5. සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා

296. පඤ්චමෙ පණ්ඩිච්චෙනාති සභාවඤාණෙන. ගතිමන්තාති සභාවඤාණගතියුත්තා. වෙය්‍යත්තියෙනාති ඉත්ථිකත්තබ්බෙසු සික්ඛිතඤාණෙන. මෙධායාති අසික්ඛිතෙසුපි තංඉත්ථිකත්තබ්බෙසු ඨානුප්පත්තියා පඤ්ඤාය. ඡෙකාති කායෙන පචනාදිකුසලා.

ආවහනං ආවාහො, දාරිකාය ගහණං. විධිනා පරකුලෙ වහනං පෙසනං විවාහො, දාරිකාය දානං.

297. රන්ධාපනං භත්තපචාපනං. බ්‍යඤ්ජනාදිසම්පාදනං පචාපනං. න උපාහටන්ති න දින්නං. කයො නාම ගහණං. වික්කයො නාම දානං. තදුභයං සඞ්ගහෙත්වා ‘‘වොහාරො’’ති වුත්තං.

300. ‘‘අබ්භුතං කාතුං න වට්ටතී’’ති ඉමිනා දුක්කටං හොතීති දීපෙති. ‘‘පරාජිතෙන දාතබ්බ’’න්ති වුත්තත්තා අදෙන්තො ධුරනික්ඛෙපෙන කාරෙතබ්බො. අචිරකාලෙ අධිකාරො එතස්ස අත්ථීති අචිරකාලාධිකාරිකං, සඤ්චරිත්තං. ‘‘අචිරකාලාචාරික’’න්ති වා පාඨො. අචිරකාලෙ ආචාරො අජ්ඣාචාරො එතස්සාති යොජනා.

301. කිඤ්චාපි එහිභික්ඛුආදිකාපි සඤ්චරිත්තාදිපණ්ණත්තිවජ්ජං ආපත්තිං ආපජ්ජන්ති, තෙසං පන අසබ්බකාලිකත්තා, අප්පකත්තා ච ඉධාපි ඤත්තිචතුත්ථෙනෙව කම්මෙන උපසම්පන්නං සන්ධාය ‘‘ය්වාය’’න්තිආදිපදභාජනමාහ. සඤ්චරණං සඤ්චරො, සො එතස්ස අත්ථීති සඤ්චරී, තස්ස භාවො සඤ්චරිත්තං. තෙනාහ ‘‘සඤ්චරණභාව’’න්ති. සඤ්චරතීති සඤ්චරණො, පුග්ගලො, තස්ස භාවො සඤ්චරණභාවො, තං ඉත්ථිපුරිසානං අන්තරෙ සඤ්චරණභාවන්ති අත්ථො.

ජායාභාවෙති භරියභාවාය. ජාරභාවෙති සාමිභාවාය, තංනිමිත්තන්ති අත්ථො. නිමිත්තත්ථෙ හි එතං භුම්මවචනං. කිඤ්චාපි ‘‘ජාරත්තනෙ’’ති පදස්ස පදභාජනෙ ‘‘ජාරී භවිස්සසී’’ති (පාරා. 302) ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන පදභාජනං වුත්තං, ‘‘සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජෙය්‍යා’’ති පදස්ස පන නිද්දෙසෙ ‘‘ඉත්ථියා වා පහිතො පුරිසස්ස සන්තිකෙ ගච්ඡති, පුරිසෙන වා පහිතො ඉත්ථියා සන්තිකෙ ගච්ඡතී’’ති වුත්තත්තා පුරිසස්සාපි සන්තිකෙ වත්තබ්බාකාරං දස්සෙතුං ‘‘ජාරත්තනෙ’’ති නිද්දෙසස්ස ඉත්ථිපුරිසසාධාරණත්තා ‘‘ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචෙන්තො ජාරත්තනෙ ආරොචෙතී’’ති වුත්තං. පාළියං පන පුරිසස්ස මතිං ඉත්ථියා ආරොචනවසෙනෙව පදද්වයෙපි යොජනා කතා, තදනුසාරෙන ඉත්ථියා මතිං පුරිසස්ස ආරොචනාකාරොපි සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති.

