4. සමථක්ඛන්ධකවණ්ණනා

සම්මුඛාවිනයකථාවණ්ණනා

186-187. යත්ථ යත්ථ කම්මවාචාය ‘‘අය’’න්ති වා ‘‘ඉමෙ’’ති වා සම්මුඛානිද්දෙසනියමො අත්ථි, සබ්බං තං කම්මං සම්මුඛාකරණීයමෙව, න කෙවලං තජ්ජනීයාදිපඤ්චවිධමෙව. පඤ්චවිධස්සෙව පන උද්ධරිත්වා දස්සනං කම්මක්ඛන්ධකෙ තාව තස්සෙව පාළිආරුළ්හත්තා, චතුවීසතියා පාරාජිකෙසු විජ්ජමානෙසු පාරාජිකකණ්ඩෙ ආගතානංයෙව චතුන්නං උද්ධරිත්වා දස්සනං වියාති වෙදිතබ්බං. තත්ථ ‘‘පුග්ගලස්ස සම්මුඛතා හත්ථපාසූපගමනමෙවා’’ති වුත්තං, තං කාරණං සම්මුඛාකරණීයස්සපි සම්මුඛානිද්දෙසනියමාභාවතො. කාමං අයමත්ථො කම්මක්ඛන්ධකෙයෙව ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං තජ්ජනීයකම්මං අධම්මකම්මඤ්ච හොති…පෙ… අසම්මුඛාකතං හොතී’’ති (චූළව. 4) වචනෙනෙව සිද්ධො, තත්ථ පන ආපත්ති න දස්සිතා. ඉධ ‘‘යො කරෙය්‍ය, ආපත්ති දුක්කටස්සා’’ති තත්ථ භවිතබ්බාපත්තිදස්සනත්ථං ඉදං ආරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘සම්මුඛාවිනයපතිරූපකෙන වූපසන්තම්පි සම්මුඛාවිනයෙනෙව වූපසන්තගණනං ගච්ඡතීති දස්සෙතුං ‘අධම්මවාදී පුග්ගලො’තිආදි ආරද්ධ’’න්ති වුත්තං, ලිඛිතඤ්ච. එවං වූපසන්තං සම්මුඛාවිනයපතිරූපකෙන වූපසන්තං නාම හොති, න සම්මුඛාවිනයෙන ච අඤ්ඤෙන කෙනචීති දස්සෙතුං ඉදමාරද්ධන්ති ආචරියො.

සතිවිනයකථාවණ්ණනා

195. දබ්බස්ස කම්මවාචාය ‘‘සඞ්ඝො ඉමං ආයස්මන්තං දබ්බ’’න්ති සම්මුඛානිද්දෙසො නත්ථි, තථාපි ‘‘පඨමං දබ්බො යාචිතබ්බො’’ති වචනෙන සම්මුඛාකරණීයතා තස්ස සිද්ධා. තථා අඤ්ඤත්ථාපි යථාසම්භවං ලෙසො වෙදිතබ්බො. සතිවෙපුල්ලප්පත්තස්ස දාතබ්බො විනයො සතිවිනයො.

අමූළ්හවිනයකථාවණ්ණනා

196-7. ‘‘යස්ස උම්මත්තකස්ස තංතංවීතික්කමතො අනාපත්ති, තාදිසස්සෙව අමූළ්හවිනයං දාතුං වට්ටතීති අමූළ්හස්ස කත්තබ්බවිනයො අමූළ්හවිනයො’’ති ලිඛිතං, තං යුත්තං ‘‘සඞ්ඝො ගග්ගස්ස භික්ඛුනො අමූළ්හස්ස අමූළ්හවිනයං දෙතී’’ති වචනතො. ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, අධම්මිකානි අමූළ්හවිනයස්ස දානානී’’ති ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘න සරාමී’’ති වචනං වීතික්කමකාලං සන්ධාය තස්ස විභඞ්ගස්ස පවත්තත්තා. අමූළ්හවිනයදානකාලෙ පනස්ස අමූළ්හතා විනිච්ඡිතබ්බා.

