6. කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා

342. ඡට්ඨෙ එත්තකෙනාති එත්තකෙන දාරුආදිනා. අපරිච්ඡින්නප්පමාණායොති අපරිච්ඡින්නදාරුආදිපමාණායො. මූලච්ඡෙජ්ජායාති පරසන්තකභාවතො මොචෙත්වා අත්තනො එව සන්තකකරණවසෙනාති අත්ථො. එවං යාචතො අඤ්ඤාතකවිඤ්ඤත්තිදුක්කටඤ්චෙව දාසපටිග්ගහණදුක්කටඤ්ච හොති ‘‘දාසිදාසපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194) වචනං නිස්සාය අට්ඨකථාසු පටික්ඛිත්තත්තා. සකකම්මන්ති පාණවධකම්මං. ඉදඤ්ච පාණාතිපාතදොසපරිහාරාය දුක්කටං වුත්තං, න විඤ්ඤත්තිපරිහාරාය. අනියමෙත්වාපි න යාචිතබ්බාති සාමීචිදස්සනත්ථං වුත්තං, සුද්ධචිත්තෙන පන හත්ථකම්මං යාචන්තස්ස ආපත්ති නාම නත්ථි. යදිච්ඡකං කාරාපෙතුං වට්ටතීති ‘‘හත්ථකම්මං යාචාමි, දෙථා’’තිආදිනා අයාචිත්වාපි වට්ටති. සකිච්චපසුතම්පි එවං කාරාපෙන්තස්ස විඤ්ඤත්ති නත්ථි එව, සාමීචිදස්සනත්ථං පන විභජිත්වා වුත්තං.

සබ්බකප්පියභාවදීපනත්ථන්ති සබ්බසො කප්පියභාවදීපනත්ථං. මූලං දෙථාති වත්තුං වට්ටතීති ‘‘මූලං දස්සාමා’’ති පඨමං වුත්තත්තා විඤ්ඤත්ති වා මූලන්ති වචනස්ස කප්පියාකප්පියවත්ථුසාමඤ්ඤවචනත්තෙපි නිට්ඨිතභතිකිච්චානං දාපනතො අකප්පියවත්ථුසාදියනං වා න හොතීති කත්වා වුත්තං. අනජ්ඣාවුත්ථකන්ති අපරිග්ගහිතං.

මඤ්ච…පෙ… චීවරාදීනි කාරාපෙතුකාමෙනාපීතිආදීසු චීවරං කාරාපෙතුකාමස්ස අඤ්ඤාතකඅප්පවාරිතතන්තවායෙහි හත්ථකම්මයාචනවසෙන වායාපනෙ විඤ්ඤත්තිපච්චයා දුක්කටාභාවෙපි චීවරවායාපනසික්ඛාපදෙන යථාරහං පාචිත්තියදුක්කටානි හොන්තීති වෙදිතබ්බං. අකප්පියකහාපණාදි න දාතබ්බන්ති කප්පියමුඛෙන ලද්ධම්පි හත්ථකම්මකරණත්ථාය ඉමස්ස කහාපණං දෙහීති වත්වා දානං න වට්ටතීති වුත්තං. පුබ්බෙ කතකම්මස්ස දාපනෙ කිඤ්චාපි දොසො න දිස්සති, තථාපි අසාරුප්පමෙවාති වදන්ති. කතකම්මත්ථායපි කාතබ්බකම්මත්ථායපි කප්පියවොහාරෙන පරියායතො භතිං දාපෙන්තස්ස නත්ථි දොසො. වත්තන්ති චාරිත්තං, ආපත්ති න හොතීති අධිප්පායො.

