7. කථිනක්ඛන්ධකවණ්ණනා

කථිනානුජානනකථාවණ්ණනා

306. ‘‘කථිනන්ති පඤ්චානිසංසෙ අන්තොකරණසමත්ථතාය ථිරන්ති අත්ථො’’ති ලිඛිතං. ‘‘පඤ්ච කප්පන්තී’’ති අවත්වා ‘‘කප්පිස්සන්තී’’ති අනාගතවචනං ‘‘වො’’ති ඉමස්ස සාමිවචනපක්ඛෙ යුජ්ජති තෙසං තස්මිං ඛණෙ අනත්ථතකථිනත්තා. ද්වීසු පනෙතෙසු අත්ථවිකප්පෙසු පච්ඡිමො යුත්තො සබ්බෙසම්පි තෙසං පාවෙය්‍යකානං සබ්බධුතඞ්ගධරත්තා. නිමන්තනං සාදියන්තස්සෙව හි අනාමන්තචාරො පඤ්ඤත්තො, තථා ගණභොජනං. අසමාදානචාරො අනධිට්ඨිතතිචීවරස්ස නත්ථි අතෙචීවරිකස්ස යාවදත්ථචීවරචතුත්ථාදිචීවරග්ගහණසම්භවතො. ඉතරස්සාපි අනධිට්ඨානමුඛෙන ලබ්භති. චීවරුප්පාදො අපංසුකූලිකස්සෙව. ‘‘කථිනත්ථතසීමාය’’න්ති උපචාරසීමං සන්ධාය වුත්තං. උපචාරසීමට්ඨස්ස මතකචීවරාදිභාගියතාය බද්ධසීමාය තත්‍රුප්පාදාභාවතො විඤ්ඤෙය්‍යමෙතං උපචාරසීමාවෙත්ථ අධිප්පෙතාති. කථිනත්ථාරං කෙ ලභන්තීති කෙ සාධෙන්තීති අත්ථො. පඤ්ච ජනා සාධෙන්ති. කථිනදුස්සස්ස හි දායකා පච්ඡිමකොටියා චත්තාරො හොන්ති. එකො පටිග්ගාහකොති. ‘‘තත්‍ර චෙ, භික්ඛවෙ, ය්වායං චතුවග්ගො භික්ඛුසඞ්ඝො ඨපෙත්වා තීණි කම්මානි උපසම්පදං පවාරණං අබ්භාන’’න්ති (මහාව. 388) චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකෙ වුත්තත්තා ‘‘න පඤ්චවග්ගකරණීය’’න්ති ගහෙතබ්බං. ‘‘යස්ස සඞ්ඝො කථිනදුස්සං දෙති, තං හත්ථපාසෙ අකත්වාපි බහිසීමාය ඨිතස්සපි දාතුං වට්ටතී’’ති වදන්ති, තං හත්ථපාසෙ කත්වා එව දාතබ්බං. කස්මා? ‘‘තස්ස කම්මප්පත්තත්තා’’ති වුත්තං. ‘‘තත්‍රුප්පාදෙන තණ්ඩුලාදිනා වත්ථෙසු චෙතාපිතෙසු අත්ථතකථිනානමෙව තානි වත්ථානි පාපුණන්ති. වත්ථෙහි පන තණ්ඩුලාදීසු චෙතාපිතෙසු සබ්බෙසං තානි පාපුණන්තී’’ති වුත්තං. පඨමපවාරණාය පවාරිතා ලභන්තීති ඉදං උක්කට්ඨකොටියා වුත්තං. අන්තරායෙන අප්පවාරිතානම්පි වුත්ථවස්සානං කථිනත්ථාරසම්භවතො ඉතරෙ ගණපූරකෙ කත්වා කථිනං අත්ථරිතබ්බන්ති කථං පඤ්ඤායතීති චෙ? ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලානං අත්ථතං හොති කථිනං අත්ථාරකස්ස ච අනුමොදකස්ස චා’’ති (පරි. 403) පරිවාරෙ එකවචනකරණතො, තත්ථෙව ‘‘සඞ්ඝස්ස අත්ථතං හොති කථිනං, ගණස්ස පුග්ගලස්ස අත්ථතං හොති කථින’’න්ති (පරි. 414) වචනතො ච.

අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථවස්සාපි න ලභන්තීති ඉදං කිං එකසීමස්මිං, උදාහු නානාසීමස්මින්ති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව එකසීමස්මිං, පරතො ‘‘සචෙ පන එකසීමාය බහූ විහාරා හොන්ති, සබ්බෙ භික්ඛූ සන්නිපාතෙත්වා එකත්ථ කථිනං අත්ථරිතබ්බං, විසුං විසුං අත්ථරිතුං න වට්ටතී’’ති ඉමිනා අට්ඨකථාවචනෙන විරුජ්ඣති. ඉදඤ්හි වචනං සබ්බෙසංයෙව එකො කථිනත්ථාරොති දීපෙති. අථ නානාසීමස්මිං, උපනන්දස්ස එකාධිප්පායදානානුමතියා විරුජ්ඣති. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘දෙථ, භික්ඛවෙ, මොඝපුරිසස්ස එකාධිප්පාය’’න්ති (මහාව. 364). ඉදඤ්හි වචනං ද්වීසුපි ආවාසෙසු තස්ස කථිනත්ථාරසිද්ධිං දීපෙතීති. අවිරොධොව ඉච්ඡිතබ්බො අප්පටිසිද්ධත්තා, තස්මා එකසීමස්මිං වා නානාසීමස්මිං වා නානූපචාරෙ අඤ්ඤස්මිං විහාරෙ වුත්ථවස්සාපි න ලභන්තීති අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ‘‘පච්ඡිමිකාය උපසම්පන්නො පඨමපවාරණාය පවාරෙතුම්පි ලභති, වස්සිකො ච හොති ආනිසංසඤ්ච ලභතීති සාමණෙරානං වස්සූපගමනං අනුඤ්ඤාතං හොති, සාමණෙරා කථිනානිසංසං ලභන්තී’’ති වදන්ති.

තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරප්පහොනකන්ති ඉදං ‘‘න අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියා උත්තරාසඞ්ගෙන අන්තරවාසකෙන අත්ථතං හොති කථින’’න්ති ඉමාය පාළියා විරුජ්ඣනං විය දිස්සති. අයඤ්හි පාළි තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරවිරහෙනාපි න අත්ථතං හොති කථිනන්ති දීපෙතීති චෙ? න, තදත්ථජානනතො, න තිණ්ණං චීවරානං අඤ්ඤතරවිරහෙන න අත්ථතං හොති කථිනන්ති හි දීපෙතුකාමො භගවා තං පාළිමාහ. යදි එවං ‘‘අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියා උත්තරාසඞ්ගෙන අන්තරවාසකෙනා’’ති න වත්තබ්බා සියාති චෙ? න, අධිප්පායජානනතොව. යො සඞ්ඝාටියා අත්ථරිතුකාමො, තස්ස අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියා න අත්ථතං හොති. එස නයො ඉතරත්ථාපීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනෙව සුක්කපක්ඛෙ ‘‘සඞ්ඝාටියා අත්ථතං හොතී’’තිආදිනා නයෙන එකමෙව චීවරං වුත්තං, එවං සන්තෙ ‘‘චතුවීසතියා ආකාරෙහි අනත්ථතං හොති කථිනං, සත්තරසහි ආකාරෙහි අත්ථතං හොති කථින’’න්ති යථාරහං උක්කට්ඨකොටියා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං, තස්මා කණ්හපක්ඛෙ උල්ලිඛිත…පෙ… නිස්සීමට්ඨානුමොදනානං චතුවීසතියා ආකාරානං සම්භවන්තානං සබ්බෙන සබ්බං අභාවෙනපි නිමිත්තකතාදීනං අසම්භවන්තානං අඤ්ඤතරභාවෙනපි න අත්ථතං හොති කථිනන්ති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. සුක්කපක්ඛෙපි අහතාහතකප්ප…පෙ… සීමට්ඨානුමොදනානං සත්තරසන්නං ආකාරානං සම්භවන්තානං අඤ්ඤතරභාවෙනපි ඉතරෙසං සබ්බෙන සබ්බං අභාවෙනපි අත්ථතං හොති කථිනන්ති එවමධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අඤ්ඤථා අඤ්ඤමඤ්ඤවිරොධො, යථාසම්භවං යොජෙත්වා වෙදිතබ්බො.