පටිඤ්ඤාතකරණකථාවණ්ණනා

200. ‘‘අප්පටිඤ්ඤාය භික්ඛූනං කම්මානි කරොන්තී’’ති ආරභන්තස්ස කාරණං වුත්තමෙව. පටිඤ්ඤාතෙන කරණං පටිඤ්ඤාතකරණං.

තස්සපාපියසිකාකථාවණ්ණනා

207. ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං තස්සපාපියසිකාකම්ම’’න්ති ආරභිත්වා පඤ්ච අඞ්ගානි දස්සෙත්වා පාළි ගතා, ‘‘සා පෙය්‍යාලෙන සඞ්ඛිපිත්වා ගතාති ඤාතබ්බ’’න්ති ලිඛිතං. තථා සුක්කපක්ඛෙපි.

තිණවත්ථාරකාදිකථාවණ්ණනා

214. ‘‘සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති ඡන්දදානස්ස පටික්ඛිත්තත්තා පවාරණක්ඛන්ධකට්ඨකථායඤ්ච ‘‘භින්නස්ස හි සඞ්ඝස්ස සමග්ගකරණකාලෙ, තිණවත්ථාරකසමථෙ, ඉමස්මිඤ්ච පවාරණසඞ්ගහෙති ඉමෙසු තීසු ඨානෙසු ඡන්දං දාතුං න වට්ටතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 241) වුත්තත්තා ඉධ ආගන්ත්වා වා ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නාති ඉදං විරුජ්ඣති විය ඛායතීති චෙ? න ඛායති අධිප්පායඤ්ඤූනං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – විසුජ්ඣිතුකාමෙහි සබ්බෙහෙව සන්නිපතිතබ්බං, අසන්නිපතිතස්ස නත්ථි සුද්ධි ඡන්දදායකස්ස. කෙවලං තං කම්මං සන්නිපතිතානං සම්පජ්ජති. අට්ඨකථායං විසුජ්ඣිතුකාමානං ඡන්දං දාතුං න වට්ටතීති අධිප්පායො. ඉතරථා පාළියා ච විරුජ්ඣති. ‘‘ඨපෙත්වා යෙ න තත්ථ හොතී’’ති හි අයං පාළි සන්නිපාතං ආගන්ත්වා ඡන්දං දත්වා ඨිතානං අත්ථිතං දීපෙති. නිස්සීමගතෙ සන්ධාය වුත්තං සියාති චෙ? නිස්සීමගතෙ ඨපෙත්වා ඉධ කිං, තස්මා යො සාමග්ගීඋපොසථෙ ඡන්දං දත්වා තිට්ඨති චෙ, නානාසංවාසකභූමියංයෙව තිට්ඨති, තස්ස ඡන්දදායකස්ස පවාරණසඞ්ගහොපි නත්ථි. යො ච තිණවත්ථාරකකම්මෙ නාගච්ඡති, සො තාහි ආපත්තීහි න සුජ්ඣතීති වෙදිතබ්බං. යස්ස එතං න රුච්චති, තස්ස පරිවාරෙ වුත්තපරිසතො කම්මවිපත්තිලක්ඛණං විරුජ්ඣති, තත්ථ හි කෙවලං ඡන්දාරහානං ඡන්දො අනාහටො හොති සචෙ, අකතං තබ්බිපරීතෙන සම්පත්තිදීපනතොති වුත්තං හොති. තථා පත්තකල්ලලක්ඛණම්පි විරුජ්ඣති. තෙසු තීසු ඨානෙසු කම්මප්පත්තායෙව සබ්බෙ, න තත්ථ ඡන්දාරහො අත්ථීති චෙ? න, චතුවග්ගාදිකරණවිභාජනෙ අවිසෙසෙත්වා ඡන්දාරහස්ස ආගතත්තා, තං සාමඤ්ඤතො වුත්තං. ඉදඤ්ච ආවෙණිකලක්ඛණං, තෙනෙව සතිපි දිට්ඨාවිකම්මෙ ඉදං පටිකුට්ඨකතං න හොතීති චෙ? න, නානත්තසභාවතො. ඉධ හි යෙ පන ‘‘න