ඉදානි පාළියං වුත්තනයෙනාපි අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. ‘‘පති භවිස්සසී’’ති ඉදං ජායාසද්දස්ස ඉත්ථිලිඞ්ගනියමතො පුරිසපරියායෙන වුත්තං, නිබද්ධසාමිකො භවිස්සසීති අත්ථො. ජාරො භවිස්සසීති මිච්ඡාචාරභාවෙන උපගච්ඡනකො භවිස්සසීති අධිප්පායො.

303. සෙරිවිහාරන්ති සච්ඡන්දචාරං. අත්තනො වසන්ති අත්තනො ආණං. ගොත්තවන්තෙසු ගොත්ත-සද්දො, ධම්මචාරීසු ච ධම්ම-සද්දො වත්තතීති ආහ ‘‘සගොත්තෙහී’’තිආදි. තත්ථ සගොත්තෙහීති සමානගොත්තෙහි. සහධම්මිකෙහීති එකස්ස සත්ථු සාසනෙ සහචරිතබ්බධම්මෙහි, සමානකුලධම්මෙහි වා. තෙනෙවාහ ‘‘එකං සත්ථාර’’න්තිආදි. එකගණපරියාපන්නෙහීති මාලාකාරාදිඑකගණපරියාපන්නෙහි.

සස්සාමිකා සාරක්ඛා. යස්සා ගමනෙ රඤ්ඤා දණ්ඩො ඨපිතො, සා සපරිදණ්ඩා. පච්ඡිමානං ද්වින්නන්ති සාරක්ඛසපරිදණ්ඩානං. මිච්ඡාචාරො හොතීති තාසු ගතපුරිසානං විය තාසම්පි මිච්ඡාචාරො හොති සස්සාමිකභාවතො. න ඉතරාසන්ති මාතුරක්ඛිතාදීනං අට්ඨන්නං මිච්ඡාචාරො නත්ථි අස්සාමිකත්තා, තාසු ගතානං පුරිසානමෙව මිච්ඡාචාරො හොති මාතාදීහි රක්ඛිතත්තා. පුරිසා හි පරෙහි යෙහි කෙහිචි ගොපිතං ඉත්ථිං ගන්තුං න ලභන්ති, ඉත්ථියො පන කෙනචි පුරිසෙන භරියාභාවෙන ගහිතාව පුරිසන්තරං ගන්තුං න ලභන්ති, න ඉතරා අත්තනො ඵස්සස්ස සයං සාමිකත්තා. න හි මාතාදයො සයං තාසං ඵස්සානුභවනත්ථං තා රක්ඛන්ති, කෙවලං පුරිසගමනමෙව තාසං වාරෙන්ති. තස්මා කෙනචි අපරිග්ගහිතඵස්සත්තා, අත්තනො ඵස්සත්තා ච ඉත්ථීනං න මිච්ඡාචාරො, පුරිසානං පන පරෙහි වාරිතෙ අත්තනො අසන්තකට්ඨානෙ පවිට්ඨත්තා මිච්ඡාචාරොති වෙදිතබ්බො.

භොගෙනාති භොගහෙතු. උදපත්තං ආමසිත්වා ගහිතා ඔදපත්තකිනී. ධජ-සද්දෙන සෙනා එව උපලක්ඛිතාති ආහ ‘‘උස්සිතද්ධජායා’’තිආදි.

305. බහිද්ධා විමට්ඨන්ති අඤ්ඤත්ථ ආරොචිතං. තං කිරියං සම්පාදෙස්සතීති තස්සා ආරොචෙත්වා තං කිච්චං සම්පාදෙතු වා මා වා, තං කිරියං සම්පාදනෙ සාමත්ථියං සන්ධාය වුත්තං. දාරකං, දාරිකඤ්ච අජානාපෙත්වා මාතාපිතුආදීහි මාතාපිතුආදීනඤ්ඤෙව සන්තිකං සාසනෙ පෙසිතෙපි පටිග්ගණ්හනවීමංසනපච්චාහරණසඞ්ඛාතාය තිවඞ්ගසම්පත්තියා සඞ්ඝාදිසෙසො හොති එවාති දට්ඨබ්බං.