කප්පියං කාරාපෙත්වා පටිග්ගහෙතබ්බානීති සාඛාය මක්ඛිකබීජනෙන පණ්ණාදිච්ඡෙදෙ බීජගාමකොපනස්ස චෙව තත්ථ ලග්ගරජාදිඅප්පටිග්ගහිතස්ස ච පරිහාරත්ථාය වුත්තං. තදුභයාසඞ්කාය අසති තථා අකරණෙ දොසො නත්ථි. නදීයාදීසු උදකස්ස අපරිග්ගහිතතාය ‘‘ආහරාති වත්තුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. ‘‘න ආහටං පරිභුඤ්ජිතු’’න්ති වචනතො විඤ්ඤත්තියා ආපන්නං දුක්කටං දෙසෙත්වාපි තං වත්ථුං පරිභුඤ්ජන්තස්ස පුන පරිභොගෙ දුක්කටමෙව, පඤ්චන්නම්පි සහධම්මිකානං න වට්ටති. ‘‘අලජ්ජීහි පන භික්ඛූහි වා සාමණෙරෙහි වා හත්ථකම්මං න කාරෙතබ්බ’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තත්තා අත්තනො අත්ථාය යංකිඤ්චි හත්ථකම්මං කාරෙතුං න වට්ටති. යං පන අලජ්ජී නිවාරියමානොපි බීජනාදිං කරොති, තත්ථ දොසො නත්ථි. චෙතියකම්මාදීනි පන තෙහි කාරාපෙතුං වට්ටති. එත්ථ ච ‘‘අලජ්ජීහි සාමණෙරෙහී’’ති වුත්තත්තා ‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං ආපජ්ජතී’’තිආදි (පරි. 359) අලජ්ජීලක්ඛණං උක්කට්ඨවසෙන උපසම්පන්නෙ පටිච්ච උපලක්ඛණතො වුත්තන්ති තංලක්ඛණවිරහිතානං සාමණෙරාදීනං ලිඞ්ගත්ථෙනකගොත්‍රභුපරියොසානානං භික්ඛුපටිඤ්ඤානං දුස්සීලානම්පි සාධාරණවසෙන අලජ්ජිතාලක්ඛණං යථාවිහිතපටිපත්තියං සඤ්චිච්ච අතිට්ඨනමෙවාති ගහෙතබ්බං.

ආහරාපෙන්තස්ස දුක්කටන්ති විඤ්ඤත්තික්ඛණෙ විඤ්ඤත්තිපච්චයා, පටිලාභක්ඛණෙ ගොණානං සාදියනපච්චයා ච දුක්කටං. ගොණඤ්හි අත්තනො අත්ථාය අවිඤ්ඤත්තියා ලද්ධම්පි සාදිතුං න වට්ටති ‘‘හත්ථිගවස්සවළවපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොතී’’ති (දී. නි. 1.10, 194) වුත්තත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘ඤාතිපවාරිතට්ඨානතොපි මූලච්ඡෙජ්ජාය යාචිතුං න වට්ටතී’’ති. එත්ථ ච විඤ්ඤත්තිදුක්කටාභාවෙපි අකප්පියවත්ථුයාචනෙපි පටිග්ගහණෙපි දුක්කටමෙව. රක්ඛිත්වාති චොරාදිඋපද්දවතො රක්ඛිත්වා. ජග්ගිත්වාති තිණදානාදීහි පොසෙත්වා.

