2. මුදුතරවග්ගො

1. පටිලාභසුත්තවණ්ණනා

481. සම්මප්පධානෙ ආරබ්භාති සම්මප්පධානෙ භාවනාවසෙන ආරබ්භ. තෙනාහ ‘‘භාවෙන්තො’’ති. යථා වීරියින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ ‘‘චත්තාරො සම්මප්පධානෙ ආරබ්භ වීරියං පටිලභතී’’ති දෙසනා ආගතා, එවං සතින්ද්‍රියනිද්දෙසෙ ‘‘චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ ආරබ්භ සතිං පටිලභතී’’ති, තස්මා ‘‘සතින්ද්‍රියෙපි එසෙව නයො’’ති වුත්තං. සද්ධින්ද්‍රියාදිනිද්දෙසෙසු පන න තථා දෙසෙති.

2. පඨමසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

482. ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛාදිභාවො විපස්සනාවසෙන වා මග්ගවසෙන වා ඵලවසෙන වා ගහෙතබ්බොති වුත්තං ‘‘තතොති…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. නනු චෙත්ථ මුදුභාවො එව පාළියං ගහිතොති? සච්චමෙතං, තං පන තික්ඛභාවෙ අසති න හොති තික්ඛාදිභාවොති වුත්තං. යතො හි අයං මුදු, ඉතො තං තික්ඛන්ති වත්තබ්බතං ලභති අපෙක්ඛාසිද්ධත්තා තික්ඛමුදුභාවානං පාරාපාරං විය. ඉදානි ‘‘තතො’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘සමත්තානී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමත්තානීති සම්පන්නානි. ඉතරං තස්සෙව වෙවචනං. සමත්තානීති වා පරියත්තානි, සමත්තානීති අත්ථො. ‘‘තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරීමග්ගස්සා’’ති කස්මා වුත්තං? තතොති හි සොතාපත්තිමග්ගවිපස්සනින්ද්‍රියානි අධිප්පෙතානියෙව, ‘‘තතො මුදුතරානී’’ති වුත්තපඨමමග්ගො ධම්මානුසාරී වා සියා සද්ධානුසාරී වාති බ්‍යභිචරති? නායං දොසො, සොතාපත්තිමග්ගෙකදෙසවසෙනෙව ලද්ධබ්බපඨමමග්ගාපෙක්ඛාය විපස්සනාය විභාගස්ස අධිප්පෙතත්තා. යො හි සොතාපන්නො හුත්වා ඉරියාපථං අකොපෙත්වා යථානිසින්නොව සකදාගාමිමග්ගං පාපුණාති, තස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි සන්ධාය අවිභාගෙන වුත්තං – ‘‘තතො මුදුතරානි සොතාපත්තිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියානි නාමා’’ති. යො පන සොතාපන්නො හුත්වා කාලන්තරෙන සකදාගාමී හොති, තස්ස සොතාපත්තිමග්ගත්ථාය පවත්තානි විපස්සනින්ද්‍රියානි නාම හොන්ති. සො චෙ ධම්මානුසාරීගොත්තො, තස්ස යථාවුත්තවිපස්සනින්ද්‍රියතො මුදුතරානීති ‘‘තතො මුදුතරානි ධම්මානුසාරීමග්ගස්සා’’ති වුත්තං. විපස්සනින්ද්‍රියානි නාමාති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ධම්මානුසාරීවිපස්සනින්ද්‍රියතො සද්ධානුසාරීවිපස්සනින්ද්‍රියානං මුදුභාවස්ස කාරණං සයමෙව වක්ඛති. ධම්මෙන පඤ්ඤාය මග්ගසොතං අනුස්සරතීති ධම්මානුසාරී, පඤ්ඤුත්තරො අරියො. සද්ධාය මග්ගසොතං අනුස්සරතීති සද්ධානුසාරී, සද්ධුත්තරො අරියො.

එවං විපස්සනාවසෙන දස්සෙත්වා මග්ගවසෙන දස්සෙතුං ‘‘තථා’’තිආදි ආරද්ධං. සම්පයොගතො සභාවතො ච අරහත්තමග්ගපරියාපන්නානි අරහත්තමග්ගින්ද්‍රියානි. අරහත්තඵලින්ද්‍රියානීති එත්ථාපි එසෙව නයො.