යං උද්දිස්ස සාසනං පෙසිතං, තං එව සන්ධාය තස්සා මාතුආදීනං ආරොචිතෙපි ඛෙත්තමෙව ඔතිණ්ණභාවං දස්සෙතුං ‘‘බුද්ධං පච්චක්ඛාමී’’තිආදි උදාහටං, ඉදඤ්ච වචනබ්‍යත්තයහෙතුබ්‍යත්තයානං භෙදෙපි බ්‍යත්තයසාමඤ්ඤතො උදාහටන්ති දට්ඨබ්බං. තම්පි උදාහරණදොසං පරිහරිත්වා සුත්තානුලොමතං දස්සෙතුං ‘‘තං පනා’’තිආදි වුත්තං. ඉමිනා සමෙතීති එත්ථායමධිප්පායො – යථා සයං අනාරොචෙත්වා අඤ්ඤෙසං අන්තෙවාසිකාදීනං වත්වා වීමංසාපෙත්වා පච්චාහරන්තස්ස නත්ථි විසඞ්කෙතො, එවං තස්සා සයං අනාරොචෙත්වා ආරොචනත්ථං මාතුආදීනං වදන්තස්සාපි මාතුආදයො තං කිරියං සම්පාදෙන්තු වා මා වා. යදි හි තෙසං මාතුආදීනං තුණ්හීභූතභාවම්පි පච්චාහරති, විසඞ්කෙතො නත්ථීති.

ඝරකිච්චං නෙතීති ඝරණී. අඤ්ඤතරං වදන්තස්ස විසඞ්කෙතං අදින්නාදානාදීසු ආණත්තියං වත්ථුසඞ්කෙතො වියාති අධිප්පායො. මූලට්ඨානඤ්ච වසෙනාති එත්ථ පුරිසස්ස මාතුආදයො සාසනපෙසනෙ මූලභූතත්තා ‘‘මූලට්ඨා’’ති වුත්තා.

322. පාළියං මාතුරක්ඛිතාය මාතා භික්ඛුං පහිණතීති එත්ථ අත්තනො වා ධීතු සන්තිකං ‘‘ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා හොතූ’’ති භික්ඛුං පහිණති, පුරිසස්ස වා තස්ස ඤාතකානං වා සන්තිකං ‘‘මම ධීතා ඉත්ථන්නාමස්ස භරියා හොතූ’’ති පහිණතීති ගහෙතබ්බං. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. පුබ්බෙ වුත්තනයත්තාති පඨමසඞ්ඝාදිසෙසෙ වුත්තනයත්තා.

338. අන්තෙ එකෙනාති එකෙන පදෙන. එත්තොව පක්කමතීති අපච්චාහරිත්වා තතොව පක්කමති. ‘‘අනභිනන්දිත්වා’’ති ඉදං තථා පටිපජ්ජමානං සන්ධාය වුත්තං. සතිපි අභිනන්දනෙ සාසනං අනාරොචෙන්තො පන න වීමංසති නාම. තතියපදෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘සො තස්සා වචනං අනභිනන්දිත්වා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. පාළියං අන්තෙවාසිං වීමංසාපෙත්වාති ‘‘අයං තෙසං වත්තුං සමත්ථො’’ති අන්තෙවාසිනා වීමංසාපෙත්වා. සචෙ පන සො අන්තෙවාසිකො තං වචනං ආදියිත්වා තුණ්හී හොති, තස්සාපි තං පවත්තිං පච්චාහරන්තස්ස ආචරියස්ස සඞ්ඝාදිසෙසොව මාතුආදීසු තුණ්හීභූතෙසු තෙසං තුණ්හිභාවං පච්චාහරන්තස්ස වියාති දට්ඨබ්බං.

පාළියං චතුත්ථවාරෙ අසතිපි ගච්ඡන්තො සම්පාදෙති, ආගච්ඡන්තො විසංවාදෙති අනාපත්තීති අත්ථතො ආපන්නමෙවාතිකත්වා වුත්තං ‘‘චතුත්ථෙ අනාපත්තී’’ති.

