2. භූතගාමවග්ගො

1. භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා

89. දුතියවග්ගස්ස පඨමෙ නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තොති සාඛට්ඨකවිමානෙ සාඛාය ඡිජ්ජමානාය ඡිජ්ජන්තෙ තත්ථ අඡෙදනත්ථාය දෙවතාය උපනීතං පුත්තං දිස්වාපි කුඨාරිනික්ඛෙපවෙගං නිවත්තෙතුං අසක්කොන්තොති අත්ථො. රුක්ඛධම්මෙති රුක්ඛස්ස පවත්තියං. රුක්ඛානං විය ඡෙදනාදීසු අකුප්පනඤ්හි රුක්ඛධම්මො නාම.

උප්පතිතන්ති උප්පන්නං. භන්තන්ති ධාවන්තං. වාරයෙති නිග්ගණ්හෙය්‍ය. ඉතරොති උප්පන්නං කොධං අනිග්ගණ්හන්තො රාජඋපරාජාදීනං රස්මිමත්තග්ගාහකජනො විය න උත්තමසාරථීති අත්ථො. විසටං සප්පවිසන්ති සරීරෙ දාඨාවණානුසාරෙන විත්ථිණ්ණං බ්‍යාපෙත්වා ඨිතං කණ්හසප්පවිසං විය. ජහාති ඔරපාරන්ති පඤ්චොරම්භාගියසඤ්ඤොජනානි තතියමග්ගෙන ජහාති. ‘‘ඔරපාර’’න්ති හි ඔරිමතීරං වුච්චති. අථ වා සොති තතියමග්ගෙන කොධං විනෙත්වා ඨිතො භික්ඛු අරහත්තමග්ගෙන ඔරපාරං ජහාතීති අත්ථො. තත්ථ ඔරං නාම සකත්තභාවො, අජ්ඣත්තිකානි වා ආයතනානි. පාරං නාම පරඅත්තභාවො, බාහිරානි වා ආයතනානි. තදුභයෙ පන ඡන්දරාගං ජහන්තො ‘‘ජහාති ඔරිමපාර’’න්ති වුච්චති.

90. භවන්තීති වඩ්ඪන්ති. අහුවුන්තීති බභූවු. තෙනාහ ‘‘ජාතා වඩ්ඪිතා’’ති. භූතානං ගාමොති මහාභූතානං හරිතතිණාදිභාවෙන සමග්ගානං සමූහො. තබ්බිනිමුත්තස්ස ගාමස්ස අභාවං දස්සෙතුං ‘‘භූතා එව වා ගාමො’’ති වුත්තං. පාතබ්‍ය-සද්දස්ස පා පානෙති ධාත්වත්ථං සන්ධායාහ ‘‘පරිභුඤ්ජිතබ්බතා’’ති. සා ච පාතබ්‍යතා ඡෙදනාදි එව හොතීති ආහ ‘‘තස්සා…පෙ… භූතගාමස්ස ජාතා ඡෙදනාදිපච්චයා’’ති.

91. ජාත-සද්දො එත්ථ විජාතපරියායොති ‘‘පුත්තං විජාතා ඉත්ථී’’තිආදීසු විය පසූතවචනොති ආහ ‘‘පසූතානී’’ති, නිබ්බත්තපණ්ණමූලානීති අත්ථො.

තානි දස්සෙන්තොති තානි බීජානි දස්සෙන්තො. කාරියදස්සනමුඛෙනෙව කාරණඤ්ච ගහිතන්ති ආහ ‘‘බීජතො නිබ්බත්තෙන බීජං දස්සිත’’න්ති.

92. ‘‘බීජතො සම්භූතො භූතගාමො බීජ’’න්ති ඉමිනා උත්තරපදලොපෙන ‘‘පදුමගච්ඡතො නිබ්බත්තං පුප්ඵං පදුම’’න්තිආදීසු වියායං වොහාරොති දස්සෙති. යං බීජං භූතගාමො නාම හොතීති නිබ්බත්තපණ්ණමූලං සන්ධාය වදති. යථාරුතන්ති යථාපාඨං.

