1. පරිමණ්ඩලවග්ගවණ්ණනා

576. සෙඛියෙසු යස්මා වත්තක්ඛන්ධකෙ (චූළව. 356 ආදයො) වුත්තවත්තානිපි සික්ඛිතබ්බත්තා සෙඛියානෙව, තස්මා පාරාජිකාදීසු වියෙත්ථ පාළියං පරිච්ඡෙදො න කතො. චාරිත්තනයදස්සනත්ථඤ්ච ‘‘යො පන භික්ඛු ඔලම්බෙන්තො නිවාසෙය්‍ය, දුක්කට’’න්ති අවත්වා ‘‘සික්ඛා කරණීයා’’ති සබ්බත්ථ පාළි ආරොපිතා. පදභාජනෙ පන ‘‘ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති වුත්තත්තා සබ්බත්ථ අනාදරියකරණෙ දුක්කටං වෙදිතබ්බං.

අට්ඨඞ්ගුලමත්තන්ති මත්ත-සද්දෙන තතො කිඤ්චි අධිකං, ඌනම්පි සඞ්ගණ්හාති. තෙනෙව නිසින්නස්ස චතුරඞ්ගුලමත්තම්පි වුත්තං. න හි නිසින්නස්ස චතුරඞ්ගුලප්පමාණං, ඨිතස්ස අට්ඨඞ්ගුලමෙවාති සක්කා නියමෙතුං ඌනාධිකත්තසම්භවතො. තස්මා යථා සාරුප්පං හොති එවං අට්ඨඞ්ගුලානුසාරෙන නිවාසනඤ්ඤෙව අධිප්පෙතන්ති ගහෙතබ්බං. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘යො පන භික්ඛු සුක්ඛජඞ්ඝො වා’’තිආදි. කුරුන්දියං ‘‘අජානන්තස්ස අනාපත්තී’’ති ආදරං කත්වා උග්ගණ්හන්තස්සාපි අජානනං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාපි නිරන්තරං නිවාසනපාරුපනවත්තං සික්ඛිතබ්බං, අසික්ඛිතො අනාදරියමෙව. පරිමණ්ඩලග්ගහණෙන උක්ඛිපිත්වා නිවාසනම්පි පටික්ඛිත්තන්ති ආහ ‘‘උක්ඛිපිත්වා වා ඔතාරෙත්වා වා’’ති.

සචිත්තකන්ති වත්ථුවිජානනචිත්තෙන සචිත්තකං. සාරත්ථදීපනියං පන උපතිස්සත්ථෙරවාදනයෙන ලොකවජ්ජත්තං ගහෙත්වා ‘‘වත්ථුවිජානනචිත්තෙන, පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තෙන ච සචිත්තක’’න්ති (සාරත්ථ. ටී. සෙඛියකණ්ඩ 3.576) වුත්තං. තත්ථ ච වත්ථුවිජානනං විසුං න වත්තබ්බං. පණ්ණත්තිවිජානනෙන තස්සාපි අන්තොගධභාවතො ඉදං වත්ථුං එවං වීතික්කමන්තස්ස ආපත්තීති විජානන්තො හි පණ්ණත්තිං විජානාතීති වුච්චති. උපතිස්සත්ථෙරවාදෙ චෙත්ථ පණ්ණත්තිං අජානිත්වා අපරිමණ්ඩලනිවාසනාදිවත්ථුමෙව ජානන්තස්ස පණ්ණත්තිවීතික්කමානාදරියාභාවා සබ්බසෙඛියෙසු අනාපත්ති එව අභිමතා, තඤ්ච න යුත්තං කොසම්බක්ඛන්ධකෙ (මහාව. 451 ආදයො) වච්චකුටියං උදකාවසෙසං ඨපෙන්තස්ස පණ්ණත්තිවිජානනාභාවෙපි ආපත්තියා වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හි තත්ථ ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො භික්ඛු ආපත්තිං ආපන්නො හොති …පෙ… සො අපරෙන සමයෙන තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි හොතී’’තිආදි (මහාව. 451). අට්ඨකථායඤ්චස්ස ‘‘ත්වං එත්ථ ආපත්තිභාවං න ජානාසීති, ආම න ජානාමීති. හොතු ආවුසො, එත්ථ ආපත්තීති, සචෙ හොති, දෙසෙස්සාමීති. සචෙ පන තෙ, ආවුසො, අසඤ්චිච්ච අසතියා කතං, නත්ථි ආපත්තීති. සො තස්සා ආපත්තියා අනාපත්තිදිට්ඨි අහොසී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 451) වුත්තං, තථා ‘‘අධම්මවාදීති උක්ඛිත්තානුවත්තකෙසු අඤ්ඤතරො’’ති (මහාව. අට්ඨ. 457-458) ච වුත්තං. ඛන්ධකවත්තානඤ්හි සෙඛියත්තා තත්ථ වුත්තො නයො ඉමෙසං, ඉධ වුත්තො ච තෙසං සාධාරණොව හොතීති. තෙනෙව ‘‘අසඤ්චිච්ච අසතියා කතං, නත්ථි ආපත්තී’’ති එවං ඉධ වුත්තො ආපත්තිනයො තත්ථාපි දස්සිතො. තස්මා ඵුස්සදෙවත්ථෙරවාදෙ එව ඨත්වා වත්ථුවිජානනචිත්තෙනෙව සබ්බසෙඛියානි සචිත්තකානි, න පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තෙන. භිය්‍යොකම්‍යතායසූපබ්‍යඤ්ජනපටිච්ඡාදනඋජ්ඣානසඤ්ඤීති ද්වෙ සික්ඛාපදානි ලොකවජ්ජානි අකුසලචිත්තානි, සෙසානි පණ්ණත්තිවජ්ජානි, තිචිත්තානි, තිවෙදනානි චාති ගහණමෙව යුත්තතරං දිස්සති. තෙනෙවෙත්ථ ‘‘අසඤ්චිච්චාති පුරතො වා පච්ඡතො වා ඔලම්බෙත්වා නිවාසෙස්සාමීති එවං අසඤ්චිච්චා’’තිආදිනා වත්ථුඅජානනවසෙනෙව අනාපත්තිවණ්ණනා කතා, න පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තවසෙන.

