං උපසග්ගං අනාදියිත්වා ‘‘පුබ්බපයොගතො’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘පුබ්බයොගතො’’ති වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං.

එත්ථ ච කිඤ්චාපි ඉමෙසු දුක්කටෙසු අසඞ්ගහිතානි උභතොවිභඞ්ගාගතානි දිවාසෙය්‍යාදිදුක්කටානි චෙව ඛන්ධකාගතානි ච බහූනි දුක්කටානි සන්ති, තානි පනෙත්ථ විනයදුක්කටෙයෙව සඞ්ගහිතබ්බානි. ‘‘විනයෙ පඤ්ඤත්තං දුක්කටං විනයදුක්කට’’න්ති හි සාරත්ථදීපනියං (සාරත්ථ. ටී. 2.94) වුත්තන්ති. අට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.94) පන රජොකිණ්ණදුක්කටස්සෙව ‘‘විනයදුක්කට’’න්ති ගහණං උපලක්ඛණමත්තං. ඉතරථා අට්ඨ දුක්කටානීති ගණනාපරිච්ඡෙදොයෙව නිරත්ථකො සියාති පුබ්බපයොගෙ දුක්කටාදීනම්පි විනයදුක්කටෙයෙව සඞ්ගහෙතබ්බභාවෙපි කතිපයානි දස්සෙත්වා ඉතරෙසමෙකතො දස්සනත්ථං තෙසං විසුං ගහණං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහිතත්තෙපි ගෙය්‍යගාථාදීනං අට්ඨන්නං විසුං දස්සනං වියාති වෙදිතබ්බං.

46. තත්ථජාතකං කට්ඨං වාති තස්මිං චිරනිහිතනිධූපරි ජාතං අල්ලං සුක්ඛං කට්ඨං වා. ලතං වාති තාදිසං වල්ලිං වා. ඉදං උපලක්ඛණං තිණාදීනං ඛුද්දකගච්ඡානඤ්ච ගහෙතබ්බත්තා. උභයත්ථාපීති අල්ලෙ ච සුක්ඛෙ චාති වුත්තං හොති. අල්ලරුක්ඛාදීනි ඡින්දතො පාචිත්තියං අහුත්වා දුක්කටමත්තස්ස භවනෙ කාරණං දස්සෙති ‘‘සහපයොගතො’’ති. අවහාරෙන සහිතපයොගත්තා පාචිත්තියට්ඨානෙපි දුක්කටමෙවාති වුත්තං හොති. ‘‘සහපයොගතො උභයත්ථාපි දුක්කට’’න්ති වදන්තො පඨමගාථාය දස්සිතපුබ්බපයොගතො ඉමාය දස්සිතසහපයොගස්ස විසෙසං දස්සෙති.

47. පථවින්ති කප්පියං වා අකප්පියං වා පථවිං. අකප්පියපථවිං ඛණතො සහපයොගත්තා දුක්කටමෙව. බ්‍යූහතොති පංසුං එකතො රාසිං කරොන්තස්ස. ‘‘වියූහති එකපස්සෙ රාසිං කරොතී’’ති අට්ඨකථාවචනතො ඌහ-ඉච්චෙතස්ස ධාතුනො විතක්කෙ උප්පන්නත්තෙපි ධාතූනමනෙකත්ථත්තා වි-උපසග්ගවසෙන ඉධ රාසිකරණෙ වත්තතීති ගහෙතබ්බං. රාසිභූතං පංසුං කුදාලෙන වා හත්ථෙන වා පච්ඡියා වා උද්ධරන්තස්ස ච අපනෙන්තස්ස ච පයොගගණනාය දුක්කටං පංසුමෙව වාති එත්ථ අවුත්තසමුච්චයත්ථෙන වා-සද්දෙන සඞ්ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. ආමසන්තස්සාති නිධිකුම්භිං හත්ථෙන පරාමසන්තස්ස. වාති සමුච්චයෙ. දුක්කටන්ති දුට්ඨු කතං කිරියං සත්ථාරා වුත්තං විරාධෙත්වා ඛලිත්වා කතත්තාති දුක්කටං. වුත්තඤ්චෙතං පරිවාරෙ (පරි. 339) –

‘‘දුක්කටන්ති හි යං වුත්තං, තං සුණොහි යථාතථං;

අපරද්ධං විරද්ධඤ්ච, ඛලිතං යඤ්ච දුක්කට’’න්ති.

දුට්ඨු වා විරූපං කතං කිරියාති දුක්කටං. වුත්තම්පි චෙතං පරිවාරෙ (පරි. 339) –

‘‘යං මනුස්සො කරෙ පාපං, ආවි වා යදි වා රහො;

‘දුක්කට’න්ති පවෙදෙන්ති, තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති.

