12. සත්තසතිකක්ඛන්ධකො

දසවත්ථුකථාවණ්ණනා

446. සත්තසතිකක්ඛන්ධකෙ භික්ඛග්ගෙනාති භික්ඛුගණනාය. මහීති හිමං.

447. අවිජ්ජානිවුතාති අවිජ්ජානීවරණෙන නිවුතා පටිච්ඡන්නා. අවිද්දසූති අඤ්ඤාණිනො. උපක්කිලෙසා වුත්තාති තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං එතෙ සුරාපානාදයො උපක්කිලෙසාති වුත්තා. නෙත්තියා තණ්හාය සහිතා සනෙත්තිකා.

450-1. අහොගඞ්ගොති තස්ස පබ්බතස්ස නාමං. පටිකච්චෙව ගච්ඡෙය්‍යන්ති යත්ථ නං අධිකරණං වූපසමිතුං භික්ඛූ සන්නිපතිස්සන්ති, තත්ථාහං පඨමමෙව ගච්ඡෙය්‍යං. සම්භාවෙසුන්ති සම්පාපුණිංසු.

452. අලොණිකන්ති ලොණරහිතං භත්තං, බ්‍යඤ්ජනං වා. ආසුතාති සබ්බසම්භාරසජ්ජිතා, ‘‘අසුත්තා’’ති වා පාඨො.

453. උජ්ජවිංසූති නාවාය පටිසොතං ගච්ඡිංසු. පාචීනකාති පුරත්ථිමදිසාය ජාතත්තා වජ්ජිපුත්තකෙ සන්ධාය වුත්තං. පාවෙය්‍යකාති පාවෙය්‍යදෙසවාසිනො.

454. නනු ත්වං, ආවුසො, වුඩ්ඪොති නනු ත්වං ථෙරො නිස්සයමුත්තො, කස්මා තං ථෙරො පණාමෙසීති භෙදවචනං වදන්ති. ගරුනිස්සයං ගණ්හාමාති නිස්සයමුත්තාපි මයං එකං සම්භාවනීයගරුං නිස්සයභූතං ගහෙත්වාව වසිස්සාමාති අධිප්පායො.

455. මූලාදායකාති පඨමං දසවත්ථූනං දායකා, ආවාසිකාති අත්ථො. පථබ්‍යා සඞ්ඝත්ථෙරොති ලොකෙ සබ්බභික්ඛූනං තදා උපසම්පදාය වුඩ්ඪො. සුඤ්ඤතාවිහාරෙනාති සුඤ්ඤතාමුඛෙන අධිගතඵලසමාපත්තිං සන්ධාය වදති.

457. සුත්තවිභඞ්ගෙති පදභාජනීයෙ. ඉදඤ්ච ‘‘යො පන භික්ඛු සන්නිධිකාරකං ඛාදනීයං වා භොජනීයං වා’’ති (පාචි. 253) සුත්තෙ යාවකාලිකස්සෙව පරාමට්ඨත්තා සිඞ්ගීලොණස්ස යාවජීවිකස්ස සන්නිධිකතස්ස ආමිසෙන සද්ධිං පරිභොගෙ පාචිත්තියං විභඞ්ගනයෙනෙව සිජ්ඣතීති වුත්තං, තං පන පාචිත්තියං විභඞ්ගෙ ආගතභාවං සාධෙතුං ‘‘කථං සුත්තවිභඞ්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හි ලොණමෙත්ථ සන්නිධිකතං, න ඛාදනීයං භොජනීයන්ති ලොණමිස්සභොජනෙ වජ්ජිපුත්තකා අනවජ්ජසඤ්ඤිනො අහෙසුං. තථාසඤ්ඤීනම්පි නෙසං ආපත්තිදස්සනත්ථං ‘‘සන්නිධිකාරෙ අසන්නිධිකාරසඤ්ඤී’’ති ඉදං සුත්තවිභඞ්ගං උද්ධටන්ති වෙදිතබ්බං.

තෙන සද්ධින්ති පුරෙපටිග්ගහිතලොණෙන සද්ධිං. දුක්කටෙනෙත්ථ භවිතබ්බන්ති ‘‘යාවකාලිකෙන, භික්ඛවෙ, යාවජීවිකං පටිග්ගහිත’’න්ති අවත්වා ‘‘තදහුපටිග්ගහිත’’න්ති වචනසාමත්ථියතො පුරෙපටිග්ගහිතං යාවජීවිකං යාවකාලිකෙන සද්ධිං සම්භින්නරසං කාලෙපි න කප්පතීති සිජ්ඣති, තත්ථ දුක්කටෙන භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. දුක්කටෙනපි න භවිතබ්බන්ති යදි හි සන්නිධිකාරපච්චයා දුක්කටං මඤ්ඤථ, යාවජීවිකස්ස ලොණස්ස සන්නිධිදොසාභාවා දුක්කටෙන න භවිතබ්බං, අථ ආමිසෙන සම්භින්නරසස්ස තස්ස ආමිසගතිකත්තා දුක්කටං මා මඤ්ඤථ. තදා ච හි පාචිත්තියෙනෙව භවිතබ්බං ආමිසත්තුපගමනතොති අධිප්පායො. න හි එත්ථ යාවජීවිකන්තිආදිනාපි දුක්කටාභාවං සමත්ථෙති.

පාළියං රාජගහෙ සුත්තවිභඞ්ගෙතිආදීසු සබ්බත්ථ සුත්තෙ ච විභඞ්ගෙ චාති අත්ථො ගහෙතබ්බො. තස්ස තස්ස විකාලභොජනාදිනො සුත්තෙපි පටික්ඛිත්තත්තා විනයස්ස අතිසරණං අතික්කමො විනයාතිසාරො. ‘‘නිසීදනං නාම සදසං වුච්චතීති ආගත’’න්ති ඉදං විභඞ්ගෙ ච ආගතදස්සනත්ථං වුත්තං. තං පමාණං කරොන්තස්සාති සුගතවිදත්ථියා විදත්ථිත්තයප්පමාණං කරොන්තස්ස, දසාය පන විදත්ථිද්වයප්පමාණං කතං. අදසකම්පි නිසීදනං වට්ටති එවාති අධිප්පායො. සෙසමිධ හෙට්ඨා සබ්බත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

දසවත්ථුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සත්තසතිකක්ඛන්ධකවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

ඉති සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථාය විමතිවිනොදනියං

චූළවග්ගවණ්ණනානයො නිට්ඨිතො.

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

පරිවාරවණ්ණනා

මහාවග්ගො

පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනා

1. විසුද්ධපරිවාරස්ස සීලක්ඛන්ධාදිධම්මක්ඛන්ධසරීරස්ස භගවතො විනයපරියත්තිසාසනෙ ඛන්ධකානං අනන්තරං පරිවාරොති යො විනයො සඞ්ගහං සමාරුළ්හො, තස්ස දානි අනුත්තානත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමීති යොජනා.

සමන්තචක්ඛුනාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන. අතිවිසුද්ධෙන මංසචක්ඛුනාති රත්තින්දිවං සමන්තා යොජනප්පමාණෙ අතිසුඛුමානිපි රූපානි පස්සනතො අතිවිය පරිසුද්ධෙන පසාදචක්ඛුනා. ‘‘අත්ථි තත්ථ පඤ්ඤත්තී’’තිආදීසු අත්ථි නු ඛො තත්ථ පඤ්ඤත්තීතිආදිනා අත්ථො ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘තත්ථ පඤ්ඤත්ති…පෙ… කෙනාභතන්ති පුච්ඡා’’ති.

2. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙති පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙ. විනීතකථාති විනීතවත්ථුකථා, අයමෙව වා පාඨො.