ඤාතිපවාරිතට්ඨානෙ පන වට්ටතීති සකටස්ස සම්පටිච්ඡිතබ්බත්තා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන යාචිතුං වට්ටති. තාවකාලිකං වට්ටතීති උභයත්ථාපි වට්ටතීති අත්ථො. වාසිආදීනි පුග්ගලිකානිපි වට්ටන්තීති ආහ ‘‘එස නයො වාසී’’තිආදි. වල්ලිආදීසු ච පරපරිග්ගහිතෙසු ච එසෙව නයොති යොජෙතබ්බං. ‘‘ගරුභණ්ඩප්පහොනකෙසුයෙවා’’ති ඉදං විඤ්ඤත්තිං සන්ධාය වුත්තං. අදින්නාදානෙ පන තිණසලාකං උපාදාය පරපරිග්ගහිතං ථෙය්‍යචිත්තෙන ගණ්හතො අවහාරො එව, භණ්ඩග්ඝෙන කාරෙතබ්බො. වල්ලිආදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පාළිආගතානං (පාරා. 349) වෙළුආදීනං සඞ්ගහො. තත්ථ යස්මිං පදෙසෙ හරිතාලජාතිහිඞ්ගුලාදි අප්පකම්පි මහග්ඝං හොති, තත්ථ තං තාලපක්කපමාණතො ඌනම්පි ගරුභණ්ඩමෙව, විඤ්ඤාපෙතුඤ්ච න වට්ටති.

සාති විඤ්ඤත්ති. පරිකථාදීසු ‘‘සෙනාසනං සම්බාධ’’න්තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.19) පරියායෙන කථනං පරිකථා නාම. උජුකමෙව අකථෙත්වා ‘‘භික්ඛූනං කිං පාසාදො න වට්ටතී’’තිආදිනා (විසුද්ධි. 1.19) අධිප්පායො යථාවිභූතො හොති, එවං භාසනං ඔභාසො නාම. සෙනාසනාදිඅත්ථං භූමිපරිකම්මාදිකරණවසෙන පච්චයුප්පාදාය නිමිත්තකරණං නිමිත්තකම්මං නාම. උක්කමන්තීති අපගච්ඡන්ති.

344. මණි කණ්ඨෙ අස්සාති මණිකණ්ඨො. දෙවවණ්ණන්ති දෙවත්තභාවං.

345. පාළියං පත්තෙන මෙ අත්ථොති (පාරා. 345) අනත්ථිකම්පි පත්තෙන භික්ඛුං එවං වදාපෙන්තො භගවා සොත්ථියා මන්තපදවසෙන වදාපෙසි. සොපි භික්ඛු භගවතා ආණත්තවචනං වදෙමීති අවොච, තෙනස්ස මුසා න හොති. අථ වා ‘‘පත්තෙන මෙ අත්ථො’’ති ඉදං ‘‘පත්තං දදන්තූ’’ති ඉමිනා සමානත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. එස නයො මණිනා මෙ අත්ථොති එත්ථාපි. තස්මා අඤ්ඤෙසම්පි එවරූපං කථෙන්තස්ස, කථාපෙන්තස්ස ච වචනදොසො නත්ථීති ගහෙතබ්බං.

349. උද්ධංමුඛං ලිත්තා උල්ලිත්තා, ඡදනස්ස අන්තො ලිම්පන්තා හි යෙභුය්‍යෙන උද්ධංමුඛා ලිම්පන්ති. තෙනාහ ‘‘අන්තොලිත්තා’’ති. අධොමුඛං ලිත්තා අවලිත්තා. බහි ලිම්පන්තා හි යෙභුය්‍යෙන අධොමුඛා ලිම්පන්ති. තෙනාහ ‘‘බහිලිත්තා’’ති.

බ්‍යඤ්ජනං විලොමිතං භවෙය්‍යාති යස්මා ‘‘කාරයමානෙනා’’ති ඉමස්ස හෙතුකත්තුවචනස්ස ‘‘කරොන්තෙනා’’ති ඉදං සුද්ධකත්තුවචනං පරියායවචනං න හොති, තස්මා ‘‘කරොන්තෙන වා කාරාපෙන්තෙන වා’’ති කාරයමානෙනාති බහුඋද්දෙසපදානුගුණං කරණවචනෙනෙව පදත්ථං කත්වා නිද්දෙසෙ කතෙ බ්‍යඤ්ජනං විරුද්ධං භවෙය්‍ය, තථා පන පදත්ථවසෙන අදස්සෙත්වා සාමත්ථියතො සිද්ධමෙවත්ථං දස්සෙතුං පච්චත්තවසෙන ‘‘කරොන්තො වා කාරාපෙන්තො වා’’ති පදභාජනං වුත්තන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අත්ථමත්තමෙවා’’තිආදි. පදත්ථතො, සාමත්ථියතො ච ලබ්භමානං අත්ථමත්තමෙවාති අත්ථො. යඤ්හි කාරයමානෙන පටිපජ්ජිතබ්බං, තං කරොන්තෙනාපි පටිපජ්ජිතබ්බමෙවාති ඉදමෙත්ථ සාමත්ථියං දට්ඨබ්බං.