එවං ‘‘තත්ථජාතක’’න්තිආදිගාථාද්වයාගතං ඡෙදනදුක්කටං ඛණනදුක්කටං බ්‍යූහනදුක්කටං උද්ධරණදුක්කටං ආමසනදුක්කටන්ති පඤ්චසු සහපයොගදුක්කටෙසු පුරිමපුරිමපයොගෙහි ආපන්නා දුක්කටාපත්තියො පච්ඡිමං පච්ඡිමං දුක්කටං පත්වා පටිපස්සම්භන්ති, තංතංපයොගාවසානෙ ලජ්ජිධම්මං ඔක්කමිත්වා ඔරමති චෙ, තංතංදුක්කටමත්තං දෙසෙත්වා පරිසුද්ධො හොති. ධුරනික්ඛෙපමකත්වා ඵන්දාපෙන්තස්ස ථුල්ලච්චයං පත්වා ආමසනදුක්කටං පටිපස්සම්භතීති මහාඅට්ඨකථායං (පාරා. අට්ඨ. 1.94) වුත්තං. යථාපාළියා ගය්හමානෙ පුරිමපුරිමාපත්තීනං පටිපස්සද්ධි ‘‘ඤත්තියා දුක්කටං, ද්වීහි කම්මවාචාහි ථුල්ලච්චයා පටිපස්සම්භන්තී’’ති පාළියං (පාරා. 414, 421, 428, 439) ආගතත්තා අනුස්සාවනාය එව ලබ්භතීති දට්ඨබ්බං. ඉමස්ස පන සුත්තස්ස අනුලොමවසෙන මහාඅට්ඨකථායං වුත්තා ඉමස්මිං අදින්නාදානසික්ඛාපදෙපි ආපත්තිපටිපස්සද්ධි පමාණන්ති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

48. ‘‘ඵන්දාපෙති, ආපත්ති ථුල්ලච්චයස්ස. ඨානා චාවෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 94) වුත්තං ඨානාචාවනෙ පාරාජිකඤ්ච තස්ස සාමන්තාපත්තිභූතං ථුල්ලච්චයඤ්ච ඨානභෙදවිඤ්ඤාපනමුඛෙන වත්තබ්බන්ති ඉදානි තං දස්සෙතුමාහ ‘‘මුඛෙපාස’’න්තිආදි. තත්ථ මුඛෙ කුම්භිමුඛවට්ටියං. පාසං පවෙසෙත්වාති බන්ධනං පාසං පක්ඛිපිත්වා. ඛාණුකෙති අයොඛාණුම්හි, ඛදිරඛාණුකෙ වා. බද්ධකුම්භියා ඨානභෙදො බන්ධනානං වසා ඤෙය්‍යොති සම්බන්ධො.

49. ඉදානි ඨානභෙදං දස්සෙති ‘‘ද්වෙ’’තිආදිනා. ‘‘එකස්මිං ඛාණුකෙ’’ති ඉමිනා ද්වීසු දිසාසු වා තීසු චතූසු වා දිසාසු ඛාණුකෙ ඛණිත්වා බද්ධඛාණුගණනාය සම්භවන්තො ඨානභෙදො උපලක්ඛිතො හොති. වලයං…පෙ… කතාය වා ද්වෙ ඨානානීති යොජනා. වාති සමුච්චයෙ උපලක්ඛිතො හොති.

50. එවං ඨානභෙදං දස්සෙත්වා ඉදානි ඨානවසෙන ආපජ්ජිතබ්බා ආපත්තියො දස්සෙතුමාහ ‘‘උද්ධරන්තස්සා’’තිආදි. සඞ්ඛලින්ති දාමං. ථුල්ලච්චයන්ති එකස්ස සන්තිකෙ දෙසෙතබ්බාසු ආපත්තීසු ථූලත්තා, අච්චයත්තා ච ථුල්ලච්චයං නාම. වුත්තඤ්හෙතං පරිවාරෙ –

‘‘ථුල්ලච්චයන්ති යං වුත්තං;

තං සුණොහි යථාතථං;

එකස්ස මූලෙ යො දෙසෙති;

යො ච තං පටිගණ්හති;

අච්චයො තෙන සමො නත්ථි;

තෙනෙතං ඉති වුච්චතී’’ති. (පරි. 339);