ද්වඞ්ගිකෙන එකෙන සමුට්ඨානෙනාති අඞ්ගද්වයසමුදායභූතෙන එකෙන. අඞ්ගද්වයවිමුත්තස්ස සමුට්ඨානස්ස අභාවෙපි තෙසු එකෙනඞ්ගෙන විනා අයං ආපත්ති න හොතීති දස්සනත්ථමෙව ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙනා’’ති වුත්තං. ඉදානි තෙසු ද්වීසු අඞ්ගෙසු පධානඞ්ගං දස්සෙතුමාහ ‘‘එත්ථ හි චිත්තං අඞ්ගං හොතී’’තිආදි. යස්මා පන මග්ගෙනමග්ගප්පටිපත්තිසඞ්ඛාතාය කායවිඤ්ඤත්තියා සෙවනචිත්තෙනෙව සම්භවෙ සති අයං තං අඞ්ගද්වයං උපාදාය භගවතා පඤ්ඤත්තා ආපත්තිසම්මුති හොති, නාසති. තස්මා තං චිත්තං කායවිඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතස්ස කායස්ස අඞ්ගං කාරණං හොති, න ආපත්තියා. තස්ස පන තංසමුට්ඨිතකායො එව අඞ්ගං අබ්‍යවහිතකාරණං, චිත්තං පන කාරණකාරණන්ති අධිප්පායො. එවං උපරිපි සබ්බත්ථ චිත්තඞ්ගයුත්තසමුට්ඨානෙසු අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙන සමුට්ඨාතී’’තිආදිපරිවාරවචනෙනෙව ආපත්තියා අකුසලාදිපරමත්ථසභාවතා පාළිඅට්ඨකථාසු පරියායතොව වුත්තා, සම්මුතිසභාවා එව ආපත්තීති සිජ්ඣති සමුට්ඨානසමුට්ඨිතානං භෙදසිද්ධිතොති ගහෙතබ්බං. ඉමමත්ථං සන්ධායාති ආපන්නාය පාරාජිකාපත්තියා කෙහිචිපි සමථෙහි අනාපත්තිභාවාපාදනස්ස අසක්කුණෙය්‍යත්තසඞ්ඛාතමත්ථං සන්ධාය.

3. පොරාණකෙහි මහාථෙරෙහීති සඞ්ගීතිත්තයතො පච්ඡා පොත්ථකසඞ්ගීතිකාරකෙහි ඡළභිඤ්ඤාපඅසම්භිදාදිගුණසමුජ්ජලෙහි මහාථෙරෙහි. චතුත්ථසඞ්ගීතිසදිසා හි පොත්ථකාරොහසඞ්ගීති.

188. මහාවිභඞ්ගෙති භික්ඛුවිභඞ්ගෙ. සොළස වාරා දස්සිතාති යෙහි වාරෙහි ආදිභූතෙහි උපලක්ඛිතත්තා අයං සකලොපි පරිවාරො සොළසපරිවාරොති වොහරීයති, තෙ සන්ධාය වදති.

පඤ්ඤත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා

257. පාළියං නිබ්බානඤ්චෙව පඤ්ඤත්තීති එත්ථ යස්මා සඞ්ඛතධම්මෙ උපාදාය පඤ්ඤත්තා සම්මුතිසච්චභූතා පුග්ගලාදිපඤ්ඤත්ති පරමත්ථතො අවිජ්ජමානත්තා උප්පත්තිවිනාසයුත්තවත්ථුධම්මනියතෙන අනිච්චදුක්ඛලක්ඛණද්වයෙන යුත්තාති වත්තුං අයුත්තා, කාරකවෙදකාදිරූපෙන පන පරිකප්පිතෙන අත්තසභාවෙන විරහිතත්තා ‘‘අනත්තා’’ති වත්තුං යුත්තා. තස්මා අයං පඤ්ඤත්තිපි අසඞ්ඛතත්තසාමඤ්ඤතො වත්ථුභූතෙන නිබ්බානෙන සහ ‘‘අනත්තා ඉති නිච්ඡයා’’ති වුත්තා. අවිජ්ජමානාපි හි සම්මුති කෙනචි පච්චයෙන අකතත්තා අසඞ්ඛතා එවාති.

කරුණාසීතලත්තං, පඤ්ඤාපභාසිතත්තඤ්ච භගවතො දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධචන්දෙ, බුද්ධාදිච්චෙ’’ති එතං උභයං වුත්තං. හායති එතෙනාති හානි, දුක්ඛස්ස හානි දුක්ඛහානි, සබ්බදුක්ඛාපනූදනකාරණන්ති අත්ථො. පිටකෙ තීණි දෙසයීති යස්මා අඤ්ඤෙපි මහාවීරා සම්මාසම්බුද්ධා සද්ධම්මං දෙසයන්ති, තස්මා අඞ්ගීරසො පිටකානි තීණි දෙසයීති යොජනා. මහාගුණන්ති මහානිසංසං. එවං නීයති සද්ධම්මොති යදි විනයපරියත්ති අපරිහීනා තිට්ඨති, එවං සති පටිපත්තිපටිවෙධසද්ධම්මොපි නීයති පවත්තීයති, න පරිහායතීති අත්ථො.

විනයපරියත්ති පන කථං තිට්ඨතීති ආහ ‘‘උභතො චා’’තිආදි. පරිවාරෙන ගන්ථිතා තිට්ඨතීති යොජෙතබ්බං. තස්සෙව පරිවාරස්සාති තස්මිං එව පරිවාරෙ. සමුට්ඨානං නියතො කතන්ති එකච්චං සමුට්ඨානෙන නියතං කතං. තස්මිං පරිවාරෙ කිඤ්චි සික්ඛාපදං නියතසමුට්ඨානං අඤ්ඤෙහි අසාධාරණං, තං පකාසිතන්ති අත්ථො.

සම්භෙදං නිදානඤ්චඤ්ඤන්ති සම්භෙදො සික්ඛාපදානං අඤ්ඤමඤ්ඤසමුට්ඨානෙන සංකිණ්ණතා, නිදානඤ්ච පඤ්ඤත්තිට්ඨානං, අඤ්ඤං පුග්ගලාදිවත්ථාදි ච. සුත්තෙ දිස්සන්ති උපරීති හෙට්ඨා වුත්තෙ, උපරි වක්ඛමානෙ ච පරිවාරසුත්තෙ එව දිස්සන්ති. යස්මා ච එවං, තස්මා සකලසාසනාධාරස්ස විනයස්ස ඨිතිහෙතුභූතං පරිවාරං සික්ඛෙති, එවමෙත්ථ යොජනා දට්ඨබ්බා.

සම්භින්නසමුට්ඨානානීති අඤ්ඤෙහි සාධාරණසමුට්ඨානානි. ආදිම්හි තාව පුරිමනයෙති සබ්බපඨමෙ පඤ්ඤත්තිවාරෙ ආගතනයං සන්ධාය වදති, තත්ථ පන පඤ්ඤත්තිවාරෙ ‘‘පඨමං පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්තන්ති, වෙසාලියං පඤ්ඤත්ත’’න්තිආදිනා (පරි. 1) නිදානම්පි දිස්සති එව. පරතොති ආගතභාවං පන සන්ධාය පරතො ආගතෙ සුත්තෙ දිස්සතීති වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං. තස්සාති උභතොවිභඞ්ගපරියාපන්නස්ස සික්ඛාපදස්ස.

258. අනියතා පඨමිකාති ආපත්තිං අපෙක්ඛිත්වාව ඉත්ථිලිඞ්ගං කතං, පඨමානියතං සික්ඛාපදන්ති අත්ථො. පාළියං නානුබන්ධෙ පවත්තිනින්ති වුට්ඨාපිතං පවත්තිනිං අනනුබන්ධනසික්ඛාපදං.

260. එළකලොමසික්ඛාපදවත්ථුස්මිං ‘‘භික්ඛුනියො එළකලොමානි ධොවන්තියො රජන්තියො විජටෙන්තියො රිඤ්චන්ති උද්දෙසං පරිපුච්ඡ’’න්ති (පාරා. 576) ආගතත්තා ඉමං රිඤ්චන්ති-පදං ගහෙත්වා සික්ඛාපදං උපලක්ඛිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘විභඞ්ගෙ ‘රිඤ්චන්ති උද්දෙස’න්ති ආගතං එළකලොමධොවාපනසික්ඛාපද’’න්ති ආහ.

වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදන්ති අසමයෙ වස්සිකසාටිකපරියෙසනසික්ඛාපදං (පාරා. 626 ආදයො). රතනසික්ඛාපදන්ති රතනං වා රතනසම්මතං වා පටිසාමනසික්ඛාපදං (පාචි. 502 ආදයො).