උද්දෙසොති සාමිභාවෙන උද්දිසිතබ්බො. සෙතකම්මන්ති සෙතවණ්ණකරණත්ථං සෙතවණ්ණමත්තිකාය වා සුධාය වා කතතනුකලෙපො, තෙන පන සහ මිනියමානෙ පමාණාතික්කන්තං හොතීති සඞ්කානිවාරණත්ථං ආහ ‘‘අබ්බොහාරික’’න්ති. තෙන පමාණාතික්කන්තවොහාරං න ගච්ඡති කුටියා අනඞ්ගත්තාති අධිප්පායො.

යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස වුත්තනයං දස්සෙන්තෙන ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘ආයාමතො ච විත්ථාරතො චා’’ති අවත්වා ‘‘ආයාමතො වා විත්ථාරතො වා’’ති විකප්පත්ථස්ස වා-සද්දස්ස වුත්තත්තා එකතොභාගෙ වඩ්ඪිතෙපි ආපත්තීති පකාසිතන්ති අධිප්පායො. තිහත්ථාති පකතිහත්ථෙන තිහත්ථා, ‘‘වඩ්ඪකීහත්ථෙනා’’තිපි (සාරත්ථ. ටී. 2.348-349) වදන්ති, තං ‘‘යත්ථ…පෙ… අයං කුටීති සඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡතී’’ති ඉමිනා විරුජ්ඣති වඩ්ඪකීහත්ථෙන තිහත්ථායපි කුටියා පමාණයුත්තස්ස මඤ්චස්ස සුඛෙන පරිවත්තනතො. ‘‘ඌනකචතුහත්ථා වා’’ති ඉදඤ්ච පච්ඡිමප්පමාණයුත්තස්ස මඤ්චස්ස අපරිවත්තනාරහං සන්ධාය වුත්තං. යදි හි පකතිහත්ථෙන චතුහත්ථායපි කුටියා පමාණයුත්තො මඤ්චො න පරිවත්තති, සා අකුටීයෙව, තස්මා මඤ්චපරිවත්තනමත්තෙනෙව පමාණන්ති ගහෙතබ්බං. පමාණයුත්තො මඤ්චොති සබ්බපච්ඡිමප්පමාණයුත්තො මඤ්චො. සො හි පකතිවිදත්ථියා නවවිදත්ථිකො, අට්ඨවිදත්ථිකො වා හොති, තතො ඛුද්දකො මඤ්චො සීසූපධානං ඨපෙත්වා පාදං පසාරෙත්වා නිපජ්ජිතුං න පහොති. පමාණතො ඌනතරම්පීති උක්කට්ඨප්පමාණතො ඌනතරම්පි, ඉදඤ්ච හෙට්ඨිමප්පමාණයුත්තායපි වත්ථුදෙසනා කාතබ්බා, න වාති සන්දෙහනිවත්තනත්ථං වුත්තං.

කලලලෙපොති කෙනචි සිලෙසෙන කතලෙපො, සෙතරත්තාදිවණ්ණකරණත්ථං කතතම්බමත්තිකාදිකලලලෙපො වා. තෙනාහ ‘‘අලෙපො එවා’’ති. තෙන තළාකාදීසු ඝනෙන කලලෙන කතබහලලෙපො මත්තිකාලෙපනෙ එව පවිසති ලෙපවොහාරගමනතොති දස්සෙති. පිට්ඨසඞ්ඝාටො නාම ද්වාරබාහසඞ්ඛාතො චතුරස්සදාරුසඞ්ඝාටො, යත්ථ සඋත්තරපාසං කවාටං අපස්සාය ද්වාරං පිදහන්ති.

