පඤ්චවග්ගො

කම්මවග්ගවණ්ණනා

483. ‘‘උම්මත්තකසම්මුතිං උම්මත්තකෙ යාචිත්වා ගතෙ අසම්මුඛාපි දාතුං වට්ටතී’’ති වුත්තං. තත්ථ නිසින්නෙපි න කුප්පති නියමාභාවා. අසම්මුඛා කතෙ දොසාභාවං දස්සෙතුං ‘‘අසම්මුඛාකතං සුකතං හොතී’’ති වුත්තං. දූතෙන උපසම්පදා පනෙත්ථ සම්මුඛා කාතුං න සක්කා. කම්මවාචානානත්තසභාවා පත්තනික්කුජ්ජනාදයො හත්ථපාසතො අපනෙත්වා කාතබ්බා, තෙන වුත්තං ‘‘අසම්මුඛා කතං සුකතං හොතී’’ති. ‘‘පුච්ඡිත්වා චොදෙත්වා සාරෙත්වා කාතබ්බං අපුච්ඡිත්වා අචොදෙත්වා අසාරෙත්වා කරොතී’’ති අයං වචනත්ථො. ඨපෙත්වා කත්තිකමාසන්ති සො පවාරණාමාසො, ද්වෙ ච පුණ්ණමාසියොති පඨමදුතියවස්සූපගතානං පවාරණා පුණ්ණමාසා ද්වෙ.

485. පදං වා ඡඩ්ඩෙතීති අත්ථො. ක-වග්ගාදීසු පඤ්චසු. ගරුකන්ති දීඝං, සංයොගපරඤ්ච. ‘‘බුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරස්ස යස්ස නක්ඛමතී’’ති එත්ථ ත-කාරක-කාරා සංයොගපරා. දීඝෙ වත්තබ්බෙ රස්සන්ති ‘‘සො තුණ්හී අස්සා’’ති වත්තබ්බෙ සො තුණ්හි අස්සාති වචනං.

486. සෙසට්ඨකථාසු වුත්තවචනං කුරුන්දියං පාකටං කත්වා ‘‘නිසීදිතුං න සක්කොන්තී’’ති වුත්තං.

487-8. පරිසුද්ධසීලා චත්තාරො භික්ඛූති පාරාජිකං අනාපන්නා. න තෙසං ඡන්දො වා පාරිසුද්ධි වා එතීති තීසු, ද්වීසු වා නිසින්නෙසු එකස්ස, ද්වින්නං වා ඡන්දපාරිසුද්ධි ආහටාපි අනාහටාව.