අපිච ‘‘යස්ස සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොති, තං ලොකවජ්ජ’’න්ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) ඉමිනා ලක්ඛණවචනෙනාපි චෙතං සිජ්ඣති. වත්ථුවිජානනචිත්තවසෙනෙව හෙත්ථ ‘‘සචිත්තකපක්ඛෙ’’ති වුත්තං. ඉතරථා පණ්ණත්තිවිජානනචිත්තවසෙන සබ්බසික්ඛාපදානම්පි සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තස්ස අකුසලත්තනියමෙන ලොකවජ්ජත්තප්පසඞ්ගතො පණ්ණත්තිවජ්ජමෙව න සියා, ඉදඤ්ච වචනං නිරත්ථකං සියා ඉමිනා වචනෙන නිවත්තෙතබ්බස්ස සික්ඛාපදස්ස අභාවා. න ච සෙඛියෙසු වත්ථුවිජානනචිත්තෙන සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං පාණාතිපාතාදීසු විය අකුසලමෙවාති නියමො අත්ථි, යෙනෙත්ථ ලොකවජ්ජතා පසජ්ජෙය්‍ය, ‘‘අනාදරියං පටිච්චා’’ති චෙතං පාළිවචනං වත්ථුං ජානිත්වා තීහි චිත්තෙහි වීතික්කමමෙව අනාදරියං කත්වා වුත්තං, න පණ්ණත්තිං ජානිත්වා අකුසලචිත්තෙනෙව වීතික්කමන්ති ගහෙතබ්බං. අඤ්ඤථා ඛන්ධකපාළියා, අට්ඨකථායඤ්ච පුබ්බාපරඤ්ච විරුජ්ඣනතොති අම්හාකං ඛන්ති. යථා වා න විරුජ්ඣති, තථා එත්ථ අධිප්පායො ගවෙසිතබ්බො. අනාදරියං, අනාපත්තිකාරණාභාවො, අපරිමණ්ඩලනිවාසනන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බත්ථ. කෙවලං තත්ථ තත්ථ වුත්තපටිපක්ඛකරණවසෙන තතියඞ්ගයොජනමෙව විසෙසො.

577. දුතියාදීසු ගිහිපාරුතන්ති සෙතපටපාරුතාදි. විහාරෙපීති සඞ්ඝසන්නිපාතබුද්ධුපට්ඨානාදිකාලං සන්ධාය වුත්තං.