තත්‍රිදං මුඛමත්තනිදස්සනං – කණ්හපක්ඛෙ ‘‘උත්තරාසඞ්ගෙන අත්ථතෙ කථිනෙ න අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියා න අඤ්ඤත්‍ර අන්තරවාසකෙන අත්ථතං හොති කථින’’න්ති වචනප්පමාණතො තං කථිනං අනත්ථතං සියා. සුක්කපක්ඛෙ ච ‘‘අනිමිත්තකතෙන අත්ථතං හොති කථින’’න්ති වචනප්පමාණතො අනිමිත්තකතෙන කථිනෙ අත්ථතෙ තඤ්චෙ පරිකථා කතං, තථාපි අත්ථතමෙව කථිනං හොතීති අයං දුවිධොපි විරොධො. යථාවුත්තනයෙන අධිප්පායෙ ගහිතෙ පරිහාරො හොතීති වෙදිතබ්බං.

යො ආනිසංසං බහුං දෙතීති ඉමිනා පච්චයලොලභාවං විය දීපෙති, තථාපි භගවතා යාවදත්ථචීවරපරියෙසනපඤ්ඤාපනමුඛෙන ද්වාරං දින්නන්ති කත්වා සඞ්ඝානුග්ගහත්ථං හොති. ‘‘අකාතුං න හොතීති අනාදරියෙන අකරොන්තස්ස දුක්කට’’න්ති ලිඛිතං. අනුමොදාමාති එත්ථ සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන එවං වුත්තං. ‘‘අනුමොදාමී’’ති එකකෙන වත්තබ්බං, ඉතරථා ‘‘න වට්ටතී’’ති මහාඅට්ඨකථායං කිර වුත්තං. කථිනචීවරං අධිට්ඨහිත්වා ‘‘ඉමාය සඞ්ඝාටියා කථිනං අත්ථරාමී’’ති වාචාය භින්නමත්තාය පුග්ගලස්ස අත්ථතං හොති. ‘‘කම්මවාචා පන එකායෙව වට්ටතීති කථිනදුස්සස්ස එව කම්මවාචා, සෙසචීවරදානෙ අපලොකනමෙවාති අත්ථො’’ති ලිඛිතං. එකසීමායාති එකඋපචාරසීමායාති අත්ථො යුජ්ජති. කෙචි පන ‘‘බද්ධසීමා අධිප්පෙතා එකසීමාය එකට්ඨානෙ අත්ථරිතෙ සබ්බත්ථ අත්ථරිතං හොති ‘සබ්බෙ භික්ඛූ සන්නිපතිත්වා’ති වුත්තත්තා, තෙහිපි අනුමොදන්තෙහි අත්ථරිතමෙව හොති, උපචාරපරිච්ඡින්නෙ තත්ථ තත්ථ ලද්ධං තෙහි තෙහි ලද්ධබ්බං හොති. තත්ථ පවිට්ඨෙහිපි ලභිතබ්බං සබ්බෙහිපි අත්ථරිතත්තා, අයං විසෙසො. මහාඅට්ඨකථායම්පි එවමෙව වුත්ත’’න්ති වදන්ති, වීමංසිතබ්බං.