‘‘සඤ්චිච්චා’’ති වුත්තත්තා සරීරෙ ලග්ගභාවං ඤත්වාපි උට්ඨහති, ‘‘තං උද්ධරිස්සාමී’’තිසඤ්ඤාය අභාවතො වට්ටති. අනන්තක-ග්ගහණෙන සාසපමත්තිකා ගහිතා, නාමඤ්හෙතං තස්සා සෙවාලජාතියා. මූලපණ්ණානං අභාවෙන ‘‘අසම්පුණ්ණභූතගාමො නාමා’’ති වුත්තං. සො බීජගාමෙන සඞ්ගහිතොති. අවඩ්ඪමානෙපි භූතගාමමූලකත්තා වුත්තං ‘‘අමූලකභූතගාමෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති. නාළිකෙරස්ස ආවෙණිකං කත්වා වදති.

සෙලෙය්‍යකං නාම සිලාය සම්භූතා එකා ගන්ධජාති. පුප්ඵිතකාලතො පට්ඨායාති විකසිතකාලතො පභුති. ඡත්තකං ගණ්හන්තොති විකසිතං ගණ්හන්තො. මකුළං පන රුක්ඛත්තචං අකොපෙන්තෙනපි ගහෙතුං න වට්ටති, ඵුල්ලං වට්ටති. හත්ථකුක්කුච්චෙනාති හත්ථචාපල්ලෙන.

‘‘පානීයං න වාසෙතබ්බ’’න්ති ඉදං අත්තනො පිවනපානීයං සන්ධාය වුත්තං, අඤ්ඤෙසං පන වට්ටති අනුග්ගහිතත්තා. තෙනාහ ‘‘අත්තනා ඛාදිතුකාමෙනා’’ති. යෙසං රුක්ඛානං සාඛා රුහතීති මූලං අනොතාරෙත්වා පණ්ණමත්තනිග්ගමනමත්තෙනපි වඩ්ඪති. තත්ථ කප්පියම්පි අකරොන්තො ඡින්නනාළිකෙරවෙළුදණ්ඩාදයො කොපෙතුං වට්ටති.

‘‘චඞ්කමිතට්ඨානං දස්සෙස්සාමී’’ති වුත්තත්තා කෙවලං චඞ්කමනාධිප්පායෙන වා මග්ගගමනාධිප්පායෙන වා අක්කමන්තස්ස, තිණානං උපරි නිසීදනාධිප්පායෙන නිසීදන්තස්ස ච දොසො නත්ථි.

සමණකප්පෙහීති සමණානං කප්පියවොහාරෙහි, අබීජනිබ්බට්ටබීජානිපි කප්පියභාවතො ‘‘සමණකප්පානී’’ති වුත්තානි. අබීජං නාම තරුණඅම්බඵලාදීනි. නිබ්බට්ටෙතබ්බං වියොජෙතබ්බං බීජං යස්මිං, තං පනසාදි නිබ්බට්ටබීජං නාම. කප්පියන්ති වත්වාවාති පුබ්බකාලකිරියාවසෙන වුත්තෙපි වචනක්ඛණෙව අග්ගිසත්ථාදිනා බීජගාමෙ වණං කාතබ්බන්ති වචනතො පන පුබ්බෙ කාතුං න වට්ටති, තඤ්ච ද්විධා අකත්වා ඡෙදනභෙදනමෙව දස්සෙතබ්බං. කරොන්තෙන ච භික්ඛුනා ‘‘කප්පියං කරොහී’’ති යාය කායචි භාසාය වුත්තෙයෙව කාතබ්බං. බීජගාමපරිමොචනත්ථං පුන කප්පියං කාරෙතබ්බන්ති කාරාපනස්ස පඨමමෙව අධිකතත්තා. ‘‘කටාහෙපි කාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා කටාහතො නීහතාය මිඤ්ජාය වා බීජෙ වා යත්ථ කත්ථචි විජ්ඣිතුං වට්ටති එව. භූතගාමො, භූතගාමසඤ්ඤිතා, විකොපනං වා විකොපාපනං වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

භූතගාමසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා

94. දුතියෙ අඤ්ඤං වචනන්ති යං දොසවිභාවනත්ථං පරෙහි වුත්තවචනං තං තස්ස අනනුච්ඡවිකෙන අඤ්ඤෙන වචනෙන පටිචරති.