ඔලොකෙත්වාපීති අපලොකෙත්වාපි, අපලොකනකම්මවසෙනාපීති අත්ථො, අපසද්දස්සාපි ඔආදෙසො කතොති දට්ඨබ්බො.

353. නිබද්ධගොචරට්ඨානම්පීති එත්ථ ගොචරාය පක්කමන්තානං හත්ථීනං නිබද්ධගමනමග්ගොපි සඞ්ගය්හති. එතෙසන්ති සීහාදීනං. ගොචරභූමීති ආමිසග්ගහණට්ඨානං. න ගහිතාති පටික්ඛිපිතබ්බභාවෙන න ගහිතා, න වාරිතාති අත්ථො. සීහාදීනඤ්හි ගොචරග්ගහණට්ඨානං හත්ථීනං විය නිබද්ධං න හොති, යත්ථ පන ගොමහිංසාදිපාණකා සන්ති, දූරම්පි තං ඨානං සීඝං ගන්ත්වා ගොචරං ගණ්හන්ති. තස්මා තෙසං තං න වාරිතං, නිබද්ධගමනමග්ගොව වාරිතො ආසයතො ගමනමග්ගස්ස නිබද්ධත්තා. අඤ්ඤෙසම්පි වාළානන්ති අරඤ්ඤමහිංසාදීනං. ආරොග්‍යත්ථායාති නිරුපද්දවාය. සෙසානීති පුබ්බණ්ණනිස්සිතාදීනි සොළස. තානි ච ජනසම්මද්දමහාසම්මද්දකුටිවිලොපසරීරපීළාදිඋපද්දවෙහි සඋපද්දවානීති වෙදිතබ්බානි. අභිහනන්ති එත්ථාති අබ්භාඝාතං. ‘‘වෙරිඝර’’න්ති වුත්තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘චොරානං මාරණත්ථාය කත’’න්ති වුත්තං.

ධම්මගන්ධිකාති ධම්මෙන දණ්ඩනීතියා හත්ථපාදාදිච්ඡින්දනගන්ධිකා. ගන්ධිකාති ච යස්ස උපරි හත්ථාදිං ඨපෙත්වා ඡින්දන්ති, තාදිසං දාරුඛණ්ඩඵලකාති වුච්චති, තෙන ච උපලක්ඛිතං ඨානං. පාළියං රච්ඡානිස්සිතන්ති රථිකානිස්සිතං. චච්චරනිස්සිතන්ති චතුන්නං රථිකානං සන්ධිනිස්සිතං. සකටෙනාති ඉට්ඨකසුධාදිභණ්ඩාහරණසකටෙන.

පාචිනන්ති සෙනාසනස්ස භූමිතො පට්ඨාය යාව තලාවසානං චිනිතබ්බවත්ථුකං අධිට්ඨානං, යස්ස උපරි භිත්තිථම්භාදීනි ච පතිට්ඨපෙන්ති. තෙනාහ ‘‘තතො පට්ඨායා’’තිආදි. කිඤ්චාපි ඉධ පුබ්බපයොගසහපයොගානං අදින්නාදානෙ විය විසෙසො නත්ථි, තථාපි තෙසං විභාගෙන දස්සනං භින්දිත්වා වා පුන කාතබ්බාති එත්ථ කුටියා භෙදෙන පරිච්ඡෙදදස්සනත්ථං කතං. තදත්ථායාති තච්ඡනත්ථාය. එවං කතන්ති අදෙසිතවත්ථුකං පමාණාතික්කන්තං වා කතං. පණ්ණසාලන්ති පණ්ණකුටියා තිණපණ්ණචුණ්ණස්ස අපරිපතනත්ථාය අන්තො ච බහි ච ලිම්පන්ති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනෙව වක්ඛති ‘‘පණ්ණසාලං ලිම්පතී’’ති.

