2. විහාරවග්ගො

1. පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා

11. අඩ්ඪමාසන්ති අච්චන්තසංයොගෙ උපයොගවචනං. පටිසල්ලීයිතුන්ති යථාවුත්තං කාලං පටි දිවසෙ දිවසෙ සමාපත්තියං ධම්මචින්තායං චිත්තං නිලීයිතුං. විනෙතබ්බොති සමුච්ඡෙදවිනයෙන විනෙතබ්බො අරියමග්ගාධිගන්තබ්බො. තන්ති දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනං. අස්සාති ජනතාය. අපගච්ඡතීති සත්ථු සන්තිකතො අපෙති. සූති නිපාතමත්තං.

පදෙසෙනාති එකදෙසෙන. සහ පදෙසෙනාති සපදෙසො. ස්වායං සපදෙසො යස්මා වෙදනාවසෙනෙව පාළියං ආගතො, තස්මා පරමත්ථධම්මකොට්ඨාසෙ වෙදනා අනවසෙසතො ලබ්භති, තෙ ගණ්හන්තො ‘‘ඛන්ධපදෙසො’’තිආදිමාහ. තං සබ්බන්ති ඛන්ධපදෙසාදිකං සබ්බම්පි. ‘‘සම්මසන්තො’’ති පදස්ස අත්ථදස්සනවසෙන ‘‘පච්චවෙක්ඛන්තො’’ති ආහ. පච්චවෙක්ඛණා ඉධ සම්මසනං නාම, න විපස්සනා. විපස්සනාසම්මසනං පන භගවතො විසාඛපුණ්ණමායං එව නිප්ඵන්නං, තස්මා භගවතො අඤ්ඤභූමිකාපි වෙදනා අඤ්ඤභූමිකානං සත්තානං විරුද්ධා උප්පජ්ජතෙවාති වුත්තං ‘‘යාව භවග්ගා පවත්තා සුඛා වෙදනා’’ති. සබ්බාකාරෙනාති සරූපතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදාදිතොති සබ්බාකාරෙන. පරිග්ගණ්හන්තො උපපරික්ඛන්තො.

නිප්පදෙසානෙව අනවසෙසානෙව. ඉන්ද්‍රියසතිපට්ඨානපදෙසො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොති අනුද්ධතො. අස්සාති භගවතො. ඨානෙති තස්මිං තස්මිං පච්චවෙක්ඛිතබ්බසඞ්ඛාතෙ ඔකාසෙ. සා සා ච විහාරසමාපත්තීති ඛන්ධවසෙන ආයතනාදිවසෙන ච පවත්තිත්වා තෙසං එකදෙසභූතං වෙදනංයෙව පරිග්ගහෙත්වා තං සම්මසිත්වා අනුක්කමෙන සමාපන්නා ඣානසමාපත්ති ඵලසමාපත්ති ච. ඵලසමාපත්ති හි තථා සම්මසිත්වා පුනප්පුනං සමාපජ්ජනවසෙන අත්ථතො අභින්නාපි අධිට්ඨානභූතධම්මභෙදෙන භින්නා විය වුච්චති, යතො චතුවීසතිකොටිසතසහස්සභෙදා දෙවසිකං වළඤ්ජනසමාපත්තියො අට්ඨකථායං වුත්තා. කාමං අඤ්ඤධම්මවසෙනපි ජාතා එව, වෙදනාවසෙන පනෙත්ථ අභිනිවෙසො කතො වෙදනානුභාවෙන ජාතා. කස්මා එවං ජාතාති? බුද්ධානං ඤාණපදස්ස අන්තරවිභාගත්තා. තථා හි භගවා සකලම්පි අඩ්ඪමාසං වෙදනාවසෙනෙව සම්මසනං පවත්තෙති, තදනුසාරෙන ච තා විහාරසමාපත්තියො සමාපජ්ජි. තයිදං අච්ඡරියං අනඤ්ඤසාධාරණං භික්ඛූ පවෙදෙන්තො සත්ථා – ‘‘යෙන ස්වාහ’’න්තිආදිමවොච.

අකුසලාවාති පාණාතිපාත-අදින්නාදාන-කාමෙසුමිච්ඡාචාර-මුසාවාද-පිසුණවාචාසම්ඵප්පලාප-අභිජ්ඣා-බ්‍යාපාදවසෙන තංතංමිච්ඡාදස්සනවසෙන ච අකුසලා වෙදනා එව හොති. බ්‍රහ්මලොකාදීසු උප්පජ්ජිත්වා තත්ථ නිච්චා ධුවා භවිස්සාමාති එවං දිට්ඨිං උපනිස්සායාති යොජෙතබ්බං. දෙවකුලාදීසු දෙවපූජත්ථං, සබ්බජනපරිභොගත්ථං වා මාලාවච්ඡං රොපෙන්ති. වධබන්ධනාදීනීති ආදි-සද්දෙන අදින්නාදාන-මිච්ඡාචාර-මුසාවාද-පිසුණවාචා-සම්ඵප්පලාපාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. දිට්ඨධම්මවිපාකස්ස අපචුරත්තා අපාකටත්තා ච ‘‘භවන්තරගතාන’’න්ති වුත්තං.