98. යදෙතං අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණවසෙන පවත්තවචනං, තදෙව පුච්ඡිතමත්ථං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං වදති පකාසෙතීති අඤ්ඤවාදකන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සෙතං නාම’’න්ති. තුණ්හීභූතස්සෙතං නාමන්ති තුණ්හීභාවස්සෙතං නාමං, අයමෙව වා පාඨො. අඤ්ඤවාදකං ආරොපෙතුන්ති අඤ්ඤවාදෙ ආරොපෙතුං. විහෙසකන්ති විහෙසකත්තං.

99. පාළියං න උග්ඝාටෙතුකාමොති පටිච්ඡාදෙතුකාමො.

100. අනාරොපිතෙ අඤ්ඤවාදකෙති වුත්තදුක්කටං පාළියං ආගතඅඤ්ඤෙනඤ්ඤපටිචරණවසෙන යුජ්ජති, අට්ඨකථායං ආගතනයෙන පන මුසාවාදෙන අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරන්තස්ස පාචිත්තියෙන සද්ධිං දුක්කටං, ආරොපිතෙ ඉමිනාව පාචිත්තියං. කෙචි පන ‘‘මුසාවාදපාචිත්තියෙන සද්ධිං පාචිත්තියද්වය’’න්ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං. ආදිකම්මිකස්සපි මුසාවාදෙ ඉමිනාව අනාපත්තීති දට්ඨබ්බං. ධම්මකම්මෙන ආරොපිතතා, ආපත්තියා වා වත්ථුනා වා අනුයුඤ්ජියමානතා, ඡාදෙතුකාමතාය අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණං, තුණ්හීභාවො චාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

අඤ්ඤවාදකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා

103. තතියෙ චින්තායනත්ථස්ස ඣෙ-ධාතුස්ස අනෙකත්ථතාය ඔලොකනත්ථසම්භවතො වුත්තං ‘‘ඔලොකාපෙන්තී’’ති. ඡන්දායාති ලිඞ්ගවිපල්ලාසොති ආහ ‘‘ඡන්දෙනා’’ති.

105. භික්ඛුං ලාමකතො චින්තාපනත්ථං අඤ්ඤෙසං තං අවණ්ණකථනං උජ්ඣාපනං නාම. අඤ්ඤෙසං පන අවත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමුල්ලපනවසෙන භික්ඛුනො දොසප්පකාසනං ඛිය්‍යනං නාමාති අයමෙතෙසං භෙදො.

106. අඤ්ඤං අනුපසම්පන්නං උජ්ඣාපෙතීති අඤ්ඤෙන අනුපසම්පන්නෙන උජ්ඣාපෙති. තස්ස වා තං සන්තිකෙති තස්ස අනුපසම්පන්නස්ස සන්තිකෙ තං සඞ්ඝෙන සම්මතං උපසම්පන්නං ඛිය්‍යති. ඉධාපි මුසාවාදෙන උජ්ඣාපනාදීනං සම්භවතො දුක්කටට්ඨානානි ච ආදිකම්මිකස්ස අනාපත්ති ච ඉමිනා එව සික්ඛාපදෙන වුත්තාති වෙදිතබ්බං සබ්බත්ථ මුසාවාදපාචිත්තියස්ස අනිවත්තිතො. ධම්මකම්මෙන සම්මතතා, උපසම්පන්නතා, අගතිගමනාභාවො, තස්ස අවණ්ණකාමතා, යස්ස සන්තිකෙ වදති. තස්ස උපසම්පන්නතා, උජ්ඣාපනං වා ඛිය්‍යනං වාති ඉමානෙත්ථ ඡ අඞ්ගානි.

උජ්ඣාපනකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

110. චතුත්ථෙ අපඤ්ඤාතෙති අප්පසිද්ධෙ. ඉමං පන අට්ඨ මාසෙ මණ්ඩපාදීසු ඨපනසඞ්ඛාතං අත්ථවිසෙසං ගහෙත්වා භගවතා පඨමමෙව සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තන්ති අධිප්පායං ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, අට්ඨමාසෙ’’තිආදිවචනෙන අනුපඤ්ඤත්තිසදිසෙන පකාසෙත්වා විසුං අනුපඤ්ඤත්ති න වුත්තා. පරිවාරෙ පනෙතං අනුජානනවචනං අනුපඤ්ඤත්තිට්ඨානන්ති ‘‘එකා අනුපඤ්ඤත්තී’’ති (පරි. 65-67) වුත්තං.