308. චතුවීසති ආකාරවන්තතාය මහාභූමිකං. ‘‘දීඝසිබ්බිතන්ති පච්ඡාකතසිබ්බනං, ඔවට්ටිත්වා සිබ්බනං වා’’ති ලිඛිතං. කණ්ඩුසං නාම පුබ්බබන්ධනං. පඨමචිමිලිකා ඝටෙත්වා ඨපිතා හොතීති කථිනදුස්සං දුබ්බලං දිස්වා තං බලවතා අත්තනො පකතිදුස්සෙන සද්ධිං ඝටෙත්වා දුපට්ටං කත්වා සිබ්බිතුකාමෙහි කථිනදුස්සතො පකතිදුස්සස්ස මහන්තතාය පඨමං තප්පමාණානුරූපං බන්ධකණ්ඩුසෙ ඝටෙත්වා රජ්ජුකෙහි බන්ධිත්වා කතං හොතීති අධිප්පායො. කථිනචීවරස්ස අප්පතාය පඨමං බද්ධදුස්සං කුච්ඡිචිමිලිකා හොති, මහාපච්චරියං, කුරුන්දියඤ්ච වුත්තවචනනිදස්සනං, බ්‍යඤ්ජනෙ එව භෙදො, අත්ථෙ නත්ථීති දස්සනත්ථං කතන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘ඉමිනා කිං දීපෙතීති චෙ? තථාකතං දුපට්ටචීවරං පකතිචීවරස්ස මහන්තතාය පකතිචීවරසඞ්ඛ්‍යමෙව ගච්ඡති, න කථිනචීවරසඞ්ඛ්‍යන්ති කස්සචි සියා, නෙවං දට්ඨබ්බං. එවං කුච්ඡිචිමිලිකභාවෙන ඨිතම්පි කථිනචීවරං. මහන්තම්පි තං පකතිචීවරං අත්තනො කථිනචීවරමෙවාති. හෙට්ඨිමකොටියා පඤ්චකස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තා කථිනදුස්සං ඛණ්ඩාඛණ්ඩං බහුධා ඡින්දිත්වා සිබ්බිතුකාමො කථිනචීවරතො පට්ටං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං අකථිනචීවරෙ පට්ටමාරොපෙතී’’ති ලිඛිතං. අථ වා බහූනි කථිනදුස්සානි පංසුකූලානි ඛුද්දකඛුද්දකානි එකචීවරත්ථාය, මහන්තානි ච ඌනත්ථාය දින්නානි හොන්ති. කථිනචීවරතොති භික්ඛු එකච්චතො කථිනචීවරතො පට්ටං ගහෙත්වා අඤ්ඤස්මිං ආරොපෙති. එත්ථාහ – කිං පංසුකූලානි කථිනදුස්සානි විකප්පනුපගපච්ඡිමානි දාතබ්බානි, උදාහු ඛුද්දකානිපීති? එත්ථ අචීවරසඞ්ඛ්‍යත්තා ඛුද්දකානි දාතුං න වට්ටති. කම්මවාචා තත්ථ න රුහතීති එකෙ. ‘‘පංසුකූලෙන අත්ථතං හොතී’’ති පාළියං නයදානතො කුච්ඡිචිමිලිකභාවෙන ඨිතස්ස කථිනදුස්සස්ස අත්තනො සභාවෙන අනධිට්ඨානුපගස්ස පුරාණචීවරභාවෙනෙව අධිට්ඨානාරහස්සපි කථිනචීවරභාවානුමතිමුඛෙන අට්ඨකථායං පදානතො ච ඛුද්දකානිපි දාතුං වට්ටති. තඤ්හි කථිනත්ථාරකො ඝටෙත්වා කථිනචීවරං කරිස්සතීති කත්වා කප්පතීති එකෙ, යුත්තතරං ගහෙතබ්බං.