265. පාළියං බුද්ධඤාණෙනාති පටිවිද්ධසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන.

267. ‘‘න දෙසෙන්ති තථාගතා’’ති එතෙන ඡත්තපාණිස්ස ධම්මදෙසනාපටික්ඛෙපං දස්සෙති.

269. අකතන්ති අඤ්ඤෙහි අමිස්සීකතං, නියතසමුට්ඨානන්ති අත්ථො. අකතන්ති වා පුබ්බෙ අනාගතං, අභිනවන්ති අත්ථො.

270. සමුට්ඨානඤ්හි සඞ්ඛෙපන්ති එත්ථ සඞ්ඛිපන්ති සඞ්ගය්හන්ති සදිසසමුට්ඨානානි එත්ථාති සඞ්ඛෙපො, සමුට්ඨානසීසං. නෙති විනෙති කායවචීදුච්චරිතන්ති නෙත්ති, විනයපාළි, සා එව ධම්මොති නෙත්තිධම්මොති ආහ ‘‘විනයපාළිධම්මස්සා’’ති.

සමුට්ඨානසීසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අන්තරපෙය්‍යාලං

කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා

271. කති ආපත්තියොති පාරාජිකාදීසු පඤ්චසු ආපත්තීසු මෙථුනාදින්නාදානාදිඅන්තොගධභෙදං අපෙක්ඛිත්වා ජාතිවසෙන එකත්තං ආරොපෙත්වා පුච්ඡා කතා. කති ආපත්තික්ඛන්ධාති අන්තොගධභෙදං අපෙක්ඛිත්වා පච්චෙකං රාසට්ඨෙනාති එත්තකමෙවෙත්ථ භෙදො. විනීතානියෙව විනීතවත්ථූනීති ආපත්තිතො විරමණානි එව අවිප්පටිසාරපාමොජ්ජාදිධම්මානං කාරණත්තා වත්ථූනීති විනීතවත්ථූනි, තානි එත්ථ අත්ථතො විරතිආදිඅනවජ්ජධම්මා එව. වෙරං මණතීති වෙරහෙතුත්තා ‘‘වෙර’’න්ති ලද්ධනාමං රාගාදිඅකුසලපක්ඛං විනාසෙති.

ධම්මස්සවනග්ගං භින්දිත්වා ගච්ඡතීති බහූසු එකතො නිසීදිත්වා ධම්මං සුණන්තෙසු තං ධම්මස්සවනසමාගමං කොපෙත්වා උට්ඨාය ගච්ඡති. අනාදරොවාති තුස්සිතබ්බට්ඨානෙ තුට්ඨිං, සංවිජිතබ්බට්ඨානෙ සංවෙගඤ්ච අපවෙදෙන්තො එව. කායපාගබ්භියන්ති උන්නතිවසෙන පවත්තනකායානාචාරං.

274. මෙත්තාය සම්භූතං මෙත්තං, කායකම්මං. උභයෙහිපීති නවකෙහි, ථෙරෙහි ච. පියං කරොතීති තං පුග්ගලං පෙමට්ඨානං කරොති, කෙසන්ති ආහ ‘‘සබ්‍රහ්මචාරීන’’න්ති.

පුග්ගලං පටිවිභජිත්වා භුඤ්ජතීති පකතෙන සම්බන්ධො. තමෙව පුග්ගලපටිවිභාගං දස්සෙතුං ‘‘අසුකස්සා’’තිආදි වුත්තං.

භුජිස්සභාවකරණතොති තණ්හාදාසබ්‍යතො මොචෙත්වා සමථවිපස්සනාසු සෙරිවිහාරිතාකරණතොති අත්ථො. නිය්‍යාතීති පවත්තති. සම්මාදුක්ඛක්ඛයාය සංවත්තතීති අත්ථො.

කතිපුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡආපත්තිසමුට්ඨානවාරවණ්ණනා

276. පඨමෙන ආපත්තිසමුට්ඨානෙනාති කෙවලං කායෙන. පාරාජිකාපත්තියා එකන්තසචිත්තකසමුට්ඨානත්තා ‘‘න හීති වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. සඞ්ඝාදිසෙසාදීනං දුක්කටපරියොසානානං පඤ්චන්නං අචිත්තකානම්පි සම්භවතො ‘‘සියා’’ති වුත්තං, ආපජ්ජනං සියා භවෙය්‍යාති අත්ථො. හීනුක්කට්ඨෙහි ජාතිආදීහි ඔමසනෙ එව දුබ්භාසිතස්ස පඤ්ඤත්තත්තා සා එකන්තවාචාචිත්තසමුට්ඨානා එවාති.

දුතියසමුට්ඨානනයෙ වාචාය එව සමාපජ්ජිතබ්බපාටිදෙසනීයස්ස අභාවා ‘‘න හී’’ති වුත්තං.

තතියෙ පන වොසාසමානරූපං භික්ඛුනිං කායවාචාහි අනපසාදනපච්චයා පාටිදෙසනීයසම්භවතො ‘‘සියා’’ති වුත්තං.

ඔමසනෙ පාචිත්තියස්ස අදින්නාදානසමුට්ඨානත්තෙපි තප්පච්චයා පඤ්ඤත්තස්ස දුබ්භාසිතස්ස පඤ්චමෙනෙව සමුප්පත්තීති දස්සෙතුං චතුත්ථවාරෙ ‘‘දුබ්භාසිතං ආපජ්ජෙය්‍යාති න හීති වත්තබ්බ’’න්ති වත්වා පඤ්චමවාරෙ ‘‘සියාති වත්තබ්බ’’න්ති වුත්තං. කායවිකාරෙනෙව ඔමසන්තස්ස පනෙත්ථ දුබ්භාසිතභාවෙපි කායකීළාභාවාභාවතො දුක්කටමෙවාති දට්ඨබ්බං.

ඡට්ඨවාරෙ පන විජ්ජමානොපි කායො දුබ්භාසිතස්ස අඞ්ගං න හොති, පඤ්චමසමුට්ඨානෙ එව ඡට්ඨම්පි පවිසතීති දස්සෙතුං ‘‘න හී’’ති පටික්ඛිත්තං, න පන තත්ථ සබ්බථා දුබ්භාසිතෙන අනාපත්තීති දස්සෙතුං. න හි දවකම්‍යතාය කායවාචාහි ඔමසන්තස්ස දුබ්භාසිතාපත්ති න සම්භවති. යඤ්හි පඤ්චමෙනෙව සමාපජ්ජති, තං ඡට්ඨෙනපි සමාපජ්ජති එව ධම්මදෙසනාපත්ති වියාති ගහෙතබ්බං. සෙසං සමුට්ඨානවාරෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

ඡආපත්තිසමුට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

කතාපත්තිවාරවණ්ණනා

277. දුතියෙ පන කතිවාරෙ පඨමසමුට්ඨානෙන ආපජ්ජිතබ්බානං ආපත්තීනං ලහුදස්සනසුඛත්ථං කුටිකාරාදීනි එව සමුද්ධටානි, න අඤ්ඤෙසං අභාවා, සඤ්චරිත්තාදීනම්පි විජ්ජමානත්තා. එවං දුතියසමුට්ඨානාදීසුපි. ‘‘කප්පියසඤ්ඤී’’ති ඉමිනා අචිත්තකත්තං දස්සෙති. ‘‘කුටිං කරොතී’’ති ඉමිනා වචීපයොගාභාවං. උභයෙනාපි කෙවලං කායෙනෙව දුක්කටාදීනං සම්භවං දස්සෙති. එවං උපරිපි යථානුරූපං කාතබ්බං.

‘‘එකෙන සමුට්ඨානෙන සමුට්ඨහන්තී’’ති ඉදං ඉධ විසෙසෙත්වා දස්සිතානං කායතොව සමුට්ඨිතානං වසෙන වුත්තං, අවිසෙසතො පන තා ආපත්තියො ඉතරසමුට්ඨානෙහිපි යථාරහං සමුට්ඨහන්ති එව. එවං උපරිපි.

‘‘තිණවත්ථාරකෙන චා’’ති ඉදං සඞ්ඝාදිසෙසවජ්ජිතානං චතුන්නං ආපත්තීනං වසෙන වුත්තං.

279. සංවිදහිත්වා කුටිං කරොතීති වාචාය සංවිදහති, සයඤ්ච කායෙන කරොතීති අත්ථො.

කතාපත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආපත්තිසමුට්ඨානගාථාවණ්ණනා

283. තතියො පන ගාථාවාරො දුතියවාරෙන වුත්තමෙවත්ථං සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං වුත්තො. තත්ථ කායොව කායිකොති වත්තබ්බෙ වචනවිපල්ලාසෙන ‘‘කායිකා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තෙන සමුට්ඨිතා’’ති, කායො සමුට්ඨානං අක්ඛාතොති අත්ථො.

විවෙකදස්සිනාති සබ්බසඞ්ඛතවිවිත්තත්තා, තතො විවිත්තහෙතුත්තා ච නීවරණවිවෙකඤ්ච නිබ්බානඤ්ච දස්සනසීලෙන. විභඞ්ගකොවිදාති උභතොවිභඞ්ගකුසලාති ආලපනං. ඉධ පනෙවං අඤ්ඤො පුච්ඡන්තො නාම නත්ථි, උපාලිත්ථෙරො සයමෙව අත්ථං පාකටං කාතුං පුච්ඡාවිසජ්ජනඤ්ච අකාසීති ඉමිනා නයෙන සබ්බත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

ආපත්තිසමුට්ඨානගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විපත්තිපච්චයවාරවණ්ණනා

284. චතුත්ථෙ පන විපත්තිපච්චයවාරෙ සීලවිපත්තිපච්චයාති සීලවිපත්තිපඅච්ඡාදනපච්චයා.

286. දිට්ඨිවිපත්තිපච්චයාති දිට්ඨිවිපත්තියා අප්පටිනිස්සජ්ජනපච්චයා.

287. ආජීවවිපත්තිපච්චයාති එත්ථ ආගම්ම ජීවන්ති එතෙනාති ආජීවො, චතුපච්චයො, සොව මිච්ඡාපත්තියා විපන්නත්තා විපත්තීති ආජීවවිපත්ති, තස්සා ආජීවවිපත්තියා හෙතු, තදුප්පාදනතපරිභොගනිමිත්තන්ති අත්ථො.

විපත්තිපච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අධිකරණපච්චයවාරවණ්ණනා

291. පඤ්චමෙ අධිකරණපච්චයවාරෙ කිච්චාධිකරණපච්චයාති අපලොකනවචනඤත්තිකම්මවාචාසඞ්ඛතකම්මවාචාපච්චයා. පඤ්චාති එත්ථ අධම්මිකකතිකාදිං අපලොකෙත්වා කරොන්තානං අනිමිත්තන්ති අත්ථො. පඤ්චමෙ අධිකරණපච්චයවාරෙ කිච්චාධිකරණපච්චයා අපලොකනාවසානෙ දුක්කටං, අධිප්පායාදිනා ඤත්තිකම්මාදිං කරොන්තානං ථුල්ලච්චයාදි ච සඞ්ගය්හතීති දට්ඨබ්බං. අවසෙසා ආපත්තියොති සොතාපත්තිඵලසමාපත්තිආදයො. ‘‘නත්ථඤ්ඤා ආපත්තියො’’ති ඉදං විපත්තිආදිභාගිනියො සාවජ්ජාපත්තියො සන්ධාය වුත්තං.

අධිකරණපච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමථභෙදං

අධිකරණපරියායවාරවණ්ණනා

293. ඡට්ඨෙ පරියායවාරෙ අලොභො පුබ්බඞ්ගමොතිආදි සාසනට්ඨිතියා අවිපරීතතො ධම්මවාදිස්ස විවාදං සන්ධාය වුත්තං. අට්ඨාරස භෙදකරවත්ථූනි ඨානානීති ධම්මාදීසු අධම්මොතිආදිනා ගහෙත්වා දීපනානි ඉධෙව භෙදකරවත්ථූනි, තානි එව කායකලහාදිවිවාදස්ස කාරණත්තා ඨානානි, ඔකාසත්තා වත්ථූනි, ආධාරත්තා භූමියොති ච වුත්තානි. අබ්‍යාකතහෙතූති අසෙක්ඛානං විවාදං සන්ධාය වුත්තං. ද්වාදස මූලානීති කොධො උපනාහො, මක්ඛො පලාසො, ඉස්සා මච්ඡරියං, මායා සාඨෙය්‍යං, පාපිච්ඡතා මහිච්ඡතා, සන්දිට්ඨිපරාමාසිතා ආධානග්ගාහීදුප්පටිනිස්සජ්ජිතානීති ඉමෙසං ඡන්නං යුගළානං වසෙන ඡ ධම්මා චෙව ලොභාදයො ඡ හෙතූ චාති ද්වාදස ධම්මා විවාදාධිකරණස්ස මූලානි.

294. චුද්දස මූලානීති තානෙව ද්වාදස කායවාචාහි සද්ධිං චුද්දස අනුවාදාධිකරණස්ස මූලානි.

295. පථවීඛණනාදීසු පණ්ණත්තිවජ්ජෙසු කුසලාබ්‍යාකතචිත්තමූලිකා ආපත්ති හොතීති දස්සෙතුං ‘‘අලොභො පුබ්බඞ්ගමො’’තිආදි වුත්තං. සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ඨානානීතිආදි සත්තන්නං ආපත්තික්ඛන්ධානං පටිච්ඡාදනපච්චයා ආපත්තිසම්භවතො වුත්තං. ‘‘ආපත්තාධිකරණපච්චයා චතස්සො ආපත්තියො ආපජ්ජතී’’ති (පරි. 290) හි වුත්තං. ‘‘ඡ හෙතූ’’ති ඉදං කුසලානං ආපත්තිහෙතුවොහාරස්ස අයුත්තතාය වුත්තං, න පන කුසලහෙතූනං අභාවතො. ‘‘අලොභො පුබ්බඞ්ගමො’’ති හි ආදි වුත්තං. ආපත්තිහෙතවො එව හි පුබ්බඞ්ගමනාමෙන වුත්තා.

296. චත්තාරි කම්මානි ඨානානීතිආදීසු අපලොකනවාචා, ඤත්තිආදිවාචායො ච කම්මානීති වුත්තං. තා එව හි එකසීමායං සාමග්ගිමුපගතානං කම්මප්පත්තානං අනුමතියා සාවනකිරියානිප්ඵත්තිසඞ්ඛාතස්ස සඞ්ඝගණකිච්චසභාවස්ස කිච්චාධිකරණස්ස අධිට්ඨානාභාවෙන ‘‘ඨානවත්ථුභූමියො’’ති වුච්චන්ති. එකං මූලං සඞ්ඝොති යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. ගණඤත්තිඅපලොකනානඤ්හි ගණොපි මූලන්ති. ඤත්තිතො වාති ඤත්තිඤත්තිදුතියඤත්තිචතුත්ථකම්මවාචානං ඤත්තිරූපත්තා, ඤත්තිපුබ්බකත්තා ච වුත්තං. කම්මඤත්තිකම්මවාචාඤත්තිවසෙන හි දුවිධාසු ඤත්තීසු අනුස්සාවනාපි කම්මමූලකන්ත්වෙව සඞ්ගය්හන්ති. ඤත්තිවිභාගො චායං උපරි ආවි භවිස්සති.

‘‘ඉමෙ සත්ත සමථා…පෙ… පරියායෙනා’’ති ඉදං පුච්ඡාවචනං. ‘‘සියා’’ති ඉදං විසජ්ජනං. ‘‘කථඤ්ච සියා’’ති ඉදං පුන පුච්ඡා. විවාදාධිකරණස්ස ද්වෙ සමථාතිආදි පුන විසජ්ජනං. තත්ථ ‘‘වත්ථුවසෙනා’’ති ඉදං ‘‘සත්ත සමථා දස සමථා හොන්තී’’ති ඉමස්ස කාරණවචනං. ‘‘පරියායෙනා’’ති ඉදං ‘‘දස සමථා සත්ත සමථා හොන්තී’’ති ඉමස්ස කාරණවචනං. චතුබ්බිධාධිකරණසඞ්ඛාතවත්ථුවසෙන ච දෙසනාක්කමසඞ්ඛාතපරියායවසෙන චාති අත්ථො.

අධිකරණපරියායවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාධාරණවාරාදිවණ්ණනා

297. සත්තමෙ සාධාරණවාරෙ සාධාරණාති විවාදාධිකරණස්ස වූපසමනකිච්චසාධාරණා. එවං සබ්බත්ථ.

298. අට්ඨමෙ තබ්භාගියවාරෙ තබ්භාගියාති විවාදාධිකරණස්ස වූපසමනතො තප්පක්ඛිකා.

සාධාරණවාරාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමථාසමථස්සසාධාරණවාරවණ්ණනා

299. නවමෙ සමථාසමථසාධාරණවාරෙ ‘‘සබ්බෙ සමථා එකතොව අධිකරණං සමෙන්ති උදාහු නානා’’ති පුච්ඡන්තෙන ‘‘සමථා සමථස්ස සාධාරණා, සමථා සමථස්ස අසාධාරණා’’ති වුත්තං. විවාදාදිඅධිකරණක්කමෙන තබ්බූපසමහෙතුභූතෙ සමථෙ උද්ධරන්තො ‘‘යෙභුය්‍යසිකා’’තිආදිමාහ. සම්මුඛාවිනයං විනා කස්සචි සමථස්ස අසම්භවා සෙසා ඡපි සමථා සම්මුඛාවිනයස්ස සාධාරණා වුත්තා, තෙසං පන ඡන්නං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාභාවතො තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අසාධාරණා වුත්තා. තබ්භාගියවාරෙපි එසෙව නයො.

සමථාසමථස්සසාධාරණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සමථසම්මුඛාවිනයවාරාදිවණ්ණනා

301-3. එකාදසමවාරෙපි සම්මුඛාවිනයොතිආදි පුච්ඡා. යෙභුය්‍යසිකා සතිවිනයොතිආදි විසජ්ජනං. එවං විනයවාරෙ කුසල-වාරෙ තතො පරෙසුපි පුච්ඡාවිසජ්ජනපරිච්ඡෙදො වෙදිතබ්බො.

තත්ථ සම්මුඛාවිනයො සියා කුසලොතිආදීසු තස්මිං තස්මිං විනයකම්මෙ, විවාදාදිම්හි ච නියුත්තපුග්ගලානං සමුප්පජ්ජනකකුසලාදීනං වසෙන සම්මුඛාවිනයාදීනං, විවාදාදීනඤ්ච කුසලාදිභාවො තෙන තෙන උපචාරෙන වුත්තො. යස්මා පනෙතස්ස සම්මුඛාවිනයො නාම සඞ්ඝසම්මුඛතාදයො හොන්ති, තෙසඤ්ච අනවජ්ජසභාවත්තා අකුසලෙ විජ්ජමානෙපි අකුසලත්තූපචාරො න යුත්තො ආපත්තාධිකරණස්ස අකුසලත්තූපචාරො විය, තස්මා නත්ථි සම්මුඛාවිනයො අකුසලොති අත්ථො.

304. තතො පරෙසු යත්ථ යෙභුය්‍යසිකා ලබ්භති, තත්ථ සම්මුඛාවිනයො ලබ්භතීතිආදි සම්මුඛාවිනයස්ස ඉතරෙහි සමථෙහි නියමෙන සංසට්ඨතං, ඉතරෙසං පන ඡන්නං අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසග්ගාභාවඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං.

සමථසම්මුඛාවිනයවාරාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සංසට්ඨවාරාදිවණ්ණනා

306. අධිකරණන්ති වා සමථාති වා ඉමෙ ධම්මා සංසට්ඨාතිආදි සමථානං අධිකරණෙසු එව යථාරහං පවත්තිං, අධිකරණානි විනා තෙසං විසුං අට්ඨානඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තං. විනිබ්භුජිත්වා නානාකරණං පඤ්ඤාපෙතුන්ති අධිකරණතො සමථෙහි වියොජෙත්වා අසංසට්ඨෙ කත්වා නානාකරණං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසංසට්ඨතාය ඨිතභාවසඞ්ඛාතං නානත්තං පඤ්ඤාපෙතුං අධිකරණවූපසමක්ඛණෙ එව තෙසං අසංසග්ගං පඤ්ඤාපෙතුං කිං සක්කාති පුච්ඡති.

අධිකරණන්තිආදි ගාරය්හවාදදස්සනං. සො මා හෙවන්ති යො එවං වදති, සො ‘‘මා එවං වදා’’ති වචනීයො අස්ස, න ච ලබ්භති සමථානං අඤ්ඤත්‍ර අධිකරණා වූපසමලක්ඛණන්ති පහානාවත්ථානසඞ්ඛාතං නානාකරණං පටික්ඛිපති. ලක්ඛණතො පන අධිකරණෙහි සමථානං නානාකරණං අත්ථෙවාති දට්ඨබ්බං. සමථා අධිකරණෙහි සම්මන්තීති අපලොකනාදීහි චතූහි කිච්චාධිකරණෙහි සබ්බෙපි සමථා නිට්ඨානං ගච්ඡන්ති, නාඤ්ඤෙහීති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘සම්මුඛාවිනයො විවාදාධිකරණෙන න සම්මති. අනුවාද…පෙ… ආපත්තාධිකරණෙන න සම්මති, කිච්චාධිකරණෙන සම්මතී’’තිආදි (පරි. 311).

307-313. විවාදාධිකරණං කතිහි සමථෙහි සම්මතීතිආදිකො සම්මතිවාරො. තදනන්තරො සම්මතිනසම්මතිවාරො ච අධිකරණෙහි සමථානං සංසට්ඨතං, විසංසට්ඨතඤ්ච දස්සෙතුං වුත්තො. සමථා සමථෙහි සම්මන්තීතිආදිකො සමථාධිකරණවාරො සමථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං, අධිකරණෙහි ච අධිකරණානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං, සමථෙහි ච වූපසමාවූපසමං දස්සෙතුං වුත්තො.

314. සමුට්ඨාපෙතිවාරො පන අධිකරණෙහි අධිකරණානං උප්පත්තිප්පකාරදස්සනත්ථං වුත්තො. න කතමං අධිකරණන්ති අත්තනො සම්භවමත්තෙන එකම්පි අධිකරණං න සමුට්ඨාපෙතීති අත්ථො. කථඤ්චරහි සමුට්ඨාපෙතීති ආහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. තත්ථ ජායන්තීති අනන්තරමෙව අනුප්පජ්ජිත්වා පරම්පරපච්චයා ජායන්තීති අධිප්පායො. ‘‘ධම්මො අධම්මො’’තිආදිනා උභින්නං පුග්ගලානං විවාදපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤඛෙමභඞ්ගා හොන්ති, තප්පච්චයා තෙසං පක්ඛං පරියෙසනෙන කලහං වඩ්ඪන්තානං විවාදො කඤ්චි මහාපරිසං සඞ්ඝපරිණායකං ලජ්ජිං ආගම්ම වූපසමං ගච්ඡති. තථා අවූපසමන්තෙ පන විවාදො කමෙන වඩ්ඪිත්වා සකලෙපි සඞ්ඝෙ විවාදං සමුට්ඨාපෙති, තතො අනුවාදාදීනීති එවං පරම්පරක්කමෙන වූපසමකාරණාභාවෙ චත්තාරි අධිකරණානි ජායන්ති. තං සන්ධායාහ ‘‘සඞ්ඝො විවදති විවාදාධිකරණ’’න්ති. සඞ්ඝස්ස විවදතො යො විවාදො, තං විවාදාධිකරණං හොතීති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි.

