10. කිමිලසුත්තවණ්ණනා

986. ථෙරොති ආනන්දත්ථෙරො. අයං දෙසනාති ‘‘කථං විභාවිතො නු ඛො කිමිලා’’තිආදිනා පවත්තා දෙසනා. කායඤ්ඤතරන්ති රූපකායෙ අඤ්ඤතරකොට්ඨාසෙ. එවන්ති යථා ආනාපානං අනුස්සරන්තො භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී ජාතො, එවං සබ්බත්ථ වාරෙසු වෙදනානුපස්සීතිආදි අත්ථො වෙදිතබ්බො.

දෙසනාසීසන්ති දෙසනාපදෙසං. මනසිකාරපදෙසෙන වෙදනා වුත්තාති තං සබ්බං සරූපතො අඤ්ඤාපදෙසතො අපදිසති. යථෙව හීතිආදිනා තත්ථ නිදස්සනං දස්සෙති. චිත්තසඞ්ඛාරපදද්වයෙති ‘‘චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදී පස්සම්භයං චිත්තසඞ්ඛාර’’න්ති එතස්මිං පදද්වයෙ.

එවං සන්තෙපීති පීතිමනසිකාරචිත්තසඞ්ඛාරපදෙසෙන යදි වෙදනා වුත්තා, එවං සන්තෙපි. එසා යථාවුත්තා වෙදනා ආරම්මණං න හොති. වෙදනාරම්මණා ච අනුපස්සනා, තස්මා වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජති. යදි එවං මහාසතිපට්ඨානාදීසු ‘‘වෙදනා වෙදියතී’’ති වුත්තං, තං කථන්ති ආහ – ‘‘මහාසතිපට්ඨානාදීසුපී’’තිආදි. තත්ථ සුඛාදීනං වත්ථුන්ති සුඛාදීනං උප්පත්තියා වත්ථුභූතං රූපසද්දාදිං ආරම්මණං කත්වා වෙදනා වෙදියති, න පුග්ගලො පුග්ගලස්සෙව අභාවතො. වෙදනාප්පවත්තිං උපාදාය නිස්සාය යථා ‘‘පුග්ගලො වෙදනං වෙදියතී’’ති වොහාරමත්තං හොති. එවං ඉධාපි වෙදනාය අස්සාසපස්සාසෙ ආරබ්භ පවත්ති, තථා පවත්තමනසිකාරසීසෙන ‘‘වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී භික්ඛු තස්මිං සමයෙ විහරතී’’ති වුත්තො. තං සන්ධායාති තං වෙදනාය ආරම්මණභාවං සන්ධාය. ආදීනං පදානං. එතස්ස ‘‘වෙදනානුපස්සනා න යුජ්ජතී’’ති වුත්තඅනුයොගස්ස.

සප්පීතිකෙ ද්වෙ ඣානෙ සමාපජ්ජතීති පීතිසහගතානි පඨමදුතියජ්ඣානානි පටිපාටියා සමාපජ්ජති. තස්සාති තෙන. පටිසංවිදිතසද්දාපෙක්ඛාය හි කත්තුඅත්ථෙ එතං සාමිවචනං. සමාපත්තික්ඛණෙති සමාපජ්ජනක්ඛණෙ. ඣානපටිලාභෙනාති ඣානෙන සමඞ්ගීභාවෙන. ආරම්මණතොති ආරම්මණමුඛෙන තදාරම්මණඣානපරියාපන්නා පීති පටිසංවිදිතා හොති, ආරම්මණස්ස පටිසංවිදිතත්තාති වුත්තං හොති. යථා නාම සප්පපරියෙසනං චරන්තෙන තස්ස ආසයෙ පටිසංවිදිතෙ සොපි පටිසංවිදිතො හොති මන්තාගදබලෙන තස්ස ගහණස්ස සුකරත්තා, එවං පීතියා ආසයභූතෙ ආරම්මණෙ පටිසංවිදිතෙ සා පීති පටිසංවිදිතාව හොති සලක්ඛණතො සාමඤ්ඤලක්ඛණතො ච තස්සා ගහණස්ස සුකරත්තා. විපස්සනක්ඛණෙති විපස්සනාපඤ්ඤාය තික්ඛවිසදභාවප්පත්තාය විසයතො දස්සනක්ඛණෙ. ලක්ඛණප්පටිවෙධෙනාති පීතියා සලක්ඛණස්ස සාමඤ්ඤලක්ඛණස්ස ච පටිවිජ්ඣනෙන. යඤ්හි පීතියා විසෙසතො සාමඤ්ඤතො ච ලක්ඛණං, තස්මිං විදිතෙ සා යාථාවතො විදිතා එව හොති. තෙනාහ ‘‘අසම්මොහතො පීති පටිසංවිදිතා හොතී’’ති.