නිචයසන්නිධි සඞ්ඝායත්තා සඞ්ඝෙන කතත්තා. රත්තාතික්කන්තං නිස්සජ්ජිතබ්බත්තා ‘‘නිස්සග්ගිය’’න්ති වුච්චති. පඤ්ච ඛණ්ඩානි පට්ටානි පමාණං අස්සාති පඤ්චකං. තෙන වා අතිරිත්තෙන වාති අත්ථො. තදහෙව සඤ්ඡින්නෙනාති සඞ්ඝෙන කථිනත්ථාරකස්ස කම්මවාචං වත්වා දින්නෙනෙව තදහෙව සඤ්ඡින්නෙන සමණ්ඩලිකතෙන භවිතබ්බං. එවං දින්නංයෙව හි පරිවාරෙ ‘‘පුබ්බකරණං සත්තහි ධම්මෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති වුත්තං, න දායකෙන දිය්‍යමානං, තස්මා පරිනිට්ඨිතපුබ්බකරණමෙව චෙ දායකො සඞ්ඝස්ස දෙති, සම්පටිච්ඡිත්වා කම්මවාචාය දාතබ්බං. තෙන ච තස්මිංයෙව සීමාමණ්ඩලෙ අධිට්ඨහිත්වා අත්ථරිත්වා සඞ්ඝො අනුමොදාපෙතබ්බො කතපුබ්බකරණස්ස පුන කත්තබ්බාභාවතො. අත්ථාරකස්ස හත්ථගතමෙව හි සන්ධාය ‘‘න උල්ලිඛිතමත්තෙනා’’තිආදි වුත්තං. පරිනිට්ඨිතපුබ්බකරණම්පි පුන ධොවිත්වා විසිබ්බිත්වා කාතබ්බමෙව වචනපමාණතොති චෙ? න, ඡින්නස්ස පුන ඡෙදාසම්භවතො. අඤ්ඤස්මිං ඨානෙ ඡින්දිතබ්බමෙවාති චෙ? න, පබ්බජ්ජාධිකාරෙ ‘‘කෙසමස්සුං ඔහාරාපෙත්වා’’ති වචනප්පමාණතො මුණ්ඩිකස්ස ඡින්නෙපි කෙසෙ පරියෙසිත්වා සිරස්මිං ඨපෙත්වා පුන ඔහාරාපෙත්වා පබ්බාජෙතබ්බප්පසඞ්ගතො, න ඉධ න-කාරෙන පටිසිද්ධත්තාති චෙ? න, ‘‘න අඤ්ඤත්‍ර සඞ්ඝාටියා’’ති න-කාරෙන පටිසිද්ධත්තා උත්තරාසඞ්ගෙන අත්ථතෙ අනත්ථතං හොතීති අනිට්ඨප්පසඞ්ගතො, තස්මා අභිනිවෙසො න කාතබ්බො. ‘‘බහිඋපචාරසීමාය ඨිතො’’ති වුත්තත්තාපි පුබ්බෙ වුත්තවිනිච්ඡයොව ගහෙතබ්බො.

309. අසන්නිධිකතෙන අත්ථතං හොති කථිනන්ති එත්ථ කිං කථිනත්ථාරමාසෙයෙව දුවිධොපි සන්නිධි අධිප්පෙතො, උදාහු තතො පුබ්බෙපි, දායකෙන වා කදා දාතබ්බං, කිං කථිනත්ථාරමාසෙයෙව, උදාහු තතො පුබ්බෙපි, කථිනත්ථාරමාසෙපි අසුකස්මිං දිවසෙයෙව අත්ථාරත්ථාය දම්මීති දාතුං වට්ටති න වට්ටතීති ඉදං විචාරෙතබ්බං. කථිනත්ථාරමාසෙ එව දුවිධොපි සන්නිධි. දායකෙනාපි වස්සාවාසිකං විය කථිනචීවරං උද්දිස්ස දින්නං න වට්ටති. කස්මා? ‘‘කථිනදායකස්ස වත්තං අත්ථී’’තිආදිනා (මහාව. අට්ඨ. 306) නයෙන අට්ඨකථායං වුත්තත්තා. උක්කට්ඨමත්තමෙතන්ති චෙ? න, ‘‘කථිනං නාම අතිඋක්කට්ඨං වට්ටතී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 308) වුත්තත්තා. න ආගමනං සන්ධාය වුත්තන්ති චෙ? න, ඉදම්පි ආගමනමෙව සන්ධාය වුත්තං, පුබ්බෙ දින්නං න වට්ටතීති.

310. කථිනස්සාති කථිනත්ථාරස්ස. උබ්භාරායාති වූපසමාය, අප්පවත්තියාති අත්ථො. කිමත්ථියං උබ්භාරනිදස්සනන්ති චෙ? පඤ්චහි අනාපත්තිකාලපරියන්තදස්සනෙන තෙසු සංවරුප්පාදනත්ථං. අඤ්ඤථා ‘‘චීවරකාලසමයො නාම අනත්ථතෙ කථිනෙ වස්සානස්ස පච්ඡිමො මාසො, අත්ථතෙ කථිනෙ පඤ්ච මාසා’’ති (පාරා. 649) විභඞ්ගෙ වුත්තත්තා අන්තරාපක්කමනන්තිකාදිඋබ්භාරාභාවෙපි පඤ්චහි පඤ්චසු මාසෙසු අනාපත්තියෙවාති මිච්ඡාගාහො සියා. තතො ආපත්තිඛෙත්තෙ අනාපත්තිඛෙත්තසඤ්ඤාය තං තං ආපත්තිං ආපජ්ජති, ඉතරෙසඤ්ච භික්ඛූනං ලාභන්තරායං කරොතීති වෙදිතබ්බං.