මෙතං ඛමතී’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං දිට්ඨාවිකම්මං කරොන්තී’’ති (චූළව. අට්ඨ. 214) වචනතො න සඞ්ඝස්ස දිට්ඨාවිකම්මං කතං. තස්මිං සති පටිකුට්ඨකතමෙව හොති. අඤ්ඤථා පුබ්බභාගා තා ඤත්තියො නිරත්ථිකා සියුං, න ච පරිවාරට්ඨකථායං ඡන්දාරහාධිකාරෙ නයො දින්නො. පවාරණක්ඛන්ධකට්ඨකථායං ‘‘තීසු ඨානෙසු ඡන්දං දාතුං න වට්ටතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 241) වුත්තත්තා විරුජ්ඣතීති චෙ? න, අට්ඨකථාය පමාණභාවෙ සති ‘‘ඉධ ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා’’තිආදි වචනෙ සුද්ධිකාමතො එව ගහිතෙ සබ්බං න විරුජ්ඣතීති එකෙ. ‘‘ආගන්ත්වා වා ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා, තෙ ආපත්තීහි න වුට්ඨහන්තී’’ති ඉදං න වත්තබ්බං. කස්මා? හෙට්ඨා ‘‘සබ්බෙහෙව එකජ්ඣං සන්නිපතිතබ්බ’’න්ති ඡන්දදානස්ස පටික්ඛෙපවචනතො අට්ඨකථායං ‘‘තීසු ඨානෙසු ඡන්දං දාතුං න වට්ටතී’’ති වුත්තත්තා, අන්ධකට්ඨකථායම්පි තථෙව වුත්තත්තා චාති? න, එකජ්ඣමෙව කම්මෙ කරීයමානෙ යො ඉධ ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, අම්හාකං…පෙ… ගිහිපටිසංයුත්ත’’න්ති සාධාරණඤත්තිං ඨපෙත්වා පුන ‘‘සුණන්තු මෙ, ආයස්මන්තා’’තිආදිනා අසාධාරණඤත්තියො ඨපෙත්වා ‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ සඞ්ඝො, අම්හාකං…පෙ… එවමෙතං ධාරයාමී’’ති එකතොපක්ඛිකානං සන්ධියා කතාය තදනන්තරෙ කෙනචි කරණීයෙන ඡන්දං දත්වා ගච්ඡති, තස්ස ආපත්තීහි වුට්ඨානං නත්ථි. අපරෙසම්පි එකතොපක්ඛිකානං අබ්භන්තරෙ ඨිතත්තා විභූතත්තා කරණස්ස අයමත්ථොව වුත්තො. සාධාරණවසෙන දුතියාය ඤත්තියා ඨපිතාය යෙ තස්මිං ඛණෙ ඤත්තිදුතියකම්මවාචාසු අනාරද්ධාසු, අපරියොසිතාසු වා ඡන්දං දත්වා ගච්ඡන්ති, තෙසම්පි න වුට්ඨාති එව. යෙ න තත්ථ හොන්තීති පදස්ස ච යෙ වුත්තප්පකාරෙන නයෙන තත්ථ න හොන්තීති අත්ථො ගහෙතබ්බො. වුත්තප්පකාරත්ථදීපනත්ථඤ්ච අට්ඨකථායං ‘‘ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා’’ති ඉදමෙව අවත්වා ‘‘යෙ පන තෙහි වා සද්ධිං ආපත්තිං ආපජ්ජිත්වාපි තත්ථ අනාගතා, ආගන්ත්වා වා ඡන්දං දත්වා පරිවෙණාදීසු නිසින්නා’’ති වුත්තං, එවං පුබ්බෙනාපරං සන්ධීයති. ‘‘පාළියා ච තත්ථ දිට්ඨාවිකම්මෙන කම්මස්ස අකුප්පතා වෙදිතබ්බා’’ති වුත්තං.