නවවායිමොති අධුනා සුත්තෙන වීතකච්ඡෙන පලිවෙඨිතමඤ්චො. ඔනද්ධොති කප්පියචම්මෙන ඔනද්ධො. තෙ හි වස්සෙන සීඝං න නස්සන්ති. ‘‘උක්කට්ඨඅබ්භොකාසිකො’’ති ඉදං තස්ස සුඛපටිපත්තිදස්සනමත්තං, උක්කට්ඨස්සාපි පන චීවරකුටි වට්ටතෙව. කායානුගතිකත්තාති භික්ඛුනො තත්ථෙව නිසීදනභාවං දීපෙති, තෙන ච වස්සභයෙන සයං අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තස්ස ආපත්තීති දස්සෙති. අබ්භොකාසිකානං තෙමනත්ථාය නියමෙත්වා දායකෙහි දින්නම්පි අත්තානං රක්ඛන්තෙන රක්ඛිතබ්බමෙව.

‘‘වලාහකානං අනුට්ඨිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා ගිම්හානෙපි මෙඝෙ උට්ඨිතෙ අබ්භොකාසෙ නික්ඛිපිතුං න වට්ටතීති දීපෙති. තත්‍ර තත්‍රාති චෙතියඞ්ගණාදිකෙ තස්මිං තස්මිං අබ්භොකාසෙ නියමෙත්වා නික්ඛිත්තා. මජ්ඣතො පට්ඨාය පාදට්ඨානාභිමුඛාති යත්ථ සමන්තතො සම්මජ්ජිත්වා අඞ්ගණමජ්ඣෙ සබ්බදා කචවරස්ස සඞ්කඩ්ඪනෙන මජ්ඣෙ වාලිකා සඤ්චිතා හොති. තත්ථ කත්තබ්බවිධිදස්සනත්ථං වුත්තං. උච්චවත්ථුපාදට්ඨානාභිමුඛං වා වාලිකා හරිතබ්බා. යත්ථ වා පන කොණෙසු වාලිකා සඤ්චිතා, තත්ථ තතො පට්ඨාය අපරදිසාභිමුඛා හරිතබ්බාති කෙචි අත්ථං වදන්ති. කෙචි පන ‘‘සම්මට්ඨට්ඨානස්ස පදවළඤ්ජෙන අවිකොපනත්ථාය සයං අසම්මට්ඨට්ඨානෙ ඨත්වා අත්තනො පාදාභිමුඛං වාලිකා හරිතබ්බාති වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තත්ථ ‘‘මජ්ඣතො පට්ඨායා’’ති වචනස්ස පයොජනං න දිස්සති.

111. වඞ්කපාදතාමත්තෙන කුළීරපාදකස්ස සෙසෙහි විසෙසො, න අටනීසු පාදප්පවෙසනවිසෙසෙනාති දස්සෙතුං ‘‘යො වා පන කොචී’’තිආදි වුත්තං. තස්සාති උපසම්පන්නස්සෙව.

නිසීදිත්වා…පෙ… පාචිත්තියන්ති එත්ථ මෙඝුට්ඨානාභාවං ඤත්වා ‘‘පච්ඡා ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමී’’ති ආභොගෙන ගච්ඡන්තස්ස අනාපත්ති, තෙන පුනාගන්තබ්බමෙව. කප්පං ලභිත්වාති ‘‘ගච්ඡ, මා ඉධ තිට්ඨා’’ති වුත්තවචනං ලභිත්වා.