ආදායසත්තකකථාවණ්ණනා

311. සන්නිට්ඨානන්තිකෙ ද්වෙපි පලිබොධා එකතො ඡිජ්ජන්තීති ඉධ, පරිවාරට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං ඉමිස්සා ඛන්ධකපාළියා සමෙති එකතො උභින්නම්පි ධුරනික්ඛෙපස්ස කතත්තා. ‘‘ඉදං බහිසීමායමෙව වුත්තං සන්නිට්ඨානන්තිකං සන්ධාය වුත්තං. යං පන වුත්තං පරිවාරෙ ‘චත්තාරො කථිනුද්ධාරා සියා අන්තොසීමාය උද්ධරිය්‍යන්ති, සියා බහිසීමාය උද්ධරිය්‍යන්ති, නිට්ඨානන්තිකො සන්නිට්ඨානන්තිකො නාසනන්තිකො ආසාවච්ඡෙදිකො’ති (පරි. 416). තත්ථ බහිසීමාය සන්නිට්ඨානන්තිකො උද්ධරිය්‍යතීති ඉධ දස්සිතනයොව. කථං අන්තොසීමාය සන්නිට්ඨානන්තිකො? අකතචීවරමාදාය ‘න පච්චෙස්ස’න්ති ගතො, ගතගතට්ඨානෙ ඵාසුවිහාරං අලභන්තො තමෙව විහාරං ආගච්ඡති, තස්ස චීවරපලිබොධො ඨිතො. සො ච ‘නෙවිමං චීවරං කාරෙස්ස’න්ති චිත්තෙ උප්පන්නමත්තෙ ඡිජ්ජති, තස්මා අන්තොසීමාය උද්ධරිය්‍යති, තස්මා දුවිධො සන්නිට්ඨානන්තිකො’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ ලිඛිතං, තං යුත්තං, අඤ්ඤථා අන්තොසීමාය ‘‘නෙවිමං චීවරං කාරෙස්ස’’න්ති පවත්තඋබ්භාරො ඉතරෙසු සමොධානං න ගච්ඡතීති අතිරිත්තො සියා. සීමාතික්කන්තිකොති චීවරකාලසීමාතික්කන්තිකො. සඋබ්භාරෙ චීවරපලිබොධො පඨමං ඡිජ්ජන්තො විය ඛායති, අථ ඛො සාපෙක්ඛතාය චීවරකරණෙ සඋස්සාහොව හොතීති ලෙසං සන්ධාය පරිවාරවසෙන ‘‘ද්වෙ පලිබොධා අපුබ්බං අචරිමං ඡිජ්ජන්තී’’ති (මහාව. අට්ඨ. 311) වුත්තං. ‘‘කතචීවරො’’ති වුත්තත්තා ඉධ න සම්භවති.

316. සබ්බං අත්තනො පරික්ඛාරං අනවසෙසෙත්වා පක්කමන්තො ‘‘සමාදාය පක්කමතී’’ති වුච්චති. ‘‘කථිනුද්ධාරෙ විසෙසො නත්ථි. පුග්ගලාධිප්පායවිසෙසෙන කෙවලං වාරදස්සනත්ථං සමාදායවාරා වුත්තා’’ති සබ්බෙසු ගණ්ඨිපදෙසු ලිඛිතං. ඉධ පන පුග්ගලාධිප්පායෙන පයොජනං වීමංසිතබ්බං. පක්කමනන්තිකස්ස අභාවා ‘‘යථාසම්භව’’න්ති වුත්තං. විප්පකතෙපි ධුරනික්ඛෙපවසෙන පක්කමනන්තිකතා සම්භවති, තස්මා පක්කමනන්තිකවාරොපි වත්තබ්බොති චෙ? න, සන්නිට්ඨානන්තිකලක්ඛණප්පසඞ්ගතො. අකතචීවරස්ස න සවනන්තිකතා ච.