ඉදානි තමත්ථං පාළියා එව විභාවෙතුං ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ දීඝං අස්සාසවසෙනාති දීඝස්ස අස්සාසස්ස ආරම්මණභූතස්ස වසෙන. පජානතො සා පීති පටිසංවිදිතා හොතීති සම්බන්ධො. චිත්තස්ස එකග්ගතං අවික්ඛෙපං පජානතොති ඣානපරියාපන්නං ‘‘අවික්ඛෙපො’’ති ලද්ධනාමං චිත්තස්සෙකග්ගතං තංසම්පයුත්තාය පඤ්ඤාය පජානතො. යථා හි ආරම්මණමුඛෙන පීති පටිසංවිදිතා හොති, එවං තංසම්පයුත්තධම්මාපි ආරම්මණමුඛෙන පටිසංවිදිතා එව හොන්තීති. සති උපට්ඨිතා හොතීති දීඝං අස්සාසවසෙන ඣානසම්පයුත්තා සති තස්මිං ආරම්මණෙ උපට්ඨිතා ආරම්මණමුඛෙන ඣානෙපි උපට්ඨිතා නාම හොති. තාය සතියාති එවං උපට්ඨිතාය තාය සතියා යථාවුත්තෙන තෙන ඤාණෙන සුප්පටිවිදිතත්තා ආරම්මණස්ස තස්ස වසෙන තදාරම්මණා සා පීති පටිසංවිදිතා හොති. දීඝං පස්සාසවසෙනාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘එතෙනෙව නයෙන අවසෙසපදානිපි අත්ථතො වෙදිතබ්බානී’’ති.

යථෙවාතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – ඣානපටිලාභෙන යථා ආරම්මණතො පීතිආදයො පටිසංවිදිතා හොන්ති තෙන විනා තෙසං අප්පවත්තනතො. එවං ඣානසම්පයුත්තෙන තංපරියාපන්නෙන වෙදනාසඞ්ඛාතමනසිකාරපටිලාභෙන ආරම්මණතො වෙදනා පටිසංවිදිතා හොති අරුණුග්ගමෙන විය සූරියස්ස තෙන විනා වෙදනාය අප්පවත්තනතො. තස්මා වුත්තනයෙන අතිසයප්පවත්ති වෙදනා සුප්පටිවිදිතා, තස්මා සුවුත්තමෙතන්ති පුබ්බෙ වුත්තචොදනං නිරාකරොති.

ආරම්මණෙති අස්සාසපස්සාසනිමිත්තං වදති. චිත්තානුපස්සීයෙව නාමෙස හොති අසම්මොහතො චිත්තස්ස පටිසංවිදිතත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. චිත්තපටිසංවිදිතවසෙනාති ආදි-සද්දෙන ඉතරා තිස්සොපි චිත්තානුපස්සනා සඞ්ගණ්හාති.

සොති ධම්මානුපස්සනං අනුයුත්තො භික්ඛු. යං තං පහානං පහායකඤාණං. පඤ්ඤායාති අපරාය විපස්සනාපඤ්ඤාය අනිච්චවිරාගාදිතො දිස්වා දුවිධායපි අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොති. ඉදඤ්හි චතුක්කන්ති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන වුත්තං චතුක්කං. තස්සාපි ධම්මානුපස්සනාය. පජහතීති පහානන්ති ආහ ‘‘නිච්චසඤ්ඤං…පෙ… පහානකරඤාණං අධිප්පෙත’’න්ති. විපස්සනාපරම්පරන්ති පටිපාටියා විපස්සනමාහ. පථපටිපන්නං අජ්ඣුපෙක්ඛතීති මජ්ඣිමාය පටිපත්තියා සම්මදෙව වීථිපටිපන්නං භාවනාචිත්තං පග්ගහනිග්ගහානං අකරණෙන අජ්ඣුපෙක්ඛති. එකතො උපට්ඨානන්ති යස්මා මජ්ඣිමසමථවීථිනාතිවත්තියා තත්ථ ච පක්ඛන්දනෙන ඉන්ද්‍රියානං එකරසභාවෙන, තත්‍රමජ්ඣත්තතාය භාවතො අවිසෙසං එකග්ගභාවූපගමනෙන එකන්තතො උපට්ඨාති, තස්මා න තත්ථ කිඤ්චි කාතබ්බන්ති අජ්ඣුපෙක්ඛති. තත්ථාති එවං අජ්ඣුපෙක්ඛනෙ. සහජාතානම්පි අජ්ඣුපෙක්ඛනා හොති තෙසං පවත්තනාකාරස්ස අජ්ඣුපෙක්ඛනතො. ‘‘පඤ්ඤාය දිස්වා’’ති වුත්තත්තා ආරම්මණඅජ්ඣුපෙක්ඛනා අධිප්පෙතා. න කෙවලං නීවරණාදිධම්මෙ අජ්ඣුපෙක්ඛිතා, අථ ඛො අභිජ්ඣා …පෙ… පඤ්ඤාය දිස්වා අජ්ඣුපෙක්ඛිතා හොතීති යොජනා.

පංසුපුඤ්ජට්ඨානියස්ස කිලෙසස්ස උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං ‘‘චතුමහාපථො විය ඡ ආයතනානි’’ඉච්චෙව වුත්තං. කායාදයො චත්තාරො ආරම්මණසතිපට්ඨානා. චතූසු ආරම්මණෙසූති කායාදීසු චතූසු ආරම්මණෙසු පවත්තා චත්තාරො සතිපට්ඨානා පංසුපුඤ්ජට්ඨානියස්ස කිලෙසස්ස උපහනනතො.

එකධම්මවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.