අපලොකනකම්මකථාවණ්ණනා

495-6. කායසම්භොගසාමග්ගිදානසහසෙය්‍යපටිග්ගහණාදි ඉමස්ස අපලොකනකම්මස්ස ඨානං හොතීති එවම්පි අපලොකනකම්මං පවත්තතීති අත්ථො. කම්මඤ්ඤෙව ලක්ඛණන්ති කම්මලක්ඛණං. ඔසාරණනිස්සාරණභණ්ඩුකම්මාදයො විය කම්මඤ්ච හුත්වා අඤ්ඤඤ්ච නාමං න ලභති, කම්මමෙව හුත්වා උපලක්ඛීයතීති කම්මලක්ඛණං උපනිස්සයො විය. හෙතුපච්චයාදිලක්ඛණවිමුත්තො හි සබ්බො පච්චයවිසෙසො තත්ථ සඞ්ගය්හති, එවම්පි ‘‘කම්මලක්ඛණමෙවා’’ති වුත්තං. කම්මලක්ඛණං දස්සෙතුං ‘‘අච්ඡින්නචීවරජිණ්ණචීවරනට්ඨචීවරාන’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘තතො අතිරෙකං දෙන්තෙන අපලොකෙත්වා දාතබ්බ’’න්ති වුත්තං අපලොකනං කම්මලක්ඛණමෙව. එවං සබ්බත්ථ ලක්ඛණං වෙදිතබ්බං. ඉණපලිබොධම්පීති සචෙ තාදිසං භික්ඛුං ඉණායිකා පලිබුජ්ඣන්ති. තත්‍රුප්පාදතො දාතුං වට්ටති. අන්තරසන්නිපාතොති උපොසථප්පවාරණාදිමහාසන්නිපාතෙ ඨපෙත්වා අන්තරා මඞ්ගලුච්චාරණාදි. උපනික්ඛෙපතොති චෙතියස්ස ආපදත්ථාය නික්ඛිත්තතො. ‘‘අඤ්ඤා කතිකා කාතබ්බා’’ති යෙ රුක්ඛෙ උද්දිස්ස පුබ්බෙ කතිකා කතා, තෙහි ඉමෙසං අඤ්ඤත්තාති වුත්තං. ‘‘සචෙ තත්ථ මූලෙ’’ති පුබ්බෙ ‘‘ඉතො පට්ඨාය භාජෙත්වා ඛාදන්තූ’’ති වචනෙන පුග්ගලිකපරිභොගො පටික්ඛිත්තො හොති. අනුවිචරිත්වාති පච්ඡතො පච්ඡතො ගන්ත්වා. තෙසං සන්තිකා පච්චයං පච්චාසීසන්තෙනාති අත්ථො. මූලභාගන්ති දසමභාගං කත්වා. පුබ්බකාලෙ දසමභාගං කත්වා අදංසු, තස්මා ‘‘මූලභාගො’’ති වුත්තං. අකතාවාසං වා කත්වාති උප්පන්නආයෙන. ජග්ගිතකාලෙයෙව න වාරෙතබ්බාති ජග්ගිතා හුත්වා පුප්ඵඵලභරිතකාලෙති අත්ථො. ජග්ගනකාලෙති ජග්ගිතුං ආරද්ධකාලෙ. ඤත්තිකම්මට්ඨානභෙදෙ පනාති ඤත්තිකම්මස්ස ඨානභෙදෙ.

ඉදං පනෙත්ථ පකිණ්ණකං – අත්ථි සඞ්ඝකම්මං සඞ්ඝො එව කරොති, න ගණො, න පුග්ගලො, තං අපලොකනකම්මස්ස කම්මලක්ඛණෙකදෙසං ඨපෙත්වා ඉතරං චතුබ්බිධම්පි කම්මං වෙදිතබ්බං. අත්ථි සඞ්ඝකම්මං සඞ්ඝො ච කරොති, ගණො ච කරොති, පුග්ගලො ච කරොති, තං පුබ්බෙ ඨපිතං. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යස්මිං විහාරෙ ද්වෙ තයො ජනා වසන්ති, තෙහි නිසීදිත්වා කතම්පි සඞ්ඝෙන කතසදිසමෙව. යස්මිං පන විහාරෙ එකො භික්ඛු හොති, තෙන භික්ඛුනා’’තිආදි (පරි. අට්ඨ. 495-496). අත්ථි ගණකම්මං සඞ්ඝො ච කරොති, ගණො ච කරොති, පුග්ගලො ච කරොති, තං යො පාරිසුද්ධිඋපොසථො අඤ්ඤෙසං සන්තිකෙ කරීයති, තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. අත්ථි ගණකම්මං ගණොව කරොති, න සඞ්ඝො, න පුග්ගලො, තං යො පාරිසුද්ධිඋපොසථො අඤ්ඤමඤ්ඤං ආරොචනවසෙන කරීයති, තස්ස වසෙන වෙදිතබ්බං. අත්ථි පුග්ගලකම්මං පුග්ගලොව කරොති, න සඞ්ඝො, න ගණො, තං අධිට්ඨානුපොසථවසෙන වෙදිතබ්බං. අත්ථි ගණකම්මං එකච්චොව ගණො කරොති, එකච්චො න කරොති, තත්ථ අඤත්තිකං ද්වෙයෙව කරොන්ති, න තයො. සඤත්තිකං තයොව කරොන්ති, න තතො ඌනා වා අධිකා වාති.