සංසට්ඨවාරාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

භජතිවාරවණ්ණනා

318. තදනන්තරවාරෙ පන විවාදාධිකරණං චතුන්නං අධිකරණානන්තිආදි අධිකරණානං වුත්තනයෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයත්තෙපි සංසග්ගභාවදස්සනත්ථං වුත්තං. විවාදාධිකරණං චතුන්නං අධිකරණානං විවාදාධිකරණං භජතීතිආදීසු විවාදාධිකරණං චතූසු අධිකරණෙසු විවාදාධිකරණභාවමෙව භජති, නාඤ්ඤාධිකරණභාවං, චතූසු අධිකරණෙසු විවාදාධිකරණත්තමෙව නිස්සිතං විවාදාධිකරණමෙව පරියාපන්නං විවාදාධිකරණභාවෙනෙව සඞ්ගහිතන්ති එවමත්ථො ගහෙතබ්බො.

319. විවාදාධිකරණං සත්තන්නං සමථානං කති සමථෙ භජතීතිආදි පන චතුන්නං අධිකරණානං වූපසමනෙ සති නියතසමථෙ දස්සෙතුං වුත්තං. තත්ථ කති සමථෙ භජතීති අත්තනො උපසමත්ථාය කිත්තකෙ සමථෙ උපගච්ඡති, කිත්තකෙ සමථෙ ආගම්ම වූපසමං ගච්ඡතීති අත්ථො. කති සමථපරියාපන්නන්ති අත්තානං වූපසමෙතුං කතිසු සමථෙසු තෙහි සමානවසෙන පවිට්ඨං. කතිහි සමථෙහි සඞ්ගහිතන්ති වූපසමං කරොන්තෙහි කතිහි සමථෙහි වූපසමකරණත්ථං සඞ්ගහිතං.

භජතිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඛන්ධකපුච්ඡාවාරො

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා

320. උපසම්පදක්ඛන්ධකන්ති පබ්බජ්ජාඛන්ධකං (මහාව. 84). සහ නිද්දෙසෙනාති සනිද්දෙසං. ‘‘සන්නිද්දෙස’’න්ති වා පාඨො, සො එවත්ථො. නිදානෙන ච නිද්දෙසෙන ච සද්ධින්ති එත්ථ පඤ්ඤත්තිට්ඨානපුග්ගලාදිප්පකාසකං නිදානවචනං නිදානං නාම, තන්නිදානං පටිච්ච නිද්දිට්ඨසික්ඛාපදානි නිද්දෙසො නාම, තෙහි අවයවභූතෙහි සහිතං තංසමුදායභූතං ඛන්ධකං පුච්ඡාමීති අත්ථො. උත්තමානි පදානීති ආපත්තිපඤ්ඤාපකානි වචනානි අධිප්පෙතානි. තෙසං…පෙ… කති ආපත්තියො හොන්තීති තෙහි වචනෙහි පඤ්ඤත්තා කති ආපත්තික්ඛන්ධා හොන්තීති අත්ථො. නනු ආපත්තියො නාම පුග්ගලානඤ්ඤෙව හොන්ති, න පදානං, කස්මා පන ‘‘සමුක්කට්ඨපදානං කති ආපත්තියො’’ති සාමිවසෙන නිද්දෙසො කතොති ආහ ‘‘යෙන යෙන හි පදෙනා’’තිආදි. පාළියං උපොසථන්තිආදි උපොසථක්ඛන්ධකාදීනඤ්ඤෙව (මහාව. 132 ආදයො) ගහණං.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

එකුත්තරිකනයං

එකකවාරවණ්ණනා

321. එකුත්තරිකනයෙ පන අජානන්තෙන වීතික්කන්තාති පණ්ණත්තිං වා වත්ථුං වා අජානන්තෙන වීතික්කන්තා පථවීඛණනසහසෙය්‍යාදිකා, සාපි පච්ඡා ආපන්නභාවං ඤත්වා පටිකම්මං අකරොන්තස්ස අන්තරායිකාව හොති.

පාරිවාසිකාදීහි පච්ඡා ආපන්නාති වත්තභෙදෙසු දුක්කටානි සන්ධාය වුත්තං. තස්මිං ඛණෙ ආපජ්ජිතබ්බඅන්තරාපත්තියො සන්ධායාති කෙචි වදන්ති, තස්ස පුබ්බාපත්තීනංඅන්තරාපත්ති-පදෙනෙව වක්ඛමානත්තා පුරිමමෙව යුත්තතරං. මූලවිසුද්ධියා අන්තරාපත්තීති මූලායපටිකස්සනාදීනි අකත්වා සබ්බපඨමං දින්නපරිවාසමානත්තවිසුද්ධියා චරණකාලෙ ආපන්නඅන්තරාපත්තිසඞ්ඛාතසඞ්ඝාදිසෙසො. අග්ඝවිසුද්ධියාති අන්තරාපත්තිං ආපන්නස්ස මූලාය පටිකස්සිත්වා ඔධානසමොධානවසෙන ඔධුනිත්වා පුරිමාපත්තියා සමොධාය තදග්ඝවසෙන පුන දින්නපරිවාසාදිසුද්ධියා චරණකාලෙ පුන ආපන්නා අන්තරාපත්ති.

සඋස්සාහෙනෙවාති පුනපි තං ආපත්තිං ආපජ්ජිතුකාමතාචිත්තෙන, එවං දෙසිතාපි ආපත්ති න වුට්ඨාතීති අධිප්පායො. ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා ආපජ්ජනෙ සිඛාප්පත්තදොසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අට්ඨමෙ වත්ථුස්මිං භික්ඛුනියා පාරාජිකමෙවා’’ති. න කෙවලඤ්ච භික්ඛුනියා එව, භික්ඛූනම්පි ධුරනික්ඛෙපං අකත්වා ථොකං ථොකං සප්පිආදිකං ථෙය්‍යාය ගණ්හන්තානං පාදග්ඝනකෙ පුණ්ණෙ පාරාජිකමෙව. කෙචි පන ‘‘අට්ඨමෙ වත්ථුස්මිං භික්ඛුනියා පාරාජිකමෙව හොතීති වුත්තත්තා අට්ඨවත්ථුකමෙවෙතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

ධම්මිකස්ස පටිස්සවස්සාති ‘‘ඉධ වස්සං වසිස්සාමී’’තිආදිනා ගිහීනං සම්මුඛා කතස්ස ධම්මිකස්ස පටිස්සවස්ස, අධම්මිකස්ස පන ‘‘අසුකං පහරිස්සාමී’’තිආදිකස්ස පටිස්සවස්ස අසච්චාපනෙන ආපත්ති නත්ථි.

තථා චොදිතොති අධම්මෙන චොදිතො, සයං සච්චෙ, අකුප්පෙ ච අට්ඨත්වා පටිච්ඡාදෙන්තොපි අධම්මචුදිතකො එව. පඤ්චානන්තරියනියතමිච්ඡාදිට්ඨියෙව මිච්ඡත්තනියතා නාම. චත්තාරො මග්ගා සම්මත්තනියතා නාම.

එකකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුකවාරවණ්ණනා

322. දුකෙසු සයමෙව සපුග්ගලොති ආහ ‘‘මුදුපිට්ඨිකස්සා’’තිආදි. ආදි-සද්දෙන අඞ්ගජාතච්ඡෙදඅත්තඝාතාදිආපත්තියො සඞ්ගහිතා.

භණ්ඩාගාරිකචිත්තකම්මානි වාති ගහට්ඨානං භණ්ඩපටිසාමනං, ඉත්ථිපුරිසාදිපටිභානචිත්තකම්මානි වා. ‘‘චීවරාදීනි අදෙන්තො ආපජ්ජතී’’ති ඉදං ‘‘උපජ්ඣායෙන, භික්ඛවෙ, සද්ධිවිහාරිකො සඞ්ගහෙතබ්බො අනුග්ගහෙතබ්බො…පෙ… පත්තො දාතබ්බො’’තිආදි (මහාව. 67) වචනතො අනාදරියෙන ආමිසසඞ්ගහං අකරොන්තස්ස දුක්කටං, භික්ඛුනියා පාචිත්තියඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. නිස්සට්ඨචීවරාදීනං අදානආපත්තිපි එත්ථෙව සඞ්ගහිතා.

