1. සගාථාවග්ගො

1. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

249. වෙදනා ච පජානාතීති සච්චාභිසම්බොධවසෙන වුච්චමානවෙදනානං පජානනං සාතිසයසමාධානපුබ්බකන්ති භගවතා ‘‘සමාහිතො’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපචාරෙන වා අප්පනාය වා සමාහිතො’’ති. වෙදනාති තිස්සොපි වෙදනා. දුක්ඛසච්චවසෙනාති දුක්ඛසච්චභාවෙන, පරිජානනවසෙනාති අත්ථො. සම්භවන්ති සමුදයං තණ්හාවිජ්ජාකම්මඵස්සාදිප්පභෙදං උප්පත්තිකාරණං. තෙනාහ ‘‘සමුදයසච්චවසෙන පජානාතී’’ති. යත්ථාති යංනිමිත්තං, යං ආගම්ම කාමතණ්හාවිජ්ජාදිනිරොධා වෙදනානිරොධො, තෙසං අයං නිරොධො. නිබ්බානං ආරබ්භ අරියමග්ගප්පවත්තියා හි නිබ්බානං වෙදනානිරොධොති වුත්තො. ඛයං ගමෙතීති ඛයගාමී, තං ඛයගාමිනං. ඡාතං වුච්චති තණ්හා කාමානං පාතුකාමතාවසෙන පවත්තනතො, අච්චන්තමෙව සමුච්ඡින්නත්තා නත්ථි එතස්මිං ඡාතන්ති නිච්ඡාතො. තෙනාහ ‘‘නිත්තණ්හො’’ති. සම්මසනචාරවෙදනාති සම්මසනූපචාරවෙදනා. ද්වීහි පදෙහීති ‘‘සමාහිතො සම්පජානො’’ති ඉමෙහි ද්වීහි. ‘‘සතො’’ති පන ඉදං සම්පජානපදස්සෙව උපබ්‍රූහනන්ති අධිප්පායො. සෙසෙහි චතූහි චතුසච්චං කථිතං, ඉතරෙහි පන ද්වීහි චතුසච්චබුජ්ඣනමෙව කථිතං. සබ්බසඞ්ගාහිකොති සබ්බසභාවධම්මානං සඞ්ගණ්හනකො. තෙනාහ ‘‘චතුභූමකධම්මපරිච්ඡෙදො වුත්තො’’ති.

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සුඛසුත්තවණ්ණනා

250. දුක්ඛං න හොතීති අදුක්ඛං, සුඛං න හොතීති අසුඛං, ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අදුක්ඛමසුඛන්ති වෙදයිතසද්දාපෙක්ඛාය නපුංසකනිද්දෙසො. සපරසන්තානගතෙ සන්ධාය අජ්ඣත්තබහිද්ධාගහණන්ති ආහ ‘‘අත්තනො ච පරස්ස චා’’ති. තෙන සබ්බම්පි වෙදයිතං ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං. නස්සනසභාවන්ති ඉත්තරඛණතාය භඞ්ගතො උද්ධං අපස්සිතබ්බසභාවං. පලොකො භෙදො එතස්ස අත්ථීති පලොකිනං. තෙනාහ ‘‘භිජ්ජනසභාව’’න්ති. ඤාණෙන ඵුසිත්වා ඵුසිත්වාති පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණෙන අනිච්චා පභඞ්ගුනොති ආරම්මණතො, උත්තරකාලං අසම්මොහතො මග්ගපරම්පරාය ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා වයං පස්සන්තො. විරජ්ජතීති මග්ගවිරාගෙන විරජ්ජති. සම්මසනචාරවෙදනා කථිතා ආරද්ධවිපස්සකානං වසෙන දෙසනාති. ලොකියලොකුත්තරෙහි ඤාණෙහි යාථාවතො පරිජානනං පටිවිජ්ඣනං ඤාණඵුසනං.

සුඛසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පහානසුත්තවණ්ණනා

251. සබ්බම්පි අට්ඨසතපභෙදං තණ්හං ඡින්දි සමුච්ඡෙදපහානවසෙන පජහි. තෙනාහ ‘‘සමුච්ඡින්දී’’ති. යදග්ගෙන තණ්හා සබ්බසො සමුච්ඡින්නා, තදග්ගෙන සබ්බානිපි සඤ්ඤොජනානීති ආහ ‘‘දසවිධම්පී’’තිආදි. සම්මාති සුට්ඨු. පහානඤ්ච නාම උපායෙන ඤායෙන පහානන්ති ආහ ‘‘හෙතුනා කාරණෙනා’’ති. දස්සනාභිසමයාති අසම්මොහපටිවෙධා. අරහත්තමග්ගො හි උප්පජ්ජමානොව සභාවපටිච්ඡාදකං මොහං විද්ධංසෙන්තො එව පවත්තති, තෙන මානො යාථාවතො දිට්ඨො නාම හොති, අයමස්ස දස්සනාභිසමයො. යථා හි සූරියෙ උට්ඨිතෙ අන්ධකාරො විද්ධංසියමානො විහතො, එවං අරහත්තමග්ගෙ උප්පජ්ජමානෙ සො සබ්බසො පහීනො එව හොති, න තස්මිං සන්තානෙ පතිට්ඨං ලභති, අයමස්ස පහානාභිසමයො. තෙන වුත්තං ‘‘අරහත්තමග්ගො හී’’තිආදි. කිච්චවසෙනාති අසම්මොහපටිවෙධසඞ්ඛාතස්ස දස්සනකිච්චස්ස අනිප්ඵාදනවසෙන.

යෙ ඉමෙ චත්තාරො අන්තාති සම්බන්ධො. මරියාදන්තොති මරියාදසඞ්ඛාතො අන්තො. එස නයො සෙසත්තයෙපි. තෙසූති චතූසු අන්තෙසු. අදුං චතුත්ථකොටිසඞ්ඛාතං සබ්බස්සෙව වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තං පරිච්ඡෙදං අරහත්තමග්ගෙන මානස්ස දිට්ඨත්තා පහීනත්තා ච අකාසීති යොජනා. සමුස්සයො අත්තභාවො.

න රිඤ්චතීති න විවෙචෙති න විස්සජ්ජෙති. තෙනාහ ‘‘සම්පජඤ්ඤං න ජහතී’’ති, සම්පජඤ්ඤං න පරිච්චජතීති අත්ථො. සඞ්ඛ්‍යං නොපෙතීති ඉමස්ස ‘‘දිට්ඨධම්මෙ අනාසවො’’ති ඉමස්ස වසෙන අත්ථං වදන්තො ‘‘රත්තො දුට්ඨො’’ති අවොච සඋපාදිසෙසනිබ්බානවසෙන. සඞ්ඛ්‍යං නොපෙතීති වා දිට්ඨෙ-ධම්මෙ අනාසවො ධම්මට්ඨො වෙදගූ කායස්ස භෙදා මනුස්සො දෙවොති වා පඤ්ඤත්තිං න උපෙතීති අනුපාදිසෙසනිබ්බානවසෙනපි අත්ථො වත්තබ්බො. එත්ථ ච සුඛාදීසු වෙදනාසු යථාක්කමං රාගානුසයාදයො කථිතාති ආහ – ‘‘ඉමස්මිං සුත්තෙ ආරම්මණානුසයො කථිතො’’ති. යො හි රාගාදි පච්චයසමවායෙ අතිඉට්ඨාදීසු උප්පජ්ජනාරහො මග්ගෙන අප්පහීනො, සො ‘‘රාගානුසයො’’තිආදිනා වුත්තො, අප්පහීනත්ථො සො මග්ගෙන පහාතබ්බො, න පරියුට්ඨානාභිභවත්ථොති.

පහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පාතාලසුත්තවණ්ණනා

252. යත්ථ පතිට්ඨා නත්ථි එකන්තිකාති එකන්තිකස්ස මහතො පාතස්ස අලන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘නත්ථි එත්ථ පතිට්ඨා’’ති. අසම්භූතත්ථන්ති න සම්භූතත්ථං, මුසාති අත්ථො. සොති අස්සුතවා පුථුජ්ජනො. යං තං උදකං පතතීති යොජනා. යස්මා සමුද්දපිට්ඨෙ අන්තරන්තරා වෙරම්භවාතසදිසො මහාවාතො උට්ඨහිත්වා මහාසමුද්දෙ උදකං උග්ගච්ඡාපෙති, තං කදාචි චක්කවාළාභිමුඛං, කදාචි සිනෙරුපාදාභිමුඛං ගන්ත්වා තං පතිහනති, තස්මා වුත්තං ‘‘බලවාමුඛං මහාසමුද්දස්සා’’තිආදි. වෙගෙන පක්ඛන්දිත්වාති මහතා වාතවෙගෙන සමුද්ධතං තෙනෙව වෙගෙන පක්ඛන්දන්තඤ්ච හුත්වා. මහානරකපපාතො වියාති යොජනායාමවිත්ථාරගම්භීරසොබ්භපපාතො විය හොති. තථාරූපානන්ති තත්ථ වසිතුං සමත්ථානං. අසන්තන්ති අභූතං. අත්ථවසෙන හි වාචා අභූතං නාම.

න පතිට්ඨාසීති පතිට්ඨං න ලභි. අනිබද්ධන්ති අනිබන්ධනත්ථං යංකිඤ්චි. දුබ්බලඤාණොති ඤාණබලරහිතො. ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති වත්වා ‘‘සුතවා අරියසාවකො’’ති වුත්තත්තා ‘‘සොතාපන්නො ධුර’’න්ති වුත්තං. ඉතරෙසු අරියසාවකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙසඤ්හි වෙදනා සුපරිඤ්ඤාතා. බලවවිපස්සකො…පෙ… යොගාවචරොපි වට්ටති මත්තසො වෙදනානං පරිඤ්ඤාතත්තා.

පාතාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා

253. විපරිණාමනවසෙන දුක්ඛතො දට්ඨබ්බාති කිඤ්චාපි සුඛා, පරිණාමදුක්ඛතා පන සුඛවෙදනාය එකන්තිකාති. විනිවිජ්ඣනට්ඨෙනාති පීළනවසෙන අත්තභාවස්ස විජ්ඣනට්ඨෙන. හුත්වාති පච්චයසමාගමෙන උප්පජ්ජිත්වා. තෙන පාකභාවපුබ්බකො අත්තලාභො වුත්තො. අභාවාකාරෙනාති භඞ්ගුපගමනාකාරෙන. තෙන විද්ධංසභාවො වුත්තො. උභයෙන උදයබ්බයපරිච්ඡින්නතාය සිඛප්පත්තං අනිච්චතං දස්සෙති. ස්වායං හුත්වා අභාවාකාරො ඉතරාසුපි වෙදනාසු ලබ්භතෙව, අධිකො ච පන ද්වින්නං දුක්ඛසභාවො. දුක්ඛතාවසෙන පුරිමානං වෙදනානං දට්ඨබ්බතාය දස්සිතත්තා පච්ඡිමාය වෙදනාය එවං දට්ඨබ්බතා දස්සිතා. අද්දාති ඤාණගතියා සච්ඡිකත්වා අදක්ඛි. ඤාණගමනඤ්හෙතං, යදිදං දුක්ඛතො දස්සනං. සන්තසභාවං සුඛදුක්ඛතො උපසන්තරූපත්තා.