අධිකරණකථාවණ්ණනා

220. චිත්තුප්පාදො විවාදො. විවාදසද්දොපි කාරණූපචාරෙන කුසලාදිසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තං සන්ධාය ‘‘සමථෙහි ච අධිකරණීයතාය අධිකරණ’’න්ති වුත්තං. අථ වා විවාදහෙතුභූතස්ස චිත්තුප්පාදස්ස වූපසමෙන සම්භවස්ස සද්දස්සපි වූපසමො හොතීති චිත්තුප්පාදස්සපි සමථෙහි අධිකරණීයතා පරියායො සම්භවති. ‘‘කුසලචිත්තා විවදන්තී’’ති වුත්තවිවාදෙපි ‘‘විපච්චතාය වොහාරො’’ති වුත්තං, න වුත්තවචනහෙතුවසෙනාති වෙදිතබ්බං.

222. ‘‘ආපත්තිඤ්හි ආපජ්ජන්තො කුසලචිත්තො වා’’ති වචනතො කුසලම්පි සියාති චෙ? න තං ආපත්තාධිකරණං සන්ධාය වුත්තං, යො ආපත්තිං ආපජ්ජති, සො තීසු චිත්තෙසු අඤ්ඤතරචිත්තසමඞ්ගී හුත්වා ආපජ්ජතීති දස්සනත්ථං ‘‘යං කුසලචිත්තො ආපජ්ජතී’’තිආදි වුත්තං. යො ‘‘පඤ්ඤත්තිමත්තං ආපත්තාධිකරණ’’න්ති වදෙය්‍ය, තස්ස අකුසලාදිභාවොපි ආපත්තාධිකරණස්ස න යුජ්ජතෙව විවාදාධිකරණාදීනං වියාති චෙ? න, ‘‘නත්ථාපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති ඉමිනා විරොධසම්භවතො. අනුගණ්ඨිපදෙ පන ‘‘ආපත්තාධිකරණං නාම තථාපවත්තමානඅකඋසලචිත්තුප්පාදරූපක්ඛන්ධානමෙතං අධිවචනං. අවසිට්ඨෙසු කුසලාබ්‍යාකතපඤ්ඤත්තීසු ‘ආපත්තාධිකරණං සියා අකුසලං සියා අබ්‍යාකත’න්ති වචනතො පඤ්ඤත්තිතාව පටිසිද්ධා කුසලත්තිකෙ අපරියාපන්නත්තා. කුසලපටිසෙධෙනෙව තෙන සමානගතිකත්තා කිරියාබ්‍යාකතානම්පි පටිසෙධො වෙදිතබ්බො, කිරියාබ්‍යාකතානං විය අනුගමනතො විපාකාබ්‍යාකතානම්පි පටිසෙධො කතොව හොති, තථාපි අබ්‍යාකතසාමඤ්ඤතො රූපක්ඛන්ධෙන සද්ධිං විපාකකිරියාබ්‍යාකතානම්පි අධිවචනන්ති වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. තත්ථ ‘‘කුසලචිත්තං අඞ්ගං හොතී’’ති විනයෙ අපකතඤ්ඤුනො සන්ධාය වුත්තං අප්පහරිතකරණාදිකෙ සති. තස්මාති යස්මා ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වත්තුං න සක්කා, තස්මා කුසලචිත්තං අඞ්ගං න හොතීති අත්ථො. යදි එවං කස්මා ‘‘තිචිත්තං තිවෙදන’’න්ති වුච්චතීති චෙ? තං දස්සෙතුං ‘‘නයිද’’න්තිආදි ආරද්ධන්ති එකෙ. ආපත්තිසමුට්ඨාපකචිත්තං අඞ්ගප්පහොනකචිත්තං නාම. ‘‘එකන්තතොති යෙභුය්‍යෙනාති අත්ථො, ඉතරථා විරුජ්ඣති. කස්මා? ‘යස්සා සචිත්තකපක්ඛෙ චිත්තං අකුසලමෙව හොතී’ති (කඞ්ඛා. අට්ඨ. පඨමපාරාජිකවණ්ණනා) වුත්තත්තා’’ති වදන්ති. තෙන කිං? විපාකො නත්ථි, කස්මා? එකන්තාකුසලත්තා, තස්මා කථාව තත්ථ නත්ථි. යත්ථ පන අත්ථි, තං දස්සෙන්තො ‘‘යං පන පණ්ණත්තිවජ්ජ’’න්තිආදිමාහ. අසඤ්චිච්ච පන කිඤ්චි අජානන්තස්ස…පෙ… අබ්‍යාකතං හොතීති භික්ඛුම්හි කම්මට්ඨානගතචිත්තෙන නිපන්නෙ, නිද්දායන්තෙ වා මාතුගාමො චෙ සෙය්‍යං කප්පෙති, තස්ස භික්ඛුනො විජ්ජමානම්පි කුසලචිත්තං ආපත්තියා අඞ්ගං න හොති, තස්මා තස්මිං ඛණෙ සෙය්‍යාකාරෙන වත්තමානරූපමෙව ආපත්තාධිකරණං නාම. භවඞ්ගචිත්තෙ විජ්ජමානෙපි එසෙව නයො. තස්මිඤ්හි ඛණෙ උට්ඨාතබ්බෙ ජාතෙ අනුට්ඨානතො රූපක්ඛන්ධොව ආපත්ති නාම, න විපාකෙන සද්ධිං. සචෙ පන වදෙය්‍ය, තස්ස එවංවාදිනො අචිත්තකානං කුසලචිත්තං ආපජ්ජෙය්‍ය. කිං වුත්තං හොති? එළකලොමං ගහෙත්වා කම්මට්ඨානමනසිකාරෙන තියොජනං අතික්කමන්තස්ස, පණ්ණත්තිං අජානිත්වා පදසො ධම්මං වාචෙන්තස්ස ච ආපජ්ජිතබ්බාපත්තියා කුසලචිත්තං ආපජ්ජෙය්‍යාති. ආපජ්ජතියෙවාති චෙ? නාපජ්ජති. කස්මා? ‘‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’’න්ති වචනතො.