තත්‍රායං ආදිතො පට්ඨාය වාරවිභාවනා – ආදායවාරා සත්ත, තථා සමාදායවාරාති ද්වෙ සත්තකවාරා. තතො පක්කමනන්තිකං වජ්ජෙත්වා විප්පකතචීවරස්ස ආදායවාරා, සමාදායවාරා චාති ද්වෙ ඡක්කවාරා. තතො පරං නිට්ඨානසන්නිට්ඨානනාසනන්තිකානං වසෙන තීණි තිකානි දස්සිතානි, තත්ථ පඨමත්තිකං අන්තොසීමාය ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති ඉමං විධිං අනාමසිත්වා බහිසීමායං එව ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති පවත්තං, තස්මා පක්කමනන්තිකසීමාතික්කන්තිකසඋබ්භාරා තත්ථ න යුජ්ජන්ති. ‘‘ආසාවච්ඡෙදිකො සම්භවන්තොපි යථාවුත්තකාරණෙන න වුත්තො. දුතියත්තිකං අන්තොසීමාය ‘න පච්චෙස්ස’න්ති පවත්තං, එත්ථ කිඤ්චාපි පක්කමනන්තිකො සම්භවති, තථාපි යෙහි චීවරපලිබොධො ඡිජ්ජති, තෙසංයෙවාධිප්පෙතත්තා න වුත්තො’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. සබ්බස්මිම්පි පන්නරසකෙ විප්පකතචීවරස්සෙවාධිප්පෙතත්තාති තක්කො. අධිට්ඨානුපගෙ ච විප්පකතෙ සති න නිට්ඨානන්තිකො. නිට්ඨානාවසෙසෙ සති න නාසනන්තිකොති පොරාණා. තතියත්තිකං අනධිට්ඨිත-පදෙන විසෙසෙත්වා පවත්තං, අත්ථතො පඨමත්තිකෙන සමෙති. තස්ස අත්ථදස්සනපයොජනං කිර තං. යස්මා ඉමෙ තයො අත්ථවිකප්පා ඉමෙහි එව තීහි කථිනුද්ධාරෙහි සක්කා දස්සෙතුං, තස්මා ඉමෙව යොජිතා එකසම්බන්ධවසෙන, අඤ්ඤථා පඨමත්තිකං ඡක්කං භවෙය්‍ය ඉමස්ස පන්නරසකස්ස අන්තෙ ඡක්කං විය. තතියත්තිකානන්තරං චතුත්ථත්තිකං සම්භවන්තං ‘‘අන්තොසීමායං ‘පච්චෙස්ස’’න්ති වචනවිසෙසෙන සම්භවති. තථා ච යොජියමානං ඉතරෙහි සවනන්තිකාදීහි අවිරුද්ධක්කමං හොති, තස්මා චතුත්ථත්තිකං අහුත්වා ඡක්කං ජාතන්ති වෙදිතබ්බං. එවං තීණි තිකානි එකං ඡක්කඤ්චාති පඨමං පන්නරසකං වෙදිතබ්බං. ඉදානි ඉදමෙව පන්නරසකං උපසග්ගවිසෙසෙන දුතියං සමාදායපන්නරසකං නාම කතං. පුන විප්පකතචීවරං ආදායාති තතියං පන්නරසකං, සමාදායාති චතුත්ථං පන්නරසකං දස්සිතං. එවං චත්තාරි පන්නරසකානි වෙදිතබ්බානි. තත්ථ පඨමදුතියෙසු පන්නරසකෙසු සබ්බෙන සබ්බං අකතචීවරං අධිප්පෙතං, ඉතරෙසු ද්වීසු විප්පකතන්ති යොජෙතබ්බං. ‘‘පුබ්බෙ නිබද්ධට්ඨානෙ චීවරාසාය ගහෙතබ්බං, අඤ්ඤත්ථ න වට්ටති. උපච්ඡින්නාය චෙ චීවරාසාය චීවරං උප්පන්නං, න තං චීවරපලිබොධං කරොතී’’ති පොරාණගණ්ඨිපදෙ වුත්තං. නිස්සග්ගියෙසු තතියකථිනෙ ආගතචීවරපච්චාසා ඉධ චීවරාසාති තක්කො. යත්ථ චීවරාසා, තං ඨානං අධිකරණූපචාරෙන ‘‘චීවරාසා’’ත්වෙව වුච්චතීති කත්වා ‘‘තං චීවරාසං පයිරුපාසතී’’තිආදි වුත්තං, තස්මා අනාසාය ලභතීති අනාසායිතට්ඨානෙ ලභතීතිආදිනා අත්ථො ගහෙතබ්බො. එත්ථ නිට්ඨානසන්නිට්ඨානනාසනආසාවච්ඡෙදිකවසෙන එකො වාරොති ඉදමෙකං චතුක්කං ජාතං, තස්මා පුබ්බෙ වුත්තානි තීණි තිකානි ආසාවච්ඡෙදිකාධිකානි තීණි චතුක්කානීති එකං අනාසායද්වාදසකන්ති වෙදිතබ්බං. තදනන්තරෙ ආසායද්වාදසකෙ කිඤ්චාපි පඨමද්වාදසක්කමො ලබ්භති, තථාපි තං නිබ්බිසෙසන්ති තමෙකං ද්වාදසකං අවුත්තසිද්ධං කත්වා විසෙසතො දස්සෙතුං ආදිතො පට්ඨාය ‘‘අන්තොසීමාය පච්චෙස්ස’’න්ති වුත්තං, තං දුතියචතුක්කෙ ‘‘සො බහිසීමගතො සුණාතී’’තිආදිවචනස්ස තතියචතුක්කෙ සවනන්තිකාදීනඤ්ච ඔකාසකරණත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදං පන ද්වාදසකං අනාසාය වසෙන ලබ්භමානම්පි ඉමිනා අවුත්තසිද්ධං කත්වා න දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං. එවමෙත්ථ ද්වෙ ද්වාදසකානි උද්ධරිතානි. කරණීයද්වාදසකෙපි යථාදස්සිතඅනාසායද්වාදසකං, අවුත්තසිද්ධං ආසායද්වාදසකඤ්චාති ද්වෙ ද්වාදසකානි උද්ධරිතබ්බානි. ඉදානි දිසංගමිකනවකං හොති. තත්ථ යස්මා ‘‘දිසංගමිකො පක්කමතී’’ති වචනෙනෙව ‘‘න පච්චෙස්ස’’න්ති ඉදං අවුත්තසිද්ධමෙව, තස්මා තං න වුත්තං. එත්තාවතා ආවාසපලිබොධාභාවො දස්සිතො.