දට්ඨබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සල්ලසුත්තවණ්ණනා

254. ද්වීසු ජනෙසූති සුතවන්තඅස්සුතවන්තෙසු ද්වීසු ජනෙසු. අනුගතවෙධන්ති පුබ්බෙ පවත්තවෙධස්ස අනුගතවෙධං. බලවතරා දිගුණා විය හුත්වා දළ්හතරපවත්තියා. එවමෙවාති යථා විද්ධස්ස පුරිසස්ස අනුවෙධනා බලවතරා, එවමෙව. සමාධිමග්ගඵලානි නිස්සරණං වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවසෙන. සමාධිසීසෙන හෙත්ථ ඣානඤ්ච ගහිතං. සො න ජානාති අනධිගතත්තා. නිස්සරණන්ති ජානාති අනිස්සරණමෙව. තාසං සමධිගතානං සුඛදුක්ඛවෙදනානං. න විප්පයුත්තො අප්පහීනකිලෙසත්තා. සඞ්ඛාතධම්මස්සාති සඞ්ඛාය පඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාතචතුක්ඛන්ධස්ස. තෙනාහ ‘‘තුලිතධම්මස්සා’’ති. ඉමස්මිම්පි සුත්තෙ පුරිමසුත්තෙ විය ආරම්මණානුසයොව කථිතො, සො පන තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. අනුරොධවිරොධපහානස්ස වුත්තත්තා ඛීණාසවො ධුරං. අනාගාමීපි වට්ටති, තස්ස විරොධප්පහානං ලබ්භති.

සල්ලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. පඨමගෙලඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා

255. සද්දහිත්වා ගිලානෙ උපට්ඨාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්තීති යොජනා. තත්ථාති තස්මිං ඨානෙ. කම්මට්ඨානානුයොගො සප්පායො යෙසං තෙ කම්මට්ඨානසප්පායා, සතිපට්ඨානරතාති අත්ථො. අනිච්චතං අනුපස්සන්තොති කායං පටිච්ච උප්පන්නාය වෙදනාය ච අනිච්චතං අනුපස්සන්තො. වයං අනුපස්සන්තොතිආදීසුපි එසෙව නයො. වයන්ති පන තාය එව ඛයසඞ්ඛාතං. විරාගන්ති විරජ්ජනං. පටිනිස්සග්ගන්ති පරිච්චාගපටිනිස්සග්ගං, පක්ඛන්දනපටිනිස්සග්ගම්පි වා.

ආගමනීයපටිපදාති අරියමග්ගස්ස ආගමනට්ඨානියා පුබ්බභාගපටිපදා. පුබ්බභාගායෙව න ලොකුත්තරා. සම්පජඤ්ඤං පුබ්බභාගියමෙව. තිස්සො අනුපස්සනා පුබ්බභාගායෙව විපස්සනාපරියාපන්නත්තා. මිස්සකාති ලොකියලොකුත්තරමිස්සකා. භාවනාකාලො දස්සිතො ‘‘නිරොධානුපස්සිනො විහරතො, පටිනිස්සග්ගානුපස්සිනො විහරතො රාගානුසයො පහීයතී’’ති වුත්තත්තා.

පඨමගෙලඤ්ඤසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8-9. දුතියගෙලඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා

256-257. ඵස්සං පටිච්චාති එත්ථ ඵස්සසීසෙන ඵස්සායතනානං ගහණං. න හි ඵස්සායතනෙහි විනා ඵස්සස්ස සම්භවො. තෙනාහ ‘‘කායොව හි එත්ථ ඵස්සොති වුත්තො’’ති, ඵස්සසීසෙන වුත්තොති අධිප්පායො. නවමං උත්තානමෙව හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා.

දුතියගෙලඤ්ඤසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඵස්සමූලකසුත්තවණ්ණනා

258. සුඛවෙදනාය හිතං සුඛවෙදනියං. සො පනෙස හිතභාවො පච්චයභාවෙනාති ආහ ‘‘සුඛවෙදනාය පච්චයභූත’’න්ති. ඉමස්මිම්පි සුත්තද්වයෙති ඉමස්මිං නවමෙ දසමෙ ච සුත්තෙපි. සම්මසනචාරවෙදනාති සම්මසනීයවෙදනා එව කථිතා, න ලොකුත්තරාති අධිප්පායො.

ඵස්සමූලකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සගාථාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.