ඉදානි ඵලවසෙන දස්සෙතුං ‘‘සමත්තානි පරිපුණ්ණානී’’තිආදි වුත්තං. සොතාපත්තිමග්ගට්ඨපුග්ගලවසෙන නානත්තං ජාතං, තස්මා තෙ ද්වෙපි ඉධ තතියවාරෙ න ලබ්භන්තීති අධිප්පායො. ධම්මානුසාරීසද්ධානුසාරීනං නානත්තං කථං ජාතන්ති ආහ ‘‘ආගමනෙනපි මග්ගෙනපී’’ති. තදුභයං දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධානුසාරීපුග්ගලො’’තිආදිමාහ. උද්දිසාපෙන්තොති උද්දෙසං ගණ්හන්තො.

මග්ගො තික්ඛො හොති උපනිස්සයින්ද්‍රියානං තික්ඛවිසදභාවතො. තෙනාහ ‘‘සූරං ඤාණං වහතී’’ති. අසඞ්ඛාරෙනාති සරසෙනෙව. අප්පයොගෙනාති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මානුසාරීපුග්ගලො හි ආගමනම්හි කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙන්තො අප්පදුක්ඛෙන අප්පකසිරෙන අකිලමන්තොව වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති. සද්ධානුසාරීපුග්ගලො පන දුක්ඛෙන කසිරෙන කිලමන්තො හුත්වා වික්ඛම්භෙතුං සක්කොති, තස්මා ධම්මානුසාරිස්ස පුබ්බභාගමග්ගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං අදන්ධං තිඛිණං හුත්වා වහති, යථා නාම තිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං මට්ඨං හොති, අසි ඛිප්පං වහති, සද්දො න සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං න හොති, එවරූපා ධම්මානුසාරිනො පුබ්බභාගභාවනා හොති, සද්ධානුසාරිනො පන පුබ්බභාගක්ඛණෙ කිලෙසච්ඡෙදකඤාණං දන්ධං න තිඛිණං අසූරං හුත්වා වහති, යථා නාම නාතිතිඛිණෙන අසිනා කදලිං ඡින්දන්තස්ස ඡින්නට්ඨානං න මට්ඨං හොති, අසි සීඝං න වහති, සද්දො සුය්‍යති, බලවවායාමකිච්චං ඉච්ඡිතබ්බං හොති, එවරූපා සද්ධානුසාරිනො පුබ්බභාගභාවනා හොති. එවං සන්තෙපි කිලෙසක්ඛයෙ නානත්තං නත්ථි. තෙනාහ ‘‘කිලෙසක්ඛයෙ පනා’’තිආදි. අවසෙසා ච කිලෙසා ඛීයන්ති සංයොජනක්ඛයාය යොගත්තා.

3. දුතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

483. තතොති ඵලතො ඵලවෙමත්තතාය චරියමානත්තා. ඉන්ද්‍රියවෙමත්තතා සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං නානත්තෙන. ඵලනානත්තන්ති අරහත්තඵලාදිනානත්තං. පුග්ගලනානත්තන්ති අනාගාමිආදිපුග්ගලනානත්තං.

4. තතියසංඛිත්තසුත්තවණ්ණනා

484. සීලක්ඛන්ධාදීහි සද්ධින්ද්‍රියාදීහි ච පරිතො පූරණෙන පරිපූරං අරහත්තමග්ගං කරොන්තො නිප්ඵත්තිතො අරහත්තඵලං ආරාධෙති නිප්ඵාදෙති. තයො පදෙසමග්ගෙති සීලක්ඛන්ධාදීනං අපාරිපූරියා එකදෙසභූතෙ තයො හෙට්ඨිමමග්ගෙ. පදෙසං හෙට්ඨිමඵලත්තයං. චතූසූති ඉමස්මිං වග්ගෙ පඨමාදීසු චතූසු සුත්තෙසු. කාමඤ්චෙත්ථ තතියෙ ‘‘තතොති ඵලවසෙන නිස්සක්ක’’න්ති වුත්තං, චතුත්ථෙ ‘‘පරිපූරං පරිපූරකාරී ආරාධෙති, පදෙසං පදෙසකාරී’’ති, ‘‘චතූසුපි සුත්තෙසු මිස්සකානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානී’’ති පන වචනතො විපස්සනාවසෙනපි යොජනා ලබ්භතෙවාති දට්ඨබ්බං.