පාළියං දෙසෙන්තොති සභාගාපත්තිං, අදෙසනාගාමිනිආදිඤ්ච දෙසෙන්තො. නිදානුද්දෙසෙ ආපත්තිං අනාවිකරොන්තො, න දෙසෙන්තො ච ආපජ්ජති නාම. ඔවාදං අගණ්හන්තොති භික්ඛූහි භික්ඛුනිඔවාදත්ථාය වුත්තං වචනං අගණ්හන්තො බාලගිලානගමියවිවජ්ජිතො. අත්තනො පරිභොගත්ථං දින්නං අඤ්ඤස්ස දානෙ, සඞ්ඝාටිං අපාරුපිත්වා සන්තරුත්තරෙන ගාමප්පවෙසනාදීසු ච ආපත්තියොපි අපරිභොගෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියොව. පමාණන්ති සඞ්ඝභෙදානන්තරියනිප්ඵත්තියා ලක්ඛණං. බාලස්සාති නිස්සයග්ගහණවිධිං අජානන්තස්ස ලජ්ජිබාලස්සෙව. ලජ්ජිස්සාති බ්‍යත්තස්ස නිස්සයදායකසභාගතං පරිවීමංසන්තස්ස. විනයෙ ආගතා අත්ථා වෙනයිකාති ආහ ‘‘ද්වෙ අත්ථා විනයසිද්ධා’’ති.

පාළියං අප්පත්තො නිස්සාරණන්ති එත්ථ පබ්බාජනීයකම්මං විහාරතො නිස්සාරණත්තා නිස්සාරණන්ති අධිප්පෙතං, තඤ්ච යස්මා කුලදූසකං අකරොන්තො පුග්ගලො ආපත්තිබහුලොපි ආවෙණිකලක්ඛණෙන අප්පත්තො නාම හොති, තස්මා අප්පත්තො නිස්සාරණං. යස්මා පන ආපත්තාදිබහුලස්සාපි ‘‘ආකඞ්ඛමානො සඞ්ඝො පබ්බාජනීයකම්මං කරෙය්‍යා’’ති (චූළව. 27) වුත්තං, තස්මා සුනිස්සාරිතො, සබ්බථා පන සුද්ධො නිරාපත්තිකො දුන්නිස්සාරිතොති දට්ඨබ්බො.

අප්පත්තො ඔසාරණන්තිආදීසු උපසම්පදාකම්මං එත්ථ ඔසාරණං අධිප්පෙතං, තඤ්ච හත්ථච්ඡින්නාදිකො එකච්චො පටික්ඛිත්තත්තා අප්පත්තොපි සොසාරිතො, පණ්ඩකාදිකො දොසාරිතොති අත්ථො.

දුකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තිකවාරවණ්ණනා

323. තිකෙසු ලොහිතුප්පාදාපත්තින්ති පාරාජිකාපත්තිං. ආවුසොවාදෙනාති ‘‘ආවුසො’’ති ආලපනෙන. ආපත්තින්ති දුක්කටාපත්තිං. සෙසා රත්තිඤ්චෙව දිවා චාති එත්ථ අරුණුග්ගමනෙ ආපජ්ජිතබ්බා පඨමකථිනාදී (පාරා. 459) සබ්බා ආපත්තියොපි රත්තින්දිවානං වෙමජ්ඣෙයෙව ආපජ්ජිතබ්බත්තා තතියකොට්ඨාසඤ්ඤෙව පවිට්ඨාති දට්ඨබ්බා. අථ වා උද්ධස්තෙ අරුණෙ ආපජ්ජිතබ්බත්තා දිවා ආපජ්ජිතබ්බෙසු එව පවිට්ඨාති දට්ඨබ්බා, අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ භික්ඛුනියො ඔවාදනාපත්තියො, පන රත්තන්ධකාරෙ පුරිසෙන සද්ධිං සන්තිට්ඨනාපත්ති ච රත්තියඤ්ඤෙව ආපජ්ජිතබ්බා.

පුරෙභත්තං කුලානි උපසඞ්කමනඅනතිරිත්තභොජනාදීනි දිවා එව ආපජ්ජිතබ්බානි. කෙචි පන ‘‘භොජනපටිසංයුත්තානි සෙඛියානි, ගණභොජනාදීනි ච දිවා එව ආපජ්ජිතබ්බානී’’ති වදන්ති. තස්මා ඊදිසා ආපත්තියො මුඤ්චිත්වා සෙසාව තතියකොට්ඨාසං භජන්තීති වෙදිතබ්බං.

න ඌනදසවස්සොති දසවස්සස්ස බාලස්සෙව පඤ්ඤත්තසික්ඛාපදත්තා වුත්තං. සද්ධිවිහාරිකඅන්තෙවාසිකෙසු අසම්මාවත්තනාපත්තිං, අලජ්ජීනං නිස්සයදානාදිම්පි දසවස්සොව ආපජ්ජති, වුට්ඨාපිනිං ද්වෙ වස්සානි අනනුබන්ධාදිම්පි ඌනදසවස්සා ආපජ්ජන්ති. අබ්‍යාකතචිත්තොති සුපන්තස්ස භවඞ්ගචිත්තං සන්ධාය වුත්තං.

අප්පවාරෙන්තොති අනාදරියෙන අප්පවාරෙන්තො කෙනචි පච්චයෙන අප්පවාරෙත්වා කාළපක්ඛචාතුද්දසෙ සඞ්ඝෙ පවාරෙන්තෙ තත්ථ අනාදරියෙන අප්පවාරෙන්තො තමෙව ආපත්තිං කාළෙපි ආපජ්ජතීති ජුණ්හෙ එවාති නියමො න දිස්සති, පච්ඡිමවස්සංවුත්ථො පන පච්ඡිමකත්තිකපුණ්ණමියමෙව පවාරෙතුං ලබ්භතීති තත්ථ අප්පවාරණාපච්චයා ආපත්තිං ආපජ්ජමානො එව ජුණ්හෙ ආපජ්ජතීති නියමෙතබ්බොති දට්ඨබ්බං. ජුණ්හෙ කප්පතීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

‘‘අපච්චුද්ධරිත්වා හෙමන්තෙ ආපජ්ජතී’’ති ඉමිනා ‘‘වස්සානං චාතුමාසං අධිට්ඨාතු’’න්ති නියමවචනෙනෙව අපච්චුද්ධරන්තස්ස දුක්කටන්ති දස්සෙති. වස්සානුපගමනඅකරණීයෙන පක්කමාදයොපි වස්සෙ එව ආපජ්ජති. වත්ථිකම්මාදිම්පි ගිලානො එව. අධොතපාදෙහි අක්කමනාදීනිපි අන්තො එව ආපජ්ජති. භික්ඛුනියා අනාපුච්ඡා ආරාමප්පවෙසනාදි ච අන්තොසීමායමෙව. නිස්සයපටිපන්නස්ස අනාපුච්ඡාදිසාපක්කමනාදි ච බහිසීමායමෙව. පාතිමොක්ඛුද්දෙසෙ සන්තියා ආපත්තියා අනාවිකරණාපත්තිසමනුභාසනඌනවීසතිවස්සූපසම්පාදනාදිසබ්බඅධම්මකම්මාපත්තියොපි සඞ්ඝෙ එව. අධම්මෙන ගණුපොසථාදීසුපි ගණාදිමජ්ඣෙ එව. අලජ්ජිස්ස සන්තිකෙ නිස්සයග්ගහණාදිපි පුග්ගලස්ස සන්තිකෙ එව ආපජ්ජති.

තීණි අධම්මිකානි අමූළ්හවිනයස්ස දානානීති යො උම්මත්තකොපි වීතික්කමකාලෙ, අනුම්මත්තො සඤ්චිච්චෙව ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වා භික්ඛූහි පච්ඡා චොදිතො සරමානො එව ‘‘න සරාමී’’ති වදති, යො ච ‘‘සුපිනං විය සරාමී’’ති වා මුසා වදති, යො ච උම්මත්තකකාලෙ කතං සබ්බම්පි සබ්බෙසං වට්ටතීති වදති, ඉමෙසං තිණ්ණං දින්නානි තීණි අමූළ්හවිනයස්ස දානානි අධම්මිකානි.