එත්ථ ච ථූලච්චයන්ති වත්තබ්බෙ ‘‘සම්පරායෙ ච (සං. නි. 1.49) සුග්ගති, තං හොති කටුකප්ඵල’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 66) විය ලකාරස්ස ද්විත්තං, සංයොගෙ ඌකාරස්ස රස්සො ච වෙදිතබ්බො. තතො සඞ්ඛලිකභෙදතො පරං. ඨානා චාවෙතීති ඨිතට්ඨානතො කෙසග්ගමත්තම්පි අපනෙති. එත්ථ ච නාවට්ඨකථායං ‘‘උද්ධං වා අධො වා තිරියං වා අන්තමසො කෙසග්ගමත්තම්පි සඞ්කාමෙති, ආපත්ති පාරාජිකස්සා’’ති (පාරා. 99) වුත්තනයෙන ‘‘තිරිය’’න්ති වුත්තා චතස්සො දිසා, උද්ධමධො චාති ඡට්ඨානානි. තාසු එකං දිසං අපනීයමානාය කුම්භියා තංදිසාභිමුඛං ඉතරදිසායං ඨිතපස්සෙ ඔරිමදිසාය ඨිතපස්සෙන ඵුට්ඨොකාසස්ස කෙසග්ගමත්තම්පි අනතික්කන්තෙ ඵන්දාපනවසෙන ථුල්ලච්චයං හොති, අතික්කන්තෙ ඨානා චාවිතත්තා පාරාජිකං හොතීති වෙදිතබ්බො. ඉමමෙව සන්ධායාහ ‘‘ඨානා චාවෙති චෙ චුතො’’ති. එසෙව නයො ඵන්දනරහිතාය නිධිකුම්භියා ඨානාචාවනෙපි.

51. එවං පඨමං බන්ධනං ඡින්දිත්වා පච්ඡා කුම්භිග්ගහණෙ නයං දස්සෙත්වා ඉදානි පඨමං කුම්භිං අපනෙත්වා පච්ඡා බන්ධනාපනයනෙ නයං දස්සෙතුමාහ ‘‘පඨම’’න්තිආදි. සො නයොති ‘‘පඨමුද්ධාරෙ ථුල්ලච්චයං, දුතියුද්ධාරෙ පාරාජික’’න්ති තමෙවත්ථමතිදිසති.

52. වලයන්ති කුම්භියා බද්ධසඞ්ඛලිකාය මූලෙ පවෙසිතං වලයං. මූලෙ ඝංසන්තො ඉතො චිතො ච සාරෙතීති යොජනා. ඝංසන්තොති ඵුසාපෙන්තො. ඉතො චිතො ච සාරෙතීති ඔරතො ච පාරතො ච සඤ්චාලෙති. රක්ඛතීති එත්ථ ‘‘සීලං භික්ඛු’’න්ති පාඨසෙසො, පාරාජිකං නාපජ්ජතීති වුත්තං හොති. තත්ථාති තස්මිං මූලෙ. ඛෙගතං කරොන්තොවාති සබ්බපස්සතො මූලං අඵුසාපෙත්වා ආකාසගතං කරොන්තොව. පරාජිතොති ඨානාචාවනස්ස කතත්තා පරාජයමාපන්නො හොති.

53. කුම්භිමත්ථකෙ ජාතන්ති යොජනා. චිරකාලං නිහිතත්තා මූලෙහි කුම්භිං විනන්ධිත්වා ඨිතන්ති අත්ථො. සමීපෙ ජාතං රුක්ඛං ඡින්දතොති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘තත්ථජාතකං කට්ඨං වා’’තිආදිකාය ගාථාය නිධිමත්ථකෙ භූමියං ඨිතරුක්ඛලතාදිං ඡින්දන්තස්ස ආපත්ති වුත්තා, ඉමාය පන ගාථාය භූමිං නිඛණිත්වා ඔතිණ්ණකාලෙ නිධිං විනන්ධිත්වා ඨිතමූලං අල්ලරුක්ඛං, ඛාණුකං වා ගහෙත්වා ආහාති පුනරුත්තිදොසාභාවො වෙදිතබ්බො. ‘‘අතත්ථජ’’න්ති ඉමිනා සහපයොගාභාවමාහ. ඉමිනාව පුරිමගාථාය වුත්තං කට්ඨලතාදීනි නිධිසම්බන්ධානි චෙ, යථාවුත්තදුක්කටස්ස වත්ථූනි, සමීපානි චෙ, පාචිත්තියස්සෙව වත්ථූනීති දීපෙති.

54. ඉදානි එවං පරියෙසිත්වා දිට්ඨනිධිභාජනං ඨිතට්ඨානතො අචාලෙත්වා අන්තොඨිතං භණ්ඩමත්තං ගණ්හතො විනිච්ඡයං දස්සෙතුමාහ ‘‘අන්තොකුම්භිගත’’න්තිආදි. තත්ථ ඵන්දාපෙතීති අන්තොචාටියා පක්ඛිත්තෙ අත්තනො භාජනෙ පක්ඛිපිතුං රාසිකරණාදිවසෙන ඵන්දාපෙති. අපබ්‍යූහති වාති හෙට්ඨා ඨිතං ගණ්හිතුං උපරි ඨිතානි අපනෙන්තො වියූහති වා. අථ වා අපබ්‍යූහන්තොති (පාරා. අට්ඨ. 1.94) අට්ඨකථාවචනස්ස ද්විධා කරොන්තොති ගණ්ඨිපදෙ අත්ථො වුත්තොති අත්තනො භාජනෙ පක්ඛිපිතුං ඉතො චිතො ච රාසිං කරොන්තොති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තත්ථෙවාති අන්තොකුම්භියමෙව.