ආවාසිකානංයෙව පලිබොධොති ආගන්තුකෙසු කිඤ්චි අවත්වා නිසීදිත්වා ‘‘ආවාසිකා එව උද්ධරිස්සන්තී’’ති ගතෙසුපි ආවාසිකානමෙව පලිබොධො. මහාපච්චරිවාදෙ පන ‘‘ඉදං අම්හාක’’න්ති අවත්වාපි නිසින්නානමෙවාති අධිප්පායො. ‘‘සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා’’ති වුත්තත්තා අනාණත්තියා පඤ්ඤාපිතත්තාපි දුක්කටෙ කාරණං වුත්තං. උස්සාරකොති සරභාණකො. සො හි උද්ධං උද්ධං පාළිපාඨං සාරෙති පවත්තෙතීති උස්සාරකොති වුච්චති.

112. වණ්ණානුරක්ඛණත්ථං කතාති පටඛණ්ඩාදීහි සිබ්බිත්වා කතා. භූමියං අත්ථරිතබ්බාති චිමිලිකාය සති තස්සා උපරි, අසති සුද්ධභූමියං අත්ථරිතබ්බා. ‘‘සීහචම්මාදීනං පරිහරණෙයෙව පටික්ඛෙපො’’ති ඉමිනා මඤ්චපීඨාදීසු අත්ථරිත්වා පුන සංහරිත්වා ඨපනාදිවසෙන අත්තනො අත්ථාය පරිහරණමෙව න වට්ටති, භූමත්ථරණාදිවසෙන පරිභොගො පන අත්තනො පරිහරණං න හොතීති දස්සෙති. ඛන්ධකෙ හි ‘‘අන්තොපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්ති, බහිපි මඤ්චෙ පඤ්ඤත්තානි හොන්තී’’ති එවං අත්තනො අත්තනො අත්ථාය මඤ්චාදීසු පඤ්ඤපෙත්වා පරිහරණවත්ථුස්මිං –

‘‘න, භික්ඛවෙ, මහාචම්මානි ධාරෙතබ්බානි සීහචම්මං බ්‍යග්ඝචම්මං දීපිචම්මං. යො ධාරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති (මහාව. 255) –

පටික්ඛෙපො කතො. තස්මා වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. දාරුමයපීඨන්ති ඵලකමයපීඨමෙව. පාදකථලිකන්ති අධොතපාදං යස්මිං ඝංසන්තා ධොවන්ති, තං දාරුඵලකාදි.

113. ‘‘ආගන්ත්වා උද්ධරිස්සාමීති ගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා අඤ්ඤෙනපි කාරණෙන අනොතාපෙන්තස්සපි ආගමනෙ සාපෙක්ඛස්ස අනාපත්ති. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායං ‘‘මඤ්චාදීනං සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ දෙසෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, නිරපෙක්ඛතා, ලෙඩ්ඩුපාතාතික්කමො’’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා) එවමෙත්ථ නිරපෙක්ඛතාය සද්ධිං ඡ අඞ්ගානි වුත්තානි.

පඨමසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා

116. පඤ්චමෙ පාවාරො කොජවොති පච්චත්ථරණත්ථායෙව ඨපිතා උග්ගතලොමා අත්ථරණවිසෙසා. එත්තකමෙව වුත්තන්ති අට්ඨකථාසු වුත්තං. සෙනාසනතොති සබ්බපච්ඡිමසෙනාසනතො.

117. කුරුන්දට්ඨකථායං වුත්තමෙවත්ථං සවිසෙසං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘කිඤ්චාපි වුත්තො’’තිආදි ආරද්ධං. වත්තබ්බං නත්ථීති රුක්ඛමූලස්ස පාකටත්තා වුත්තං. පලුජ්ජතීති විනස්සති.

118. යෙන මඤ්චං වා පීඨං වා වීනන්ති, තං මඤ්චපීඨකවානං. සිලුච්චයලෙණන්ති පබ්බතගුහා. ‘‘ආපුච්ඡනං පන වත්ත’’න්ති ඉමිනා ආපත්ති නත්ථීති දස්සෙති. වුත්තලක්ඛණසෙය්‍යා, තස්සා සඞ්ඝිකතා, වුත්තලක්ඛණෙ විහාරෙ සන්ථරණං වා සන්ථරාපනං වා, අපලිබුද්ධතා, ආපදාය අභාවො, අනපෙක්ඛස්ස දිසාපක්කමනං, උපචාරසීමාතික්කමොති ඉමානෙත්ථ සත්ත අඞ්ගානි.

දුතියසෙනාසනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා

119. ඡට්ඨෙ අනුපවිසිත්වාති සමීපං පවිසිත්වා.

122. උපචාරං ඨපෙත්වාති දියඩ්ඪහත්ථූපචාරං ඨපෙත්වා. සඞ්ඝිකවිහාරතා, අනුට්ඨාපනීයභාවජානනං, සම්බාධෙතුකාමතා, උපචාරෙ නිසීදනං වා නිපජ්ජනං වාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

අනුපඛජ්ජසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා

126. සත්තමෙ කොට්ඨකානීති ද්වාරකොට්ඨකානි.

128. ‘‘සකලසඞ්ඝාරාමතො නික්කඩ්ඪිතුං න වට්ටතී’’ති ඉදං අනනුරූපතො වුත්තං. පාපගරහිතාය හි අකුපිතචිත්තෙන නික්කඩ්ඪාපෙන්තස්ස ඉමිනා සික්ඛාපදෙන ආපත්ති නත්ථි ‘‘කුපිතො අනත්තමනො’’ති වුත්තත්තා. අඤ්ඤාපෙක්ඛා ආපත්ති න දිස්සති. පාළියං ‘‘අලජ්ජිං නික්කඩ්ඪතී’’තිආදීසු චිත්තස්ස ලහුපරිවත්තිතාය අන්තරන්තරා කොපෙ උප්පන්නෙපි අනාපත්ති අලජ්ජිතාදිපච්චයෙනෙව නික්කඩ්ඪනස්ස ආරද්ධත්තා. සඞ්ඝිකවිහාරො, උපසම්පන්නස්ස භණ්ඩනකාරකභාවාදිවිනිමුත්තතා, කොපෙන නික්කඩ්ඪනං වා නික්කඩ්ඪාපනං වාති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

නික්කඩ්ඪනසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා

129. අට්ඨමං උත්තානමෙව. සඞ්ඝිකො විහාරො, අසීසඝට්ටවෙහාසකුටි, හෙට්ඨාපරිභොගතා, අපටාණිදින්නෙ ආහච්චපාදකෙ නිසීදනං වා නිපජ්ජනං වාති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

වෙහාසකුටිසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

135. නවමෙ ‘‘මහල්ලකො නාම විහාරො සස්සාමිකො’’ති වුත්තත්තා සඤ්ඤාචිකාය කුටියා අනාපත්තීති වදන්ති. යස්සාති විහාරස්ස. සා අපරිපූරූපචාරාපි හොතීති විවරියමානං කවාටං යං භිත්තිං ආහනති, සා සාමන්තා කවාටවිත්ථාරප්පමාණා උපචාරරහිතාපි හොතීති අත්ථො. ආලොකං වාතපානං සන්ධෙති ඝටයතීති ආලොකසන්ධීති කවාටං වුච්චති. ද්වාරවාතපානූපචාරතො අඤ්ඤත්ථ පුනප්පුනං ලිම්පනාදිං කරොන්තස්ස පිණ්ඩගණනාය පාචිත්තියං.

කෙචි පන ‘‘පාළියං පාචිත්තියස්ස අවුත්තත්තා දුක්කට’’න්ති වදන්ති. අධිට්ඨාතබ්බන්ති සංවිධාතබ්බං. හරිතෙ ඨිතො අධිට්ඨාති. ආපත්ති දුක්කටස්සාති හරිතයුත්තෙ ඛෙත්තෙ ඨත්වා ඡාදෙන්තස්ස දුක්කටන්ති අත්ථො. කෙචි පන ‘‘තාදිසෙ ඛෙත්තෙ විහාරං කරොන්තස්ස දුක්කට’’න්ති වදන්ති, තං පාළියා න සමෙති.

136. උජුකමෙව ඡාදනන්ති ඡාදනමුඛවට්ටිතො පට්ඨාය යාව පිට්ඨිවංසකූටාගාරකණ්ණිකාදි, තාව ඉට්ඨකාදීහි උජුකං ඡාදනං. ඉමිනා පන යෙන සබ්බස්මිං විහාරෙ එකවාරං ඡාදිතෙ තං ඡාදනං එකමග්ගන්ති ගහෙත්වා පාළියං ‘‘ද්වෙ මග්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. පරියායෙන ඡාදනම්පි ඉමිනාව නයෙන යොජෙතබ්බන්ති වදන්ති, තං ‘‘පුනප්පුනං ඡාදාපෙසී’’ති ඉමාය පාළියා ච ‘‘සබ්බම්පි චෙතං ඡදනං ඡදනූපරි වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන ච සමෙති.