5-7. පඨමවිත්ථාරසුත්තාදිවණ්ණනා

485-487. විපස්සනාවසෙන නිස්සක්කං වෙදිතබ්බං, න මග්ගඵලවසෙන, ඉමස්මිං සුත්තෙ සබ්බසොව විපස්සනින්ද්‍රියානං එව අධිප්පෙතත්තා. ඉදානි තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘පරිපුණ්ණානි හී’’තිආදි වුත්තං. අවිහාදීසු පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායනතො අන්තරාපරිනිබ්බායී, අසඞ්ඛාරෙන අප්පයොගෙන සරසතොව පරිනිබ්බායනතො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, තබ්බිපරියායතො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී, උද්ධං වාහිභාවෙන උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතං වාති උද්ධංසොතො, උද්ධං වා ගන්ත්වා පටිලභිතබ්බතො උද්ධමස්ස මග්ගසොතන්ති උද්ධංසොතො, අකනිට්ඨභවං ගච්ඡතීති අකනිට්ඨගාමීති එවමෙත්ථ සද්දත්ථො දට්ඨබ්බො.

ඉමස්මිං පන ඨානෙති ‘‘විපස්සනාවසෙන නිස්සක්ක’’න්ති වුත්තට්ඨානෙ. අරහත්තමග්ගෙයෙව ඨත්වාති ඉමස්මිංයෙව භවෙ අරහත්තමග්ගෙයෙව, න විපස්සනාය ච ඨත්වා. පඤ්ච නිස්සක්කානි නීහරිතබ්බානීති ‘‘තතො මුදුතරෙහි අන්තරාපරිනිබ්බායී හොතී’’තිආදීනි පඤ්ච නිස්සක්කානි නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බානි. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘අරහත්තමග්ගස්ස හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිහාදීසු උප්පජ්ජිත්වා උප්පන්නසමනන්තරාය පරිනිබ්බායනතො පඨමඅන්තරාපරිනිබ්බායී. තත්ථ ආයුප්පමාණවෙමජ්ඣං අප්පත්වාව පරිනිබ්බායනතො දුතියඅන්තරාපරිනිබ්බායී, ආයුවෙමජ්ඣං පත්වා පරිනිබ්බායනතො තතො පරං තතියඅන්තරාපරිනිබ්බායී වෙදිතබ්බො. ‘‘පඤ්ච නිස්සක්කානී’’ති කස්මා වුත්තං? නනු අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීති වත්තබ්බන්ති? න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිස්ස සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායිනොපි එතෙව පඤ්ච ජනා’’ති.

තීණි නිස්සක්කානීති ‘‘තතො මුදුතරෙහි සොතාපන්නො හොතී’’තිආදීනි තීණි නිස්සක්කපදානි. ඉධ සකදාගාමී න ගහිතො, සො අනාගාමිමග්ගෙ ඨත්වා නීහරිතබ්බො, අනාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි මුදුතරෙහි සකදාගාමී හොති. සකදා…පෙ… මුදුතරානීති ඉදං සකදාගාමිමග්ගස්ස විපස්සනින්ද්‍රියෙහි එකබීජිසඞ්ඛාතසොතාපන්නවිපස්සනින්ද්‍රියානි මුදුතරානි හොන්තීති තීණි කත්වා වුත්තං. ධම්මානුසාරීතිආදිද්වයං කොලංකොලාදිද්වයෙන ගහිතං හොතීති. සකදාගාමිමග්ගස්ස හීතිආදි වුත්තස්සෙව අත්ථස්ස විවරණං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව. ඡට්ඨසත්තමානි වුත්තනයානෙවාති ඡට්ඨසත්තමානි සුත්තානි දුතියතතියෙසු වුත්තනයානෙව. තත්ථ පන මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි, ඉධ පුබ්බභාගවිපස්සනින්ද්‍රියානි කථිතානීති අයමෙව විසෙසො.

8. පටිපන්නසුත්තවණ්ණනා

488. තන්ති මග්ගඵලවසෙන නිස්සක්කං. පාළියං වුත්තමෙව ‘‘අරහත්තඵලසච්ඡිකිරියාය පටිපන්නො හොතී’’තිආදිනා. අට්ඨහීති චතූහි ඵලෙහි චතූහි ච මග්ගෙහීති අට්ඨහි. බහිභූතො න අන්තොභාවො. ලොකුත්තරානෙව ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි මග්ගඵලචිත්තුප්පාදපරියාපන්නත්තා.

9-10. සම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා

489-490. ඉන්ද්‍රියසම්පන්නොති එත්ථ සම්පන්නසද්දො පරිපූරිඅත්ථොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො’’ති. මිස්සකානි ඉන්ද්‍රියානි කථිතානි සාමඤ්ඤතොව දෙසිතත්තා.

මුදුතරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.