අන්තොලෙපෙනෙව නිට්ඨාපෙතුකාමං සන්ධාය ‘‘අන්තොලෙපෙ වා’’තිආදි වුත්තං. බහිලෙපෙ වාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තස්මින්ති ද්වාරබන්ධෙ වා වාතපානෙ වා ඨපිතෙති යොජෙතබ්බං. තස්සොකාසන්ති තස්ස ද්වාරබන්ධාදිස්ස ඔකාසභූතං ඡිද්දං. පුන වඩ්ඪෙත්වාති පුබ්බෙ ඨපිතොකාසං ඛුද්දකං චෙ, තං ද්වාරවාතපානච්ඡිද්දභෙදනෙන පුන වඩ්ඪෙත්වා. ඨපිතෙති ද්වාරබන්ධෙ වා ගවක්ඛසඞ්ඝාටෙ වා ආනෙත්වා තස්මිං වඩ්ඪිතෙ වා අවඩ්ඪිතෙ වා ඡිද්දෙ පතිට්ඨාපිතෙ. ලෙපො න ඝටීයතීති සමන්තතො දින්නො ලෙපො තථා ඨපිතෙන ද්වාරබන්ධනෙන වා වාතපානෙන වා සද්ධිං න ඝටීයති, එකාබද්ධං න හොතීති වුත්තං හොති. තන්ති ද්වාරබන්ධං වා වාතපානං වා. පඨමමෙව සඞ්ඝාදිසෙසොති තෙසං සමන්තතො පුබ්බෙව ලෙපස්ස ඝටෙත්වා නිට්ඨාපිතත්තා ද්වාරබන්ධවාතපානානං ඨපනතො පුබ්බෙ එව සඞ්ඝාදිසෙසො.

ලෙපඝටනෙනෙවාති ඉට්ඨකාහි කතවාතපානාදීනි විනා සමන්තා ලෙපඝටනෙනෙව ආපත්ති වාතපානාදීනං අලෙපොකාසත්තා, ඉට්ඨකාහි කතත්තා වා, වාතපානාදීසුපි ලෙපස්ස භිත්තිලෙපෙන සද්ධිං ඝටනෙනෙවාතිපි අත්ථං වදන්ති. තත්ථාති පණ්ණසාලායං. ආලොකත්ථාය අට්ඨඞ්ගුලමත්තං ඨපෙත්වා ලිම්පතීති දාරුකුට්ටස්ස දාරූනමන්තරා අට්ඨඞ්ගුලමත්තං විවරං යාව ලිම්පති, තාව ආලොකත්ථාය ඨපෙත්වා අවසෙසං සකුට්ටච්ඡදනං ලිම්පති, පච්ඡා එතං විවරං ලිම්පිස්සාමීති එවං ඨපනෙ අනාපත්තීති අධිප්පායො. සචෙ පන එවං අකත්වා සබ්බදාපි ආලොකත්ථාය වාතපානවසෙන ඨපෙති, වාතපානද්වාරසඞ්ඝාටෙ ඝටිතෙ ලෙපො ච ඝටීයති, පඨමමෙව සඞ්ඝාදිසෙසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ’’තිආදි. මත්තිකාකුට්ටමෙව මත්තිකාලෙපසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘සචෙ මත්තිකාය කුට්ටං කරොති, ඡදනලෙපෙන සද්ධිං ඝටනෙ ආපත්තී’’ති. උභින්නං අනාපත්තීති පුරිමස්ස ලෙපස්ස අඝටිතත්තා දුතියස්ස අත්තුද්දෙසිකතාය අසම්භවතො.