578. ගණ්ඨිකං පටිමුඤ්චිත්වාතිආදි පටිච්ඡාදනවිධිදස්සනං. ගීවං පටිච්ඡාදෙත්වාතිආදිනා වුත්තත්තා සඤ්චිච්ච ගීවං, මණිබන්ධනඤ්ච අප්පටිච්ඡාදෙන්තස්ස ආපත්ති. එත්ථාපි පරිමණ්ඩලසික්ඛාපදස්ස සාධාරණත්තා ජාණුමණ්ඩලතො හෙට්ඨා චතුරඞ්ගුලමත්තං ඔතාරෙත්වා අනොලම්බෙත්වා පරිමණ්ඩලමෙව පාරුපිතබ්බං.

579. විවරිත්වා නිසීදතොති විහාරෙ විය එකංසපාරුපනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘වාසත්ථාය උපගතස්සා’’ති වුත්තත්තා වාසාධිප්පායං විනා ධම්මදෙසනපරිත්තභණනාදිඅත්ථාය සුචිරම්පි නිසීදන්තෙන සබ්බං අන්තරඝරවත්තං පූරෙන්තෙනෙව නිසීදිතබ්බං. නිසීදනපටිසංයුත්තෙසු එව ච සික්ඛාපදෙසු ‘‘වාසූපගතස්සා’’ති අනාපත්තියා වුත්තත්තා වාසත්ථාය අන්තරඝරං උපගච්ඡන්තෙනාපි සුප්පටිච්ඡන්නතාදිසබ්බං අකොපෙන්තෙනෙව ගන්තබ්බං. ‘‘වාසූපගතස්සා’’ති හි වුත්තං, න පන උපගච්ඡමානස්සාති. කෙචි පන ‘‘එකෙකස්මිං පඨමං ගන්ත්වා වාසපරිග්ගහෙ කතෙ තතො අඤ්ඤෙහි යථාසුඛං ගන්තුං වට්ටතී’’ති වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘ගෙහස්සාමිකෙහි ‘යාව තුම්හෙ නිවසිස්සථ, තාව තුම්හාකං ඉමං ගෙහං දෙමී’ති දින්නෙ අඤ්ඤෙහි අවාසාධිප්පායෙහි අන්තරාරාමෙ විය යථාසුඛං ගන්තුං, නිසීදිතුඤ්ච වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං සබ්බං න ගහෙතබ්බං තථාවචනාභාවා, දානලක්ඛණාභාවා, තාවත්තකෙන විහාරසඞ්ඛ්‍යානුපගමනතො ච. ‘‘යාව නිසීදිස්සථ, තාව තුම්හාකං ඉමං ගෙහං දෙමී’’ති දෙන්තොපි හි තාවකාලිකමෙව දෙති වත්ථුපරිච්චාගලක්ඛණත්තා දානස්ස.

582. චතුහත්ථප්පමාණන්ති වඩ්ඪකීහත්ථං සන්ධාය වුත්තන්ති වදන්ති.

584. උක්ඛිත්තචීවරො හුත්වාති කටිතො උද්ධං කායබන්ධනාදිදස්සනවසෙනෙවුක්ඛිපනං සන්ධාය වුත්තං පිණ්ඩාය චරතො පත්තග්ගහණාදිමත්තස්ස අනුඤ්ඤාතත්තා. තෙනෙව ‘‘නිසින්නකාලෙ පන ධමකරණ’’න්තිආදි වුත්තං. නිසින්නකාලෙ හි ඛන්ධෙ ලග්ගපත්තත්ථවිකාදිතො ධමකරණං නීහරන්තස්ස කටිතො උද්ධම්පි දිස්සති, තථා අදස්සෙත්වා නීහරිතබ්බන්ති අධිප්පායො. ආසනෙ නිසීදන්තස්සාපි ච පාරුපිතචීවරං කිඤ්චි උක්ඛිපිත්වා සඞ්ඝාටිං ජඞ්ඝපිණ්ඩෙහි අනුක්ඛිපිත්වාව නිසීදිතබ්බං. ඉමස්මිඤ්ඤෙව පන සික්ඛාපදෙ ‘‘වාසූපගතස්සා’’ති වුත්තත්තා නිසීදනපටිසංයුත්තෙසු ඡට්ඨඅට්ඨමෙසු අවුත්තත්තා වාසූපගතෙනාපි සුසංවුතෙන ඔක්ඛිත්තචක්ඛුනාව නිසීදිතබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායම්පි තෙසං විසෙසං අවත්වා ඉධෙව ‘‘වාසූපගතස්ස පන අනාපත්තී’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. උක්ඛිත්තකසික්ඛාපදවණ්ණනා) වුත්තා.

පරිමණ්ඩලවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.