අපඤ්ඤත්තෙපඤ්ඤත්තවග්ගවණ්ණනා

500. කකුසන්ධකොණාගමනකස්සපා එව හි සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධෙ පඤ්ඤපෙසුං. විපස්සීආදයො පන ඔවාදපාතිමොක්ඛං උද්දිසිංසු, න සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසුං.

නිගමනකථාවණ්ණනා

උභතොවිභඞ්ගඛන්ධකපරිවාරෙහි විභත්තං දෙසනං අත්ථි තස්ස විනයපිටකස්ස, නාමෙන සමන්තපාසාදිකා නාම සංවණ්ණනා ‘‘සමන්තපාසාදිකා නාමා’’ති වුත්තවචනසංවණ්ණනා සමත්තාති ආහ. තත්ථ පධානඝරෙ. ඉද්ධා අත්ථවිනිච්ඡයාදීහි.

සම්මා උදිතො සමුදිතො, තෙ ගුණෙ අකිච්ඡෙන අධිගතො අධිකප්පමාණගුණෙහි වා සමුදිතො, තෙන සමුදිතෙන ‘‘ගතානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසතී’’ති වුත්තාය සතියා උප්පාදිතා සද්ධාදයො පරමවිසුද්ධා නාම සමන්නාරක්ඛත්තා. ඉති සතිපි සද්ධාදීහි වුත්තා හොති. එවං සන්තෙ එත්ථ වුත්තෙ චතුබ්බිධෙ සීලෙ පාතිමොක්ඛසංවරසීලං සද්ධා මණ්ඩෙති. සද්ධාසාධනඤ්හි තං. ඉන්ද්‍රියසංවරාජීවපාරිසුද්ධිපච්චයපරිභොගසීලානි පටිමණ්ඩෙන්ති සතිවීරියපඤ්ඤායොති යථායොගං වෙදිතබ්බං. අපිච සද්ධා ච බුද්ධිරහිතා අවිසුද්ධා හොති බුද්ධියා පසාදහෙතුත්තා. බුද්ධියො පන තස්සානුභාවෙන පරමවිසුද්ධා නාම හොන්ති. පඤ්ඤා සද්ධාරහිතා කෙරාටිකපක්ඛං භජති, සද්ධායුත්තා එව විසුද්ධා හොති. වීරියඤ්ච සමාධිරහිතං උද්ධච්චාය සංවත්තති, න සමාධියුත්තන්ති වීරියස්ස සුද්ධවචනතො සමාධිපි වුත්තො හොති, එවං පරමවිසුද්ධා සද්ධාදයොපි පාතිමොක්ඛං පටිමණ්ඩෙන්තීති ඤාතබ්බං. කථං? පටිපත්තිදෙසකෙ සත්ථරි ච පටිපත්තියඤ්ච පටිපත්තිඵලෙ ච සද්ධාය විනා සීලසමාදානං, සමාදින්නවිසොධනඤ්ච කාතුං න සක්කාති සද්ධා පාතිමොක්ඛං පටිමණ්ඩෙති. තත්ථ ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිනා (දී. නි. 1.255; ම. නි. 1.74; සං. නි. 1.249) සත්ථරි ච පූජෙතුං සක්කොති. පටිපත්තියං සීලවිපත්තිසම්පත්තිමූලකෙ සන්දිට්ඨිකසම්පරායිකඵලෙ ච සද්ධාපවත්ති විත්ථාරතො ඤාතබ්බා, සීලවිපත්තිසම්පත්තිනිමිත්තං ආදීනවමානිසංසඤ්ච ආදීනවපරිච්චාගෙ, ආනිසංසසම්පාදනෙ ච උපායං දිස්වා තථා පවත්තමානා පඤ්ඤා පාතිමොක්ඛසංවරං පටිමණ්ඩෙති. ‘‘අතිසීත’’න්තිආදිනා අප්පවත්තනාරහං කොසජ්ජං ‘‘යො ච සීතඤ්ච උණ්හඤ්චා’’ති වුත්තානුසාරෙන පජහිත්වා අනුප්පන්නුප්පන්නානං අසංවරසංවරානං අනුප්පාදනපජහනඋප්පාදනවඩ්ඪනවසෙන පවත්තමානවීරියං පාතිමොක්ඛං පටිමණ්ඩෙති, ඉමිනා නයෙන ඉන්ද්‍රියසංවරාදීසුපි යොජෙතබ්බං. චතුන්නම්පි සඞ්ගහවත්ථූනං අනුකූලසමුදාචාරො ඉධ ආචාරොති වෙදිතබ්බො. අජ්ජව-වචනෙන ලාභසක්කාරහෙතු කායදුච්චරිතාදිකුටිලකරමායාසාඨෙය්‍යපටිපක්ඛඅජ්ජවධම්මසමායොගදීපනෙන අලොභජ්ඣාසයතා දීපිතා. මද්දව-වචනෙන කක්ඛළභාවකරපටිඝාදිපටිපක්ඛභූතමෙත්තාදිමද්දවධම්මසමායොගදීපනෙන හිතජ්ඣාසයාදීනි දීපිතානි හොන්ති. ආදි-සද්දෙන ‘‘ඛන්ති ච සොරච්චඤ්ච සාඛල්‍යඤ්ච පටිසන්ථාරො චා’’තිආදිනා (ධ. ස. දුකමාතිකා 125-126) වුත්තධම්මෙහි සමායොගො දීපිතො හොති. ඉධ වුත්තා අජ්ජවමද්දවාදයො ගුණා සීලසම්පත්තියා හෙතූ ච හොන්ති සීලසම්පත්තිඵලඤ්ච තංසම්පාදනතො. සකසමයොති චතුපරිසා. එතෙන සභාගදුක්ඛභාවාභාවො සූචිතො. අථ වා සකසමයොති සොගතං පිටකත්තයං සකසමයො එව ගහනං දුද්දීපනත්තා, සකසමයස්ස සන්නිට්ඨානං සකසමයගහනං –