චලිතො කායො, පවත්තා වාචා, අඤ්ඤතරමෙව අඞ්ගන්ති අඤ්ඤතරමෙව ආපත්තීති අත්ථො. කෙවලං පඤ්ඤත්තියා අකුසලාදිභාවාසම්භවතො ආපත්තිතා න යුජ්ජති. ආපත්තිං ආපජ්ජන්තො තීසු අඤ්ඤතරසමඞ්ගී හුත්වා ආපජ්ජතීති දස්සනත්ථං ‘‘යං කුසලචිත්තො’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – පථවීඛණනාදීසු කුසලචිත්තක්ඛණෙ වීතික්කමවසෙන පවත්තරූපසම්භවතො කුසලචිත්තො වා අබ්‍යාකතාපත්තිං ආපජ්ජති. තථා අබ්‍යාකතචිත්තො වා අබ්‍යාකතරූපසඞ්ඛාතං අබ්‍යාකතාපත්තිං ආපජ්ජති, පාණාතිපාතාදීසු අකුසලචිත්තො වා අකුසලාපත්තිං ආපජ්ජති, රූපං පනෙත්ථ අබ්බොහාරිකං. සුපිනපස්සනකාලාදීසු පාණාතිපාතාදිං කරොන්තො සහසෙය්‍යාදිවසෙන ආපජ්ජිතබ්බාපත්තිං ආපජ්ජන්තො අකුසලචිත්තො අබ්‍යාකතාපත්තිං ආපජ්ජතීති වෙදිතබ්බො. ඉදං වුච්චති ආපත්තාධිකරණං අකුසලන්ති අකුසලචිත්තුප්පාදො. පොරාණගණ්ඨිපදෙසු පන ‘‘පුථුජ්ජනො කල්‍යාණපුථුජ්ජනො සෙක්ඛො අරහාති චත්තාරො පුග්ගලෙ දස්සෙත්වා තෙසු අරහතො ආපත්තාධිකරණං අබ්‍යාකතමෙව, තථා සෙක්ඛානං, තථා කල්‍යාණපුථුජ්ජනස්ස අසඤ්චිච්ච වීතික්කමකාලෙ අබ්‍යාකතමෙව. ඉතරස්ස අකුසලම්පි හොති අබ්‍යාකතම්පි. යස්මා චස්ස සඤ්චිච්ච වීතික්කමකාලෙ අකුසලමෙව හොති, තස්මා වුත්තං ‘නත්ථි ආපත්තාධිකරණං කුසල’න්ති. සබ්බත්ථ අබ්‍යාකතං නාම තස්ස විපාකාභාවමත්තං සන්ධාය එවංනාමකං ජාත’’න්ති ලිඛිතං, විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං.

224. විවාදො විවාදාධිකරණන්ති යො කොචි විවාදො, සො සබ්බො කිං විවාදාධිකරණං නාම හොතීති එකපුච්ඡා. ‘‘විවාදො අධිකරණන්ති විවාදාධිකරණමෙව විවාදො ච අධිකරණඤ්චාති පුච්ඡති. තදුභයං විවාදාධිකරණමෙවාති පුච්ඡතීති වුත්තං හොතී’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. කෙසුචි පොත්ථකෙසු අයං පුච්ඡා නත්ථි. යදි එවං ඉමාය න භවිතබ්බං විවාදො විවාදාධිකරණං, විවාදාධිකරණං විවාදො, විවාදාධිකරණං විවාදො චෙව අධිකරණඤ්චාති පඤ්චපඤ්හාහි භවිතබ්බං සියා. කෙසුචි පොත්ථකෙසු තිස්සො, කෙසුචි චතස්සො, පඤ්ච නත්ථි. තත්ථ ද්වෙ විභත්තා. ඉතරාසු අධිකරණං විවාදොති යං කිඤ්චි අධිකරණං, විවාදසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, විවාදො අධිකරණන්ති යො කොචි විවාදො, සො සබ්බො අධිකරණසඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡතීති පුච්ඡති. එස නයො සබ්බත්ථ.

228. සම්මුඛාවිනයස්මින්ති සම්මුඛාවිනයභාවෙ.

230. ‘‘අන්තරෙනාති කාරණෙනා’’ති ලිඛිතං.

233. උබ්බාහිකාය ඛිය්‍යනකෙ පාචිත්ති න වුත්තා තත්ථ ඡන්දදානස්ස නත්ථිතාය.

236. තස්ස ඛො එතන්ති එසොති අත්ථො ‘‘එතදග්ග’’න්ති එත්ථ විය.

238. ‘‘කා ච තස්ස පාපියසිකා’’ති කිර පාඨො.

242. ‘‘කිච්චමෙව කිච්චාධිකරණ’’න්ති වචනතො අපලොකනකම්මාදීනමෙතං අධිවචනං, තං විවාදාධිකරණාදීනි විය සමථෙහි සමෙතබ්බං න හොති, කින්තු සම්මුඛාවිනයෙන සම්පජ්ජතීති අත්ථො.

සමථක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.