1. සුද්ධිකවග්ගො
1. සුද්ධිකසුත්තවණ්ණනා
471. චතුභූමක …පෙ… ලබ්භන්ති කුසලාබ්‍යාකතභාවතො තෙසං තිණ්ණං ඉන්ද්‍රියානං. වීරියින්ද්‍රියසමාධින්ද්‍රියානි…පෙ… සබ්බත්ථ ලබ්භන්ති කුසලත්තිකසාධාරණත්තා. චතුභූමක …පෙ… වසෙනාති චතුභූමකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන චෙව කුසලාදීහි සබ්බසඞ්ගාහකධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන ච වුත්තන්ති අත්ථො.
දුතියසමණබ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා
477. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛසච්චභාවෙන න පජානන්ති. තඤ්හි පරිඤ්ඤෙය්‍යතාය දුක්ඛසච්චසඞ්ගහං. සමුදයසච්චවසෙනාති තණ්හාවිජ්ජාදිං සද්ධින්ද්‍රියස්ස සමුදයසච්චභාවෙන න පජානන්ති. නිරොධන්ති සද්ධින්ද්‍රියස්ස අනුපාදාය නිරොධනිමිත්තං නිබ්බානං. පටිපදන්ති සද්ධින්ද්‍රියනිරොධගාමිනිං පටිපදං අරියමග්ගං. සෙසෙසූති වීරියින්ද්‍රියාදීසු.
සුක්කපක්ඛෙති ‘‘සද්ධින්ද්‍රියං පජානන්තී’’තිආදිනයප්පවත්තෙ අනවජ්ජපක්ඛෙ. අධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනසමුදයාති ‘‘අත්ථි දින්න’’න්තිආදිනයප්පවත්තපුබ්බභාගභූතසද්ධාධිමොක්ඛවසෙන ආවජ්ජනුප්පත්තියා. තස්මා පඨමුප්පන්නා සද්ධා එව හෙත්ථ ‘‘ආවජ්ජන’’න්ති වුත්තා, න මනොද්වාරාවජ්ජනං. එස නයො සෙසෙසුපි. තස්මා පඨමුප්පන්නා ආවජ්ජනා පග්ගහුප්පත්තිට්ඨානානං තික්ඛානං වීරියින්ද්‍රියාදීනං පඨමුප්පත්තියා ආවජ්ජනපරියායෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බං. දුබ්බලා හි පඨමුප්පන්නා පග්ගහාභාවතො වීරියින්ද්‍රියාදීනං සමුදයොති බලවභාවප්පත්තවීරියින්ද්‍රියාදිකස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියානි හොන්තීති තෙසං සමුදයොති වුත්තා, පුබ්බෙ අධිමුච්චනාදිවසෙන පවත්තස්ස ආවජ්ජනස්ස සමුදයාති අත්ථො. පුන ඡන්දවසෙනාති කත්තුකාමතාකුසලච්ඡන්දවසෙන සද්ධාදීනං උප්පාදෙතුකාමතාකාරප්පවත්තස්ස ඡන්දස්ස වසෙන. මනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනසමුදයාති සද්ධින්ද්‍රියාදිවසෙන පවත්තස්ස දුබ්බලස්ස තස්ස නිබ්බත්තකයොනිසොමනසිකාරවසෙන ආවජ්ජනස්ස උප්පත්තියා. එවම්පීති ‘‘අධිමොක්ඛවසෙනා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙනපි. ඡසු සුත්තෙසූති දුතියතො පට්ඨාය ඡසු සුත්තෙසු. චතුසච්චමෙව කථිතං. අස්සාදග්ගහණෙන හි සමුදයසච්චං, ආදීනවග්ගහණෙන දුක්ඛසච්චං, නිස්සරණග්ගහණෙන නිරොධමග්ගසච්චානි ගහිතානීති. පඨමසුත්තෙ පන ඉන්ද්‍රියානං සරූපදස්සනමෙවාති.