‘‘සච්චං සත්තො පටිසන්ධි, පච්චයාකාරමෙව ච;

දුද්දසා චතුරො ධම්මා, දෙසෙතුඤ්ච සුදුක්කරා’’ති. (විභ. අට්ඨ. 225) –

වුත්තත්තා යථා සකසමයස්ස ගහනපදෙන යොජනා වුත්තා, තථා පරසමයස්සපි. පඤ්ඤාවෙය්‍යත්තියෙනාති අනෙන තිඛිණෙන ඤාණෙන කතසිලානිසිතසත්ථසදිසසභාවපඤ්ඤා වුත්තා. තිපිටකසඞ්ඛාතාය පරියත්තියා පභෙදො තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදො. තස්මිං පභෙදෙ. තන්ති ච තන්තිඅත්ථො ච සාසනං නාම. ඉධ ‘‘තන්ති එවා’’ති වදන්ති. යස්මිං අයං සංවණ්ණනා නිට්ඨාපිතා, තස්මිං කාලෙ පටිවෙධඤාණාභාවතො සුතමයං සන්ධාය ‘‘අප්පටිහතඤාණප්පභාවෙනා’’ති වුත්තං. කරණසම්පත්තියා ජනිතත්තා සුඛවිනිග්ගතං. සුඛවිනිග්ගතත්තා මධුරොදාතවචනලාවණ්ණයුත්තෙනාපි යොජෙතබ්බං, ඊදිසං වචනං සොතසුඛඤ්ච සන්නිවෙසසම්පත්තිසුඛඤ්ච හොති. ‘‘වෙය්‍යාකරණෙනා’’ති අවත්වා ‘‘මහාවෙය්‍යාකරණෙනා’’ති වුත්තත්තා සික්ඛානිරුත්තිඡන්දොවිචිත්‍යාදිපටිමණ්ඩිතපාණිනියන්‍යාසාධාරණධාරණසභාවො සූචිතො භවති. යුත්තවාදිනාතිආදීසු යුත්තමුත්තවාදිනා ඨානුප්පත්තියපඤ්ඤාය සමන්නාගතෙනාති අත්ථො. ඔජාභෙදෙපි ආයුසත්තිකරණතාදිසාමත්ථයොගානං මහාකවිනා රචිතගන්ථස්ස මහන්තත්තා වා ‘‘තිපිටකපරියත්තිප්පභෙදෙ’’තිආදීහි සාසනෙ, හෙතුවිසයෙ, සද්දෙ චාති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු පාටවභාවං දීපෙන්තො වෙනයිකබුද්ධිසම්පත්තිසබ්භාවමස්ස සූචෙති. යෙසං පුග්ගලානං පභින්නා පටිසම්භිදාදි, තෙ පභින්නපටිසම්භිදාදයො ධම්මා. තෙහි පරිවාරිතො උක්ඛිත්තසන්තතිඋපච්ඡෙදමකත්වා අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදනවඩ්ඪනවසෙන වාරිතො සො පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරො. තස්මිං