321. ‘‘චීවරපටිවීසං අපවිලායමානො’’ති ඉමිනා චීවරපලිබොධසමඞ්ගිතමස්ස දස්සෙති. පටිවීසොති අත්තනො පත්තබ්බො චීවරභාගො. අපවිලායමානොති ආකඞ්ඛමානො. තස්ස චීවරලාභෙ සති වස්සංවුත්ථාවාසෙ නිට්ඨානසන්නිට්ඨානනාසනන්තිකානං වසෙන එකං තිකං, තෙසංයෙව වසෙන අන්තරාමග්ගෙ එකං, ගතට්ඨානෙ එකන්ති තිණ්ණං තිකානං වසෙන එකං නවකං වෙදිතබ්බං. තතො පරං නිට්ඨානසන්නිට්ඨානනාසනන්ති කසීමාතික්කන්තිකසඋබ්භාරානං වසෙන ඵාසුවිහාරපඤ්චකං වුත්තං. උභයත්ථ සෙසකථිනුද්ධාරාසම්භවො පාකටොව. අයං පනෙත්ථ පඤ්චකෙ විසෙසො – සමාදායවාරො න සම්භවති ‘‘පච්චෙස්ස’’න්ති පච්චාගමනාධිප්පායතො.

325. ද්වෙමෙ භික්ඛවෙ කථිනස්ස පලිබොධාති කථිනත්ථාරස්ස අනුපබන්ධනපච්චයාති.

කථිනක්ඛන්ධකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.