8. දබ්බසුත්තවණ්ණනා
478. සොතො ආපජ්ජීයති එතෙනාති සොතාපත්ති, අනාගතං පති පඨමමග්ගො. සොතොති අරියමග්ගසොතො දට්ඨබ්බො. ආපජ්ජීයතීතිආදිතො පටිපජ්ජීයති. පඨමමග්ගපටිලාභනිමිත්තානි සොතාපන්නස්ස අඞ්ගානි ඉධ ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගානී’’ති වුත්තානි. තානි පන තීසු ඨානෙසු සද්ධා අරියකන්තසීලඤ්චාති වෙදිතබ්බානි. සවිසයෙති සකවිසයෙ. ජෙට්ඨකභාවදස්සනත්ථන්ති පධානභාවදස්සනත්ථං. යත්ථ සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං සාතිසයකිච්චං, තෙසං කිච්චාතිරෙකතං දස්සෙතුන්ති අත්ථො. ඉදානි තමත්ථං උපමාහි විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. පත්වාති අත්තනො කිච්චාතිරෙකට්ඨානං පටිලභිත්වා. පුබ්බඞ්ගමන්ති සද්දහනකිච්චෙසු පුරෙචාරං ධොරය්හං. සෙසානි වීරියින්ද්‍රියාදීනි. තදන්වයානීති තදනුගතානි තස්ස සද්ධින්ද්‍රියාදිකස්ස පක්ඛිකානි. එස නයො සෙසෙසුපි. ඣානවිමොක්ඛෙති ඣානසඞ්ඛාතෙ විමොක්ඛෙ සමාධිපධානතාය ඣානානං. එවඤ්ච කත්වා ‘‘සොතාපත්තියඞ්ගානි පත්වා’’ති ඉදඤ්ච වචනං සමත්ථිතං හොති. සද්ධූපනිසඤ්හි සීලන්ති. අරියසච්චානි පත්වාති චත්තාරි සච්චානි අභිසමෙතබ්බානි පාපුණිත්වා.
9-10. පඨමවිභඞ්ගසුත්තාදිවණ්ණනා
479-480. නෙපක්කං වුච්චති පඤ්ඤාති ආහ – ‘‘පඤ්ඤායෙතං නාම’’න්ති. නිපායති සංකිලෙසධම්මෙ විසොසෙති නික්ඛාමෙතීති නිපකො, ථිරතික්ඛසතිපුග්ගලො, තස්ස භාවො නෙපක්කන්ති සතියාපි නෙපක්කභාවො යුජ්ජතෙව. එවඤ්හි ‘‘සතිනෙපක්කෙනා’’ති ඉදං වචනං සමත්ථිතං හොති, සතියා ච නෙපක්කෙනාති එවං වුච්චමානෙන සතිනිද්දෙසො නාම කතො හොතියෙව. අසුකං නාම සුත්තං වා කම්මට්ඨානං වා මෙ භාසිතන්ති. වොස්සජ්ජීයති සඞ්ඛාරගතං එතස්මිං අධිගතෙති වොස්සග්ගො, නිබ්බානං. තං ආරම්මණං කරිත්වාති ආහ – ‘‘නිබ්බානාරම්මණං කත්වා’’ති. ගච්ඡන්තියාති සඞ්ඛාරානං උදයඤ්ච වයඤ්ච උදයබ්බයං ගච්ඡන්තියා බුජ්ඣන්තියා. තෙනාහ ‘‘උදයබ්බයපරිග්ගාහිකායා’’ති. සද්ධාසතිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි පුබ්බභාගානි ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං, චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතා, උදයත්ථගාමිනියා පඤ්ඤායා’’ති ච වුත්තත්තා. ‘‘ආරද්ධවීරියො විහරති, සො අනුප්පන්නාන’’න්තිආදිනා ච වුත්තත්තා වීරියින්ද්‍රියං මිස්සකං. ‘‘වොස්සග්ගාරම්මණං කරිත්වා’’ති වුත්තත්තා සමාධින්ද්‍රියං නිබ්බත්තිතලොකුත්තරමෙව. අයමෙවාති ය්වායං නවමෙ වුත්තො. අයමෙව පුබ්බභාගමිස්සකලොකුත්තරත්තධම්මපරිච්ඡෙදො.
සුද්ධිකවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.