3. තතියසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා

687. භද්දාකාපිලානී මහාකස්සපස්ස පුරාණදුතියා කිර. ඤාතීනං කුලං යස්මිං ගාමකෙ, තදෙතං ගාමකං ඤාතිකුලං, කුලසන්නිහිතං ගාමකං අගමාසීති අත්ථො. ‘‘අජං ගාමං නෙතී’’තිආදීසු විය වා ද්විකම්මිකං කත්වා ගාමකං අගමාසි ඤාතිකුලං අගමාසීතිපි යුජ්ජති.

692. ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං අතික්කාමෙන්තියා’’ති වචනෙනපි එවං වෙදිතබ්බං – විකාලගාමප්පවෙසනෙ ද්වින්නං ලෙඩ්ඩුපාතානංයෙව වසෙන උපචාරො පරිච්ඡින්දිතබ්බො, ඉතරථා යථා එත්ථ පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං පරික්ඛෙපං විය කත්වා ‘‘අතික්කාමෙන්තියා’’ති වුත්තං, එවං තත්ථාපි ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං අතික්කමන්තස්සා’’ති වදෙය්‍ය. යස්මා පන තත්ථ පරික්ඛෙපාරහට්ඨානතො උත්තරි එකො ලෙඩ්ඩුපාතො උපචාරොති අධිප්පෙතො, තස්මා තදත්ථදීපනත්ථං ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තස්සා’’ති වුත්තං. යං පන අන්ධකට්ඨකථායං ‘‘පරික්ඛෙපාරහට්ඨානංයෙව ‘උපචාර’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා පරික්ඛෙපපරික්ඛෙපාරහට්ඨානානං නින්නානාකාරණදීපනත්ථං ‘උපචාරං ඔක්කමන්තස්සා’ති වුත්තං පාළිවිසෙසමසල්ලක්ඛෙත්වාව අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං අතික්කමන්තස්ස ඉධ උපචාරො පරික්ඛෙපො යථා භවෙය්‍ය, තං උපචාරං පඨමං පාදං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති දුක්කටස්ස. දුතියං පාදං අතික්කමන්තස්ස ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වුත්තං, තං න ගහෙතබ්බමෙව පාළියා විසෙසසබ්භාවතොති. ‘‘අපරික්ඛිත්තස්ස ගාමස්ස උපචාරං ඔක්කමන්තියාතිපි එකච්චෙසු දිස්සති, තං න ගහෙතබ්බන්ති අපරෙ’’ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘පාළිවිසෙසමසල්ලක්ඛෙත්වා’’ති දුවුත්තං, කස්මා? විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදෙපි කත්ථචි ‘‘උපචාරං අතික්කමන්තස්සා’’ති පාඨො දිස්සතීති, සො අන්ධකට්ඨකථාපාඨතො ගහිතොති ආචරියො. අපරික්ඛිත්තස්ස උපචාරොක්කමනමෙව පාඨො යුජ්ජති, න අතික්කමනං. කස්මා? බහූසු ඨානෙසු පාළියා අට්ඨකථාහි විරුජ්ඣනතො, ඉමස්මිං වාපි සික්ඛාපදෙ විරුජ්ඣති. කථං? ගණම්හා ඔහීයමානාය අරඤ්ඤෙ ආපත්ති හොති, න ගාමෙ. අථ ච පන නිදස්සනම්පි ‘‘සික්ඛාපදා බුද්ධවරෙනා’’ති (පරි. 479) ගාථා දස්සිතා, තස්මා උපචාරොක්කමනපරියාපන්නනදිං අතික්කාමෙන්තියා හොති. කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘ගච්ඡන්තස්ස චතස්සො ආපත්තියො, ඨිතස්ස චාපි තත්තකාතිආදීනං (පරි. 475) පරිවාරගාථානං අට්ඨකථාහි උපචාරොක්කමනමෙව පාඨොති නිට්ඨං ගන්තබ්බ’’න්ති ච වුත්තං, සුට්ඨු සල්ලක්ඛෙත්වා කථෙතබ්බං.