පාළියං ‘‘මග්ගෙන ඡාදෙන්තස්ස පරියායෙන ඡාදෙන්තස්සා’’ති ඉදඤ්ච ඉට්ඨකාදීහි, තිණපණ්ණෙහි ච ඡාදනප්පකාරභෙදදස්සනත්ථං වුත්තං. කෙචි පන ‘‘පන්තියා ඡාදිතස්ස ඡදනස්ස උපරි ඡදනමුඛවට්ටිතො පට්ඨාය උද්ධං උජුකමෙව එකවාරං ඡාදනං එකමග්ගන්ති ගහෙත්වා ‘ද්වෙ මග්ගෙ’තිආදි වුත්තං, න පන සකලවිහාරඡාදනං. එස නයො පරියායෙන ඡාදනෙපී’’ති වදන්ති, තං පාළිඅට්ඨකථාහි න සමෙති.

තතියාය මග්ගන්ති එත්ථ තතියායාති උපයොගත්ථෙ සම්පදානවචනං, තතියං මග්ගන්ති අත්ථො. අයමෙව වා පාඨො. තිණපණ්ණෙහි ලබ්භතීති තිණපණ්ණෙහි ඡාදෙත්වා උපරි උල්ලිත්තාවලිත්තකරණං සන්ධාය වුත්තං. කෙවලං තිණකුටියා හි අනාපත්ති වුත්තා. තිණ්ණං මග්ගානන්ති මග්ගවසෙන ඡාදිතානං තිණ්ණං ඡදනානං. තිණ්ණං පරියායානන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. මහල්ලකවිහාරතා, අත්තනො වාසාගාරතා, උත්තරි අධිට්ඨානන්ති ඉමානෙත්ථ තීණි අඞ්ගානි.

මහල්ලකවිහාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා

140. දසමෙ මාතිකායං සප්පාණකඋදකං තිණෙන වා මත්තිකාය වා සිඤ්චෙය්‍ය, ඡඩ්ඩෙය්‍යාති අත්ථො. අථ වා උදකං ගහෙත්වා බහි සිඤ්චෙය්‍ය, තස්මිඤ්ච උදකෙ තිණං වා මත්තිකං වා ආහරිත්වා පක්ඛිපෙය්‍යාති අජ්ඣාහරිත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සකටභාරමත්තඤ්චෙපී’’තිආදි. ඉදන්ති තිණමත්තිකපක්ඛිපනවිධානං. වුත්තන්ති මාතිකායං ‘‘තිණං වා මත්තිකං වා’’ති එවං වුත්තං, අට්ඨකථාසු වා වුත්තං.

ඉදඤ්ච සික්ඛාපදං බාහිරපරිභොගං සන්ධාය වත්ථුවසෙන වුත්තං අබ්භන්තරපරිභොගස්ස විසුං වක්ඛමානත්තා. තදුභයම්පි ‘‘සප්පාණක’’න්ති කත්වා වධකචිත්තං විනාව සිඤ්චනෙ පඤ්ඤත්තත්තා ‘‘පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්ති වුත්තං. වධකචිත්තෙ පන සති සික්ඛාපදන්තරෙනෙව පාචිත්තියං, න ඉමිනාති දට්ඨබ්බං. උදකස්ස සප්පාණකතා, ‘‘සිඤ්චනෙන පාණකා මරිස්සන්තී’’ති ජානනං, තාදිසමෙව ච උදකං විනා වධකචෙතනාය කෙනචිදෙව කරණීයෙන තිණාදීනං සිඤ්චනන්ති ඉමානෙත්ථ චත්තාරි අඞ්ගානි.

සප්පාණකසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො සෙනාසනවග්ගො දුතියො.

‘‘භූතගාමවග්ගො’’තිපි එතස්සෙව නාමං.