ඉති නෙසන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන යථා ඵරුසවාචාවසෙන, එවං තදඤ්ඤෙසම්පි අකුසලකම්මානං වසෙන සම්මාදිට්ඨිපච්චයා අකුසලවෙදනාප්පවත්ති යථාරහං නීහරිත්වා වත්තබ්බා. එසෙව නයොති ඉමිනා යථා මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයා සම්මාදිට්ඨිපච්චයා ච කුසලාකුසලවිපාකවෙදනා සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා ච වසෙන යථාරහං යොජෙත්වා දස්සිතා, එවං මිච්ඡාසඞ්කප්පපච්චයාදීසුපි යථාරහං යොජෙත්වා දස්සෙතබ්බාති ඉමමත්ථං අතිදිසති. ඡන්දපච්චයාති එත්ථ තණ්හාඡන්දසහිතො කත්තුකාමතාඡන්දො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘ඡන්දපච්චයාතිආදීසු පන ඡන්දපච්චයා අට්ඨලොභසහගතචිත්තසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදිතබ්බා’’ති. විතක්කපච්චයාති එත්ථ අප්පනාප්පත්තොව විතක්කො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාවා’’ති. විතක්කපච්චයා පඨමජ්ඣානවෙදනාය ගහිතත්තා ‘‘ඨපෙත්වා පඨමජ්ඣාන’’න්ති. උපරි තිස්සො රූපාවචරා, හෙට්ඨා තිස්සො අරූපාවචරා එවං සෙසා ඡ සඤ්ඤාසමාපත්තිවෙදනා.

තිණ්ණන්ති ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං. අවූපසමෙති පටිපක්ඛෙන අවූපසමිතෙ. තිණ්ණඤ්හි තෙසං සහභාවෙන පච්චයතා අට්ඨලොභසහගතචිත්තෙසු එව. තත්ථ යං වත්තබ්බං තං වුත්තමෙව. ඡන්දමත්තස්සාති තෙසු තීසු ඡන්දමත්තස්ස. වූපසමෙ පඨමජ්ඣානවෙදනාව අප්පනාප්පත්තස්ස අධිප්පෙතත්තා. ඡන්දවිතක්කානං වූපසමෙ දුතියජ්ඣානාදිවෙදනා අධිප්පෙතා සඤ්ඤාය අවූපසන්තත්තා. දුතියජ්ඣානාදිවෙදනාගහණෙන හි සබ්බා සඤ්ඤාසමාපත්තියො ච ගහිතාව හොන්ති. තිණ්ණම්පි වූපසමෙති ඡන්දවිතක්කසඤ්ඤානං වූපසමෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවෙදනා අධිප්පෙතා. භවග්ගප්පත්තසඤ්ඤා හි වූපසමන්ති ඡන්දසඞ්කප්පානං අච්චන්තසුඛුමභාවප්පත්තියා. හෙට්ඨා ‘‘සම්මාදිට්ඨිපච්චයා’’ති එත්ථ සම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන හෙට්ඨිමමග්ගසම්මාදිට්ඨිපි ගහිතාව හොතීති ආහ – ‘‘අප්පත්තස්ස පත්තියාති අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති. අථ වා හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමෙන විනා අග්ගමග්ගො නත්ථීති හෙට්ඨිමමග්ගාධිගමං අත්ථාපන්නං කත්වා ‘‘අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති වුත්තං. ආයමෙති ඵලෙන මිස්සිතො හොති එතෙනාති ආයාමො, සම්මාවායාමොති ආහ ‘‘අත්ථි ආයාමන්ති අත්ථි වීරිය’’න්ති. තස්ස වීරියාරම්භස්සාති අඤ්ඤාධිගමකාරණස්ස සම්මාවායාමස්ස වසෙන. පාළියං ඨාන-සද්දො කාරණපරියායොති ආහ – ‘‘අරහත්තඵලස්ස කාරණෙ’’ති. තප්පච්චයාති එත්ථ තං-සද්දෙන ‘‘ඨානෙ’’ති වුත්තකාරණමෙව පච්චාමට්ඨන්ති ආහ – ‘‘අරහත්තස්ස ඨානපච්චයා’’ති. චතුමග්ගසහජාතාති එතෙන ‘‘අරහත්තඵලස්ස පත්තත්ථායා’’ති එත්ථ හෙට්ඨිමමග්ගානං අත්ථාපත්තිවසෙන ගහිතභාවමෙව ජොතෙති. කෙචි පන ‘‘චතුමග්ගසහජාතාති වත්වා නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාති භූතකථනං විසෙසනං. නිබ්බත්තිතලොකුත්තරවෙදනාති පඨමං අපෙක්ඛිතබ්බං, පච්ඡා චතුමග්ගසහජාතා’’ති වදන්ති.

පඨමවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා

12. මිච්ඡාදිට්ඨි වූපසමති සබ්බසො පහීයති එතෙනාති මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිවූපසමො නාම සම්මාදිට්ඨි. භවන්තරෙ උප්පජ්ජන්තො අතිදූරෙති මඤ්ඤමානො විපාකවෙදනං න ගණ්හාතී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. ‘‘ඉමිනා නයෙනා’’ති අතිදිසිත්වාපි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘යස්ස යස්සා’’තිආදිං වත්වා එව සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තමත්ථං පච්ඡිමෙසු තීසු පදෙසු සරූපතොව දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දවූපසමපච්චයා’’තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. වුත්තත්ථානෙව අනන්තරසුත්තෙ.

දුතියවිහාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3-7. සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

13-17. තිස්සන්නම්පි සික්ඛානං සික්ඛනං සීලං එතස්සාති සික්ඛනසීලො. සික්ඛතීතිපි වා සෙක්ඛො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘සික්ඛතීති ඛො, භික්ඛවෙ, තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති? අධිසීලම්පි සික්ඛතී’’තිආදි (අ. නි. 3.86). තීහි ඵලෙහි හෙට්ඨා. සාපි චතුත්ථමග්ගෙන සද්ධිං උප්පන්නසික්ඛාපි. මග්ගක්ඛණෙ හි සික්ඛාකිච්චං න නිට්ඨිතං විප්පකතභාවතො, ඵලක්ඛණෙ පන නිට්ඨිතං නාම. උත්තානත්ථානෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

සෙක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

විහාරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.