340. කාරුකානන්ති වඩ්ඪකීආදීනං තච්ඡකඅයොකාරතන්තවායරජකන්හාපිතකා පඤ්ච කාරවො ‘‘කාරුකා’’ති වුච්චන්ති. එවරූපෙන…පෙ… අනාපත්තීති තාදිසං ගිහිවෙය්‍යාවච්චම්පි න හොතීති කත්වා වුත්තං.

කායතො සමුට්ඨාතීති පණ්ණත්තිං වා අලංවචනීයභාවං වා තදුභයං වා අජානන්තස්ස කායතො සමුට්ඨාති. එස නයො ඉතරද්වයෙපි. අලංවචනීයා හොන්තීති ඉත්ථී වා පුරිසො වා උභොපි වා ජායාභාවෙ, සාමිකභාවෙ ච නික්ඛිත්තඡන්දතාය අච්චන්තවියුත්තත්තා පුන අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගමත්ථං ‘‘මා එවං අකරිත්ථා’’තිආදිනා වචනීයතාය වත්තබ්බතාය අලං අරහාති අලංවචනීයා, අලං වා කත්තුං අරහං සන්ධානවචනමෙතෙසු ඉත්ථිපුරිසෙසූති අලංවචනීයා, සන්ධානකාරස්ස වචනං විනා අසඞ්ගච්ඡනකා පරිච්චත්තායෙවාති අධිප්පායො.

පණ්ණත්තිං පන ජානිත්වාති එත්ථ අලංවචනීයභාවං වාති වත්තබ්බං. තෙනෙව මාතිකාට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තදුභයං පන ජානිත්වා’’තිආදි වුත්තං. භික්ඛුං අජානාපෙත්වා අත්තනො අධිප්පායං පණ්ණෙ ලිඛිත්වා ‘‘ඉමං පණ්ණං අසුකස්ස දෙහී’’ති දින්නං හරන්තස්ස සඤ්චරිත්තං න හොති. පණ්ණත්තිඅලංවචනීයභාවඅජානනවසෙනෙව හි ඉමං සික්ඛාපදං අචිත්තකං, න සබ්බෙන සබ්බං සඤ්චරණභාවම්පි අජානනවසෙන, පාළියඤ්ච අට්ඨකථායඤ්ච ආරොචනමෙව දස්සිතං. තස්මා සන්දස්සනත්ථං ඤත්වා පණ්ණසන්දස්සනවසෙනාපි කායෙන වා වාචාය වා ආරොචෙන්තස්සෙව ආපත්ති හොතීති ගහෙතබ්බං.

341. යථා යථා යෙසු යෙසු ජනපදෙසූති පරිච්චත්තභාවප්පකාසනත්ථං කත්තබ්බං පණ්ණදානඤාතිජනිස්සරාදිජානාපනාදිතංතංදෙසනියතං පකාරං දස්සෙති, ඉදඤ්ච නිබද්ධභරියාභාවෙන ගහිතං සන්ධාය වුත්තං. අත්තනො රුචියා සඞ්ගතානං පන ඉත්ථීනං, මුහුත්තිකාය ච පුරිසෙ චිත්තස්ස විරජ්ජනමෙව අලංවචනීයභාවෙ කාරණන්ති දට්ඨබ්බං. දුට්ඨුල්ලාදීසුපීති ආදි-සද්දෙන අත්තකාමසඤ්චරිත්තානි සඞ්ගණ්හාති, එත්ථ පන පාළියං කිඤ්චාපි ‘‘ඉත්ථී නාම මනුස්සිත්ථී න යක්ඛී’’තිආදිනා මනුස්සිත්ථිපුරිසා න දස්සිතා, තථාපි ‘‘දස ඉත්ථියො මාතුරක්ඛිතා’’තිආදිනා මනුස්සිත්ථීනඤ්ඤෙව දස්සිතත්තා පුරිසානම්පි තදනුගුණානමෙව ගහෙතබ්බතො මනුස්සජාතිකාව ඉත්ථිපුරිසා ඉධාධිප්පෙතා. තස්මා යෙසු සඤ්චරිත්තං සමාපජ්ජති, තෙසං මනුස්සජාතිකතා, න නාලංවචනීයතා, පටිග්ගණ්හන, වීමංසන, පච්චාහරණානීති ඉමානෙත්ථ පඤ්ච අඞ්ගානි.

සඤ්චරිත්තසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.