1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

89. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තොති සාඛට්ඨකවිමානෙ සාඛාය ඡිජ්ජමානාය ඡිජ්ජන්තෙ තත්ථ අඡෙදනත්ථාය දෙවතාය උපනීතං පුත්තං දිස්වාපි කුඨාරිනික්ඛෙපවෙගං නිවත්තෙතුං අසක්කොන්තොති අත්ථො. රුක්ඛධම්මෙති රුක්ඛස්ස පවත්තියං. රුක්ඛානං විය ඡෙදනාදීසු අකුප්පනඤ්හි රුක්ඛධම්මො නාම.

උප්පතිතන්ති උප්පන්නං. භන්තන්ති ධාවන්තං. වාරයෙති නිග්ගණ්හෙය්‍ය. ඉතරොති උප්පන්නං කොධං අනිග්ගණ්හන්තො රාජඋපරාජාදීනං රස්මිමත්තග්ගාහකජනො විය න උත්තමසාරථීති අත්ථො. විසටං සප්පවිසන්ති සරීරෙ දාඨාවණානුසාරෙන විත්ථිණ්ණං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං කණ්හසප්පවිසං විය. ජහාති ඔරපාරන්ති පඤ්චොරම්භාගියසඤ්ඤොජනානි තතියමග්ගෙන ජහාති. ‘‘ඔරපාර’’න්ති හි ඔරිමතීරං වුච්චති. අථ වා සොති තතියමග්ගෙන කොධං විනෙත්වා ඨිතො භික්ඛු අරහත්තමග්ගෙන ඔරපාරං ජහාතීති අත්ථො. තත්ථ ඔරං නාම සකත්තභාවො, අජ්ඣත්තිකානි වා ආයතනානි. පාරං නාම පරඅත්තභාවො, බාහිරානි වා ආයතනානි. තදුභයෙ පන ඡන්දරාගං ජහන්තො ‘‘ජහාති ඔරිමපාර’’න්ති වුච්චති.

90. භවන්තීති වඩ්ඪන්ති. අහුවුන්තීති බභූවු. තෙනාහ ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. භූතානං ගාමොති මහාභූතානං හරිතතිණාදිභාවෙන සමග්ගානං සමූහො. තබ්බිනිමුත්තස්ස ගාමස්ස අභාවං දස්සෙතුං ‘‘භූතා එව වා ගාමො’’ති වුත්තං. පාතබ්‍ය-සද්දස්ස පා පානෙති ධාත්වත්ථං සන්ධායාහ ‘‘පරිභුඤ්ජිතබ්බතා’’ති. සා ච පාතබ්‍යතා ඡෙදනාදි එව හොතීති ආහ ‘‘තස්සා…පෙ… භූතගාමස්ස ජාතා ඡෙදනාදිපච්චයා’’ති.

91. ජාත-සද්දො එත්ථ විජාතපරියායොති ‘‘පුත්තං විජාතා ඉත්ථී’’තිආදීසු විය පසූතවචනොති ආහ ‘‘පසූතානී’’ති, නිබ්බත්තපණ්ණමූලානීති අත්ථො.

තානි දස්සෙන්තොති තානි බීජානි දස්සෙන්තො. කාරියදස්සනමුඛෙනෙව කාරණඤ්ච ගහිතන්ති ආහ ‘‘බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිත’’න්ති.

92. ‘‘බීජතො සම්භූතො භූතගාමො බීජ’’න්ති ඉමිනා උත්තරපදලොපෙන ‘‘පදුමගච්ඡතො නිබ්බත්තං පුප්ඵං පදුම’’න්තිආදීසු වියායං වොහාරොති දස්සෙති. යං බීජං භූතගාමො නාම හොතීති නිබ්බත්තපණ්ණමූලං සන්ධාය වදති. යථාරුතන්ති යථාපාඨං.

‘‘සඤ්චිච්චා’’ති වුත්තත්තා සරීරෙ ලග්ගභාවං ඤත්වාපි උට්ඨහති, ‘‘තං උද්ධරිස්සාමී’’තිසඤ්ඤාය අභාවතො වට්ටති. අනන්තක-ග්ගහණෙන සාසපමත්තිකා ගහිතා, නාමඤ්හෙතං තස්සා සෙවාලජාතියා. මූලපණ්ණානං අභාවෙන ‘‘අසම්පුණ්ණභූතගාමො නාමා’’ති වුත්තං. සො බීජගාමෙන සඞ්ගහිතොති. අවඩ්ඪමානෙපි භූතගාමමූලකත්තා වුත්තං ‘‘අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති. නාළිකෙරස්ස ආවෙණිකං කත්වා වදති.

සෙලෙය්‍යකං නාම සිලාය සම්භූතා එකා ගන්ධජාති. පුප්ඵිතකාලතො පට්ඨායාති විකසිතකාලතො පභුති. ඡත්තකං ගණ්හන්තොති විකසිතං ගණ්හන්තො. මකුළං පන රුක්ඛත්තචං අකොපෙන්තෙනපි ගහෙතුං න වට්ටති, ඵුල්ලං වට්ටති. හත්ථකුක්කුච්චෙනාති හත්ථචාපල්ලෙන.

‘‘පානීයං න වාසෙතබ්බ’’න්ති ඉදං අත්තනො පිවනපානීයං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති අනුග්ගහිතත්තා. තෙනාහ ‘‘අත්තනා ඛාදිතුකාමෙනා’’ති. යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහතීති මූලං අනොතාරෙත්වා පණ්ණමත්තනිග්ගමනමත්තෙනපි වඩ්ඪති. තත්ථ කප්පියම්පි අකරොන්තො ඡින්නනාළිකෙරවෙළුදණ්ඩාදයො කොපෙතුං වට්ටති.

‘‘චඞ්කමිතට්ඨානං දස්සෙස්සාමී’’ති වුත්තත්තා කෙවලං චඞ්කමනාධිප්පායෙන වා මග්ගගමනාධිප්පායෙන වා අක්කමන්තස්ස, තිණානං උපරි නිසීදනාධිප්පායෙන නිසීදන්තස්ස ච දොසො නත්ථි.

සමණකප්පෙහීති සමණානං කප්පියවොහාරෙහි, අබීජනිබ්බට්ටබීජානිපි කප්පියභාවතො ‘‘සමණකප්පානී’’ති වුත්තානි. අබීජං නාම තරුණඅම්බඵලාදීනි. නිබ්බට්ටෙතබ්බං වියොජෙතබ්බං බීජං යස්මිං, තං පනසාදි නිබ්බට්ටබීජං නාම. කප්පියන්ති වත්වාවාති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වුත්තෙපි වචනක්ඛණෙව අග්ගිසත්ථාදිනා බීජගාමෙ වණං කාතබ්බන්ති වචනතො පන පුබ්බෙ කාතුං න වට්ටති, තඤ්ච ද්විධා අකත්වා ඡෙදනභෙදනමෙව දස්සෙතබ්බං. කරොන්තෙන ච භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති යාය කායචි භාසාය වුත්තෙයෙව කාතබ්බං. බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරෙතබ්බන්ති කාරාපනස්ස පඨමමෙව අධිකතත්තා. ‘‘කටාහෙපි කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා කටාහතො නීහතාය මිඤ්ජාය වා බීජෙ වා යත්ථ කත්ථචි විජ්ඣිතුං වට්ටති එව. භූතගාමො, භූතගාමසඤ්ඤිතා, විකොපනං වා විකොපාපනං වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.