පභින්නපටිසම්භිදාපරිවාරෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙති අත්ථො. ඡළභිඤ්ඤචතුපටිසම්භිදාදිප්පභෙදගුණපටිමණ්ඩිතෙ පන ඡළභිඤ්ඤා උත්තරිමනුස්සධම්මා එව. චතූසු පටිසම්භිදාසු අත්ථපටිසම්භිදාය එකදෙසොව. තදුභයං සයං උත්තරිමනුස්සධම්මපරියාපන්නං කථං උත්තරිමනුස්සධම්මං පටිමණ්ඩෙතීති චෙ? රුක්ඛං රුක්ඛස්ස අවයවභූතපුප්ඵාදයො විය සයඤ්ච යෙසං උත්තරිමනුස්සධම්මානං අවයවත්තාති. කාමාවචරධම්මපරියාපන්නපටිසම්භිදාඤාණං උත්තරිමනුස්සධම්මානං අනවයවභූතං උත්තරිමනුස්සධම්මං පටිමණ්ඩෙති, පුරිසස්ස අනවයවභූතො අලඞ්කාරො විය පුරිසං. අථ වා කාමාවචරපඅසම්භිදාපරිවාරො ඡළභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාදිප්පභෙදගුණෙ පටිමණ්ඩෙති. ලොකුත්තරපටිසම්භිදං සන්ධාය පුන පටිසම්භිදාවචනඤ්ච. සාසනෙ උප්පජ්ජිත්වා සාසනස්ස අලඞ්කාරභූතෙන, යස්මිං වංසෙ උප්පන්නො, තස්සෙව වා අලඞ්කාරභූතෙන. සඞ්ඛෙපවිත්ථාරෙසු ඉතරීතරකරණං, අප්පසන්නපසන්නානං පසාදුප්පාදනාභිවුඩ්ඪිකරණං, වුත්තානං ගම්භීරානං ගම්භීරුත්තානභාවකරණන්ති එවං ඡබ්බිධාචරියගුණයොගතො විපුලබුද්ධි නාම. යෙ ධම්මචින්තනං අතිධාවන්තා කෙචි උච්ඡෙදාදිනානප්පකාරං අන්තං වා ගණ්හන්ති, ‘‘සබ්බං ඤෙය්‍යං පඤ්ඤත්ති එවා’’ති වා ‘‘පරමත්ථො එවා’’ති වා ගණ්හන්ති, තෙසං බුද්ධි මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයත්තා සමලා නාම හොති, ඉමස්ස පන බුද්ධි ධම්මචින්තාතිධාවනරහිතත්තා විසුද්ධා නාම හොති. තෙන වුත්තං ‘‘විපුලවිසුද්ධබුද්ධිනා’’ති. ගරූහි ‘‘පියො ගරු භාවනීයො’’තිආදිනා (අ. නි. 7.37; නෙත්ති. 113) වුත්තගුණෙහි යුත්තගරූහි. ගුණෙහි ථිරභාවං ගතත්තා ථෙරෙන.