354. ආපත්තිභෙදදස්සනත්ථන්ති තත්ථ ‘‘සාරම්භෙ ච අපරික්කමනෙ ච දුක්කටං අදෙසිතවත්ථුකතාය, පමාණාතික්කන්තතාය ච සඞ්ඝාදිසෙසො’’ති එවං ආපත්තියෙව විභාගදස්සනත්ථං.

361. අනිට්ඨිතෙ කුටිකම්මෙති ලෙපපරියොසානෙ කුටිකම්මෙ එකපිණ්ඩමත්තෙනපි අනිට්ඨිතෙ. ‘‘අඤ්ඤස්ස පුග්ගලස්ස වා’’ති ඉදං මූලට්ඨස්ස අනාපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං. යෙන පන ලද්ධං, තස්සාපි තං නිට්ඨාපෙන්තස්ස ‘‘පරෙහි විප්පකතං අත්තනා පරියොසාපෙති, ආපත්ති සඞ්ඝාදිසෙසස්සා’’තිආදිවචනතො (පාරා. 363) ආපත්තියෙව. පුබ්බෙ කතකම්මම්පි ලද්ධකාලතො පට්ඨාය අත්තනො අත්ථායෙව කතං නාම හොති, තස්මා තෙනාපි සඞ්ඝස්ස වා සාමණෙරාදීනං වා දත්වා නිට්ඨාපෙතබ්බං. ‘‘අඤ්ඤස්ස වා’’ති ඉදං අනුපසම්පන්නංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, කෙචි පන ‘‘පරතො ලද්ධාය කුටියා නිට්ඨාපනෙ අනාපත්තිආදිතො පට්ඨාය අත්තනො අත්ථාය අකතත්තා’’ති වදන්ති. අපචිනිතබ්බාති යාව පාචිනා විද්ධංසෙතබ්බා. භූමිසමං කත්වාති පාචිනතලාවසානං කත්වා.

364. ලෙණන්ති පබ්බතලෙණං. න හෙත්ථ ලෙපො ඝටීයතීති ඡදනලෙපස්ස අභාවතො වුත්තං, විසුං එව වා අනුඤ්ඤාතත්තා. සචෙ ලෙණස්ස අන්තො උපරිභාගෙ චිත්තකම්මාදිකරණත්ථං ලෙපං දෙන්ති, උල්ලිත්තකුටිසඞ්ඛ්‍යං න ගච්ඡති, වට්ටති එව. ඉට්ඨකාදීහි කතං චතුරස්සකූටාගාරසණ්ඨානං එකකණ්ණිකාබද්ධං නාතිඋච්චං පටිස්සයවිසෙසං ‘‘ගුහා’’ති වදන්ති, තාදිසං මහන්තම්පි උල්ලිත්තාවලිත්තං කරොන්තස්ස අනාපත්ති. භූමිගුහන්ති උමඞ්ගගුහං.