අපකතත්තොති විනයෙ අපකතඤ්ඤූ. තෙනාහ ‘‘ආපත්තානාපත්තිං න ජානාතී’’ති (පරි. 325). ‘‘දිට්ඨිඤ්ච අනිස්සජ්ජන්තානංයෙව කම්මං කාතබ්බ’’න්ති ඉදං භික්ඛූහි ඔවදියමානස්ස දිට්ඨියා අනිස්සජ්ජනපච්චයා දුක්කටං, පාචිත්තියම්පි වා අවස්සමෙව සම්භවතීති වුත්තං.

මුඛාලම්බරකරණාදිභෙදොති මුඛභෙරීවාදනාදිප්පභෙදො. උපඝාතෙතීති විනාසෙති. බීජනිග්ගාහාදිකෙති චිත්තං බීජනිං ගාහෙත්වා අනුමොදනාදිකරණෙති අත්ථො.

තිකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

චතුක්කවාරවණ්ණනා

324. චතුක්කෙසු සොති ගිහිපරික්ඛාරො. අවාපුරණං දාතුන්ති ගබ්භං විවරිත්වා අන්තො පරික්ඛාරට්ඨපනත්ථාය විවරණකුඤ්චිකං දාතුං. සඞ්ඝත්ථාය උපනීතං සයමෙව අන්තො පටිසාමිතුම්පි වට්ටති. තෙනාහ ‘‘අන්තො ඨපාපෙතුඤ්ච වට්ටතී’’ති.

ආදිකම්මිකෙසු පඨමං පුරිසලිඞ්ගං උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘පඨමං උප්පන්නවසෙනා’’ති. පාළියං අනාපත්ති වස්සච්ඡෙදස්සාති වස්සච්ඡෙදසම්බන්ධිනියා අනාපත්තියා එවමත්ථො. මන්තභාසාති මන්තාය පඤ්ඤාය කථනං. ‘‘නවමභික්ඛුනිතො පට්ඨායා’’ති ඉදං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං යථාවුඩ්ඪං අවසෙසානං යථාකතික’’න්ති (චූළව. 426) වචනතො ආදිතො අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං පච්චුට්ඨාතබ්බත්තා වුත්තං.

‘‘ඉධ න කප්පන්තීති වදන්තොපි පච්චන්තිමෙසු ආපජ්ජතී’’තිආදිනා සඤ්චිච්ච කප්පියං අකප්පියන්ති වා අකප්පියං කප්පියන්ති වා කථෙන්තස්ස සබ්බත්ථ දුක්කටන්ති දස්සෙති.

පුබ්බකරණන්ති වුච්චතීති අට්ඨකථාසු වුත්තං, තානි ඉධ පරිවාරෙ උද්ධටානීති අධිප්පායො. ඉධාධිප්පෙතානි පන දස්සෙන්තො ‘‘ඡන්දපාරිසුද්ධී’’තිආදිමාහ.

චතුක්කවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා

325. පඤ්චකෙසු ආපුච්ඡිත්වා චාරස්ස අභාවොති පිණ්ඩපාතිකස්ස ‘‘නිමන්තිතො සභත්තො’’ති ඉමස්ස අඞ්ගස්ස අභාවා තෙන සික්ඛාපදෙන තස්ස සබ්බථා අනාපත්තීති අධිප්පායො. සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතකන්ති සුසානෙ පෙතකිච්චං කත්වා නික්ඛන්තෙහි න්හත්වා ඡඩ්ඩිතානි නිවත්ථපාරුතවත්ථානි එවං වුච්චන්ති.

පාළියං පඤ්චහාකාරෙහීති පඤ්චහි අවහාරඞ්ගෙහි. වත්ථුතො පන ගරුකලහුකභෙදෙන පාරාජිකථුල්ලච්චයදුක්කටානි වුත්තානි. ඉත්ථිපුරිසසංයොගාදිකං කිලෙසසමුදාචාරහෙතුකං පටිභානචිත්තකම්මං නාම. පඤ්හාසහස්සං පුච්ඡීති සමථවිපස්සනාකම්මට්ඨානෙසු පඤ්හාසහස්සං සම්මජ්ජිත්වා ඨිතං දහරං පුච්ඡි. ඉතරොපි දහරො අත්තනො ගතමග්ගත්තා සබ්බං විස්සජ්ජෙසි, තෙන ථෙරො පසීදි. වත්තං පරිච්ඡින්දීති වත්තං නිට්ඨාපෙසි. කිං ත්වං ආවුසොතිආදිකං ථෙරො ඛීණාසවො සම්මජ්ජනානිසංසං සබ්බෙසං පාකටං කාතුං අවොචාති දට්ඨබ්බං.

‘‘ජණ්ණුකෙහි පතිට්ඨාය පදචෙතිය’’න්ති පාඨසෙසො. චොදනං කාරෙස්සාමීති භගවතා අත්තානං චොදාපෙස්සාමි, අත්තානං නිග්ගණ්හාපෙස්සාමීති අත්ථො.

එත්තකං ගය්හූපගන්ති එත්තකං අධිකරණවූපසමත්ථාය ගහෙතබ්බවචනන්ති යථා සුත්වා විඤ්ඤාතුං සක්කොති, එවං අනුග්ගණ්හන්තොති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘අත්තනො භාසපරියන්තං අනුග්ගහෙත්වා පරස්ස භාසපරියන්තං අනුග්ගහෙත්වා’’ති එකං, ‘‘අධම්මෙන කරොතී’’ති එකං, ‘‘අප්පටිඤ්ඤායා’’ති එකඤ්ච කත්වා පුරිමෙහි ද්වීහි පඤ්චඞ්ගානි වෙදිතබ්බානි. වත්ථුන්ති මෙථුනාදිවීතික්කමං. කථානුසන්ධිවිනිච්ඡයානුලොමසන්ධිවසෙන වත්ථුං න ජානාතීති චොදකෙන වා චුදිතකෙන වා වුත්තකථානුසන්ධිනා තෙසං වචනපටිවචනානුරූපෙන වදන්තො කථානුසන්ධිනා වත්ථුං න ජානාති නාම, තඤ්ච සුත්තවිභඞ්ගෙ විනීතවත්ථුසඞ්ඛාතෙන විනිච්ඡයානුලොමෙනෙව වදන්තො විනිච්ඡයානුලොමසන්ධිවසෙන වත්ථුං න ජානාති නාම. ඤත්තිකම්මං නාම හොතීති ඤත්තිකම්මං නිට්ඨිතං නාම හොතීති න ජානාතීති සම්බන්ධො. ඤත්තියා කම්මප්පත්තොති ඤත්තියා නිට්ඨිතායපි කම්මප්පත්තො එව හොති. අනුස්සාවනට්ඨානෙ එව කම්මං නිට්ඨිතං හොතීති ඤත්තිකම්මං නිට්ඨිතං නාම හොති, තං ඤත්තියා කාරණං න ජානාතීති අත්ථො.

පාළියං පඤ්ච විසුද්ධියොති ආපත්තිතො විසුද්ධිහෙතුත්තා, විසුද්ධෙහි කත්තබ්බතො ච පාතිමොක්ඛුද්දෙසා වුත්තා.

පඤ්චකවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ඡක්කවාරාදිවණ්ණනා

326. ඡක්කාදීසු පාළියං ඡ අගාරවාති බුද්ධධම්මසඞ්ඝසික්ඛාසු, අප්පමාදෙ, පටිසන්ථාරෙ ච ඡ අගාරවා, තෙසු එව ච ඡ ගාරවා වෙදිතබ්බා. ‘‘ඡබ්බස්සපරමතා ධාරෙතබ්බ’’න්ති ඉදං විභඞ්ගෙ ආගතස්ස පරමස්ස දස්සනං.

328. පාළියං ආගතෙහි සත්තහීති ‘‘පුබ්බෙවස්ස හොති මුසා භණිස්ස’’න්තිආදිනා මුසාවාදසික්ඛාපදෙ (පාචි. 4) ආගතෙහි සත්තහි.

329. තං කුතෙත්ථ ලබ්භාති තං අනත්ථස්ස අචරණං එත්ථ එතස්මිං පුග්ගලෙ, ලොකසන්නිවාසෙ වා කුතො කෙන කාරණෙන සක්කා ලද්ධුන්ති ආඝාතං පටිවිනෙති.