සීලෙන සීලස්ස වා විසුද්ධියා සීලවිසුද්ධියා. අවිජ්ජණ්ඩකොසං පදාලෙත්වා පඨමං අභිනිබ්බත්තත්තා ලොකජෙට්ඨස්ස. ලොකස්ස වා ගම්භීරෙ මහන්තෙ සීලාදික්ඛන්ධෙ එසි ගවෙසීති මහෙසීති.

එත්තාවතා සමධිකසත්තවීසතිසහස්සපරිමාණාය සමන්තපාසාදිකසඤ්ඤිතාය විනයට්ඨකථාය සබ්බපදෙසු විනිච්ඡයජාතං සඞ්ඛිපිත්වා ගණ්ඨිට්ඨානවිකාසනා කතා හොති, තථාපි යං එත්ථ ලිඛිතං, තං සුට්ඨු විචාරෙත්වා පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච සල්ලක්ඛෙත්වා යෙ ආචරියා බුද්ධස්ස භගවතො මහානුභාවං, විනයපිටකස්ස ච විචිත්‍රනයගම්භීරත්ථතං සල්ලක්ඛෙත්වා පොරාණානං කථාමග්ගං අවිනාසෙත්වා අත්තනො මතිං පහාය කෙවලං සද්ධම්මට්ඨිතියා, පරානුග්ගහකාමතාය ච විනයපිටකං පකාසෙන්තා ඨිතා, තෙසං පාදමූලෙ වන්දිත්වා ඛන්තිසොරච්චාදිගුණසමන්නාගතෙන හුත්වා වත්තසම්පත්තියා තෙසං චිත්තං ආරාධෙත්වා පවෙණියා ආගතං විනිච්ඡයං කථාපෙත්වා උපධාරෙත්වා යං තෙන සංසන්දති, තං ගහෙතබ්බං, ඉතරං ඡඩ්ඩෙතබ්බං. ඉතරථා තුණ්හීභූතෙන භවිතබ්බං. විනිච්ඡයසඞ්කරකරෙන පන න භවිතබ්බමෙව. කස්මා? සාසනස්ස නාසහෙතුත්තා. හොති චෙත්ථ –

‘‘අසම්බුධං බුද්ධමහානුභාවං,

ධම්මස්ස ගම්භීරනයත්ථතඤ්ච;

යො වණ්ණයෙ තං විනයං අවිඤ්ඤූ,

සො දුද්දසො සාසනනාසහෙතු.

පාළිං තදත්ථඤ්ච අසම්බුධඤ්හි,

නාසෙති යො අට්ඨකථානයඤ්ච;

අනිච්ඡයං නිච්ඡයතො පරෙහි,

ගාහෙති තෙහෙව පුරක්ඛතො සො.

අනුක්කමෙනෙව මහාජනෙන,

පුරක්ඛතො පණ්ඩිතමානිභික්ඛු;

අපණ්ඩිතානං විමතිං අකත්වා,

ආචරියලීළං පුරතො කරොතී’’ති.

සමන්තපාසාදිකාය ගණ්ඨිපදාධිප්පායප්පකාසනා සමත්තා.

වජිරබුද්ධිටීකා නිට්ඨිතා.