අට්ඨකථාසූති කුක්කුටච්ඡිකගෙහන්තිආදීසු අට්ඨකථාසු තිණකුටිකා කුක්කුටච්ඡිකගෙහන්ති වත්වා පුන තං විවරන්තෙහි අට්ඨකථාචරියෙහි ඡදනං දණ්ඩකෙහි…පෙ… වුත්තාති යොජනා දට්ඨබ්බා. තත්ථ දණ්ඩකෙහි ජාලබද්ධං කත්වාති දීඝතො, තිරියතො ච ඨපෙත්වා වල්ලියාදීහි බද්ධදණ්ඩකෙහි ජාලං විය කත්වා. සො චාති උල්ලිත්තාදිභාවො. ඡදනමෙව සන්ධාය වුත්තොති ඡදනස්ස අන්තො ච බහි ච ලිම්පනමෙව සන්ධාය වුත්තො. මත්තිකාකුට්ටෙ භිත්තිලෙපං විනාපි භිත්තියා සද්ධිං ඡදනලෙපස්ස ඝටනමත්තෙනාපි ආපත්තිසම්භවතො ඡදනලෙපොව පධානන්ති වෙදිතබ්බං. කිඤ්චාපි එවං, අථ ඛො ‘‘උපචිකාමොචනත්ථමෙව හෙට්ඨා පාසාණකුට්ටං කත්වා තං අලිම්පිත්වා උපරි ලිම්පති, ලෙපො න ඝටීයති නාම, අනාපත්තියෙවා’’තිආදිවචනතො පන ඡදනලෙපඝටනත්ථං සකලායපි භිත්තියා ලෙපො අවස්සං ඉච්ඡිතබ්බොව තස්සා එකදෙසස්ස අලෙපෙපි ඡදනලෙපස්ස අඝටනතො. තෙනාහ ‘‘ලෙපො න ඝටීයතී’’ති. එත්ථාති තිණකුටිකායං. න කෙවලඤ්ච තිණකුටිකායං එව, ලෙණගුහාදීසුපි සාරම්භාපරික්කමනපච්චයාපි අනාපත්ති එව, ඉමිනා පන නයෙන අඤ්ඤස්සත්ථාය කුටිං කරොන්තස්සාපි සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්තිභාවො අත්ථතො දස්සිතො එව හොතීති.

තත්ථ පාළිවිරොධං පරිහරිතුං ‘‘යං පනා’’තිආදි වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – අඤ්ඤස්ස උපජ්ඣායාදිනො අත්ථාය කරොන්තස්ස සාරම්භාදිපච්චයාපි අනාපත්ති එව, යං පන පාළියං ‘‘ආපත්තිකාරුකානං තිණ්ණං දුක්කටාන’’න්තිආදිවචනං, තං අඤ්ඤස්සත්ථාය කරොන්තස්ස, න සාරම්භාදිපච්චයා ආපත්තිදස්සනත්ථං වුත්තං, කිඤ්චරහි යථාසමාදිට්ඨාය කුටියා අකරණපච්චයා ආපත්තිදස්සනත්ථන්ති. තත්ථ යථාසමාදිට්ඨායාති ‘‘භික්ඛු සමාදිසිත්වා පක්කමති, ‘කුටිං මෙ කරොථා’ති සමාදිසති ච, දෙසිතවත්ථුකා ච හොතු අනාරම්භා ච සපරික්කමනා චා’’ති එවං කාරාපකෙන ආණත්තික්කමං මුඤ්චිත්වා කරණපච්චයාති අධිප්පායො. කත්ථචි පන පොත්ථකෙ ‘‘කුටිලක්ඛණප්පත්තම්පි කුටිං අඤ්ඤස්ස…පෙ… කරොන්තස්ස අනාපත්තී’’ති ඉමස්ස පාඨස්ස අනන්තරං ‘‘යං පන ආපත්ති කාරුකාන’’න්තිආදිපාඨො දිස්සති, සොව යුත්තතරො. එවඤ්හි සති තත්ථ අධිප්පායො පාකටො හොති.

අනාපත්තීති වත්වාති වාසාගාරත්ථාය එව අනියමිතත්තා අනාපත්තීති වත්වා. අදෙසාපෙත්වා කරොතොති පමාණයුත්තම්පි කරොතො. අචිත්තකන්ති පණ්ණත්තිඅජානනචිත්තෙන අචිත්තකං. උල්ලිත්තාදීනං අඤ්ඤතරතා, හෙට්ඨිමප්පමාණසම්භවො, අදෙසිතවත්ථුකතා, පමාණාතික්කන්තතා, අත්තුද්දෙසිකතා, වාසාගාරතා, ලෙපඝටනාති සත්ත වා පමාණයුත්තඞ්ගාදීසු ඡ වා අඞ්ගානි.

කුටිකාරසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.