‘‘පදසා ගමනමෙව හි ඉධාධිප්පෙතං, තෙනෙව පඨමං පාදං අතික්කාමෙන්තියාතිආදිමාහා’’ති එත්ථ විකාලගාමප්පවෙසනසික්ඛාපදාදීසු තදභාවා යානෙන වා ඉද්ධියා වා පවිසතො, අද්ධානං ගච්ඡතො ච ආපත්තීති දීපෙති. තත්ථ අසාරුප්පත්තා ආපත්තිමොක්ඛො නත්ථීති එකෙ, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. භික්ඛුනීවිහාරභූමි ‘‘ගාමන්තර’’න්ති න වුච්චති ගාමන්තරපරියාපන්නායපි කප්පියභූමිත්තා. ‘‘පරතො ‘සචෙ භික්ඛුනීසු මහාබොධියඞ්ගණං පවිසන්තීසු එකා බහි තිට්ඨති, තස්සා ආපත්තී’තිආදිවචනතො භික්ඛුවිහාරො න කප්පියභූමීති සිද්ධං, තස්මා කඤ්චිනගරෙ ඛන්ධධම්මවිහාරො විය, කාවීරපට්ටනෙ සාරීධම්මවිහාරො විය ච අඤ්ඤොපි සො විහාරො, තස්මා සීමබද්ධසුඛත්ථං ගාමන්තරභාවෙ නිරන්තරා අධිට්ඨානත්ථං පවිසන්තියා, නික්ඛමන්තියාපි ගාමන්තරාපත්ති හොතීති අපරෙ’’ති වුත්තං. චතුගාමසාධාරණත්තාති එත්ථ එවංවිධෙ විහාරෙ සීමං බන්ධන්තෙහි චත්තාරොපි තෙ ගාමා සොධෙතබ්බාති වෙදිතබ්බා. සංවිදහිත්වා භික්ඛුනියා වා මාතුගාමෙන වා ථෙය්‍යසත්ථෙන වා සද්ධිං තං විහාරං ඔක්කමන්තියා චතස්සො ආපත්තියො එකතොව හොන්ති. ‘‘ගාමන්තරෙ ගාමන්තරෙ ආපත්ති පාචිත්තියස්සා’’ති වුත්තාති එකෙ.

දුතියපාදුද්ධාරෙ සඞ්ඝාදිසෙසොති එත්ථ සචෙ දුතියො පාදුද්ධාරො කප්පියභූමියං හොති, න සඞ්ඝාදිසෙසො, අකප්පියභූමියං එව සඞ්ඝාදිසෙසො. ‘‘උභයතීරෙසු විචරන්ති, වට්ටතීති දස්සනූපචාරස්සෙත්ථ සම්භවා’’ති ලිඛිතං, තං යුත්තං. සවනූපචාරො හෙත්ථ නදීපාරෙ, ගාමන්තරෙ වා අප්පමාණන්ති. අන්ධකට්ඨකථායං පන ‘‘පරතීරතො නදිං ඔතරිත්වා දස්සනූපචාරතො දාරූනි, පණ්ණානිවා මග්ගිත්වා ආනෙති, අනාපත්ති. තිචීවරානි පරතීරෙ ඔතාපෙති, අනාපත්තී’’ති වුත්තං. ‘‘ඔරිමතීරමෙව ආගච්ඡති, ආපත්තී’’ති අතික්කමිතුකාමතාය පවිට්ඨත්තා වුත්තං. ‘‘න්හායනාදිකිච්චෙන පවිට්ඨානං කත්ථෙවාලයසම්භවා වට්ටතී’’ති වුත්තං. ගාමන්තරෙ පමාණන්ති අට්ඨකථායං පරතීරතො නදිං ඔතරිත්වා දස්සනූපචාරතො දාරූනි පණ්ණානි සකගාමතො ථොකම්පි තරණවාරෙන න වට්ටති කිර නික්ඛමිත්වා පවිසිතුං.

අගාමකෙ අරඤ්ඤෙති අගාමලක්ඛණෙ අරඤ්ඤෙති අත්ථො. ඉමිනා ආපත්තිඛෙත්තං දස්සිතං. යස්මා ඉදං ආපත්තිඛෙත්තං, තස්මා යා භික්ඛුනුපස්සයතො ගාමස්ස ඉන්දඛීලං අතික්කමති, සා අසන්තෙ ගාමෙ ගණම්හා ඔහීයනාපත්තිං ආපජ්ජති. දස්සනසවනූපචාරාභාවෙපි පගෙව ගාමෙ ඉන්දඛීලාතික්කමනක්ඛණෙයෙව ආපජ්ජති. සචෙ තත්ථ එකා භික්ඛුනී අත්ථි, තස්සා දස්සනසවනූපචාරාතික්කමනක්ඛණෙ ආපජ්ජති, අරඤ්ඤමග්ගගමනකාලෙ එවායං විධීති න ගහෙතබ්බං. ගාමතො පන නික්ඛමන්තී ඉතො පට්ඨාය ආපජ්ජතීති දස්සනත්ථං ‘‘අගාමකං අරඤ්ඤ’’න්ති වුත්තං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ආරාධිකා ච හොන්ති සඞ්ගාහිකා ලජ්ජිනියො, තා කොපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ න ගන්තබ්බං. ගච්ඡති චෙ, ගාමන්තරනදීපාරරත්තිවිප්පවාසගණම්හා ඔහීයනාපත්තීහි න මුච්චතී’’තිආදි. තත්ථ ‘‘ගණම්හා ඔහීයනාපත්ති සකිංයෙවාපජ්ජති. ඉතරා ගාමෙ ගාමෙ පාරෙ පාරෙ අරුණෙ අරුණෙ චාති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදීනි අසාධකානි යථාසම්භවං ගහෙතබ්බත්තා. ‘‘මහාබොධියඞ්ගණන්තිආදි එවං ගාමස්ස ආසන්නට්ඨානෙපි ඉමං ආපත්තිං ආපජ්ජතීති දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති ලිඛිතං.

තතියසඞ්ඝාදිසෙසසික්ඛාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.