3. සබ්බවග්ගො

1. සබ්බසුත්තවණ්ණනා

23. සබ්බ-සද්දො පකරණවසෙන කත්ථචි සප්පදෙසෙපි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං අනවසෙසවිසයෙන සබ්බ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බසබ්බ’’න්ති, සබ්බමෙව හුත්වා සබ්බන්ති අත්ථො. ආයතනභාවං සබ්බං ආයතනසබ්බං, සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො.

තස්ස අවිසයාභාවතො න අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චීති. ඉධාති නිපාතමත්තං, ඉධ වා සදෙවකෙ ලොකෙ, දස්සනභූතෙන ඤාණෙන අදිට්ඨං නාම කිඤ්චි නත්ථීති අත්ථො. යදි එවං අනුමානවිසයං නු ඛො කථන්ති ආහ ‘‘අථො අවිඤ්ඤාත’’න්ති. අඤ්ඤෙසං අපච්චක්ඛම්පි අවිඤ්ඤාතං තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති අදිට්ඨං අවිඤ්ඤාතං නත්ථි. පච්චුප්පන්නං අතීතමෙව ඤෙය්‍යං ගහිතං, අනාගතං නු ඛො කථන්ති ආහ – ‘‘අජානිතබ්බ’’න්ති, තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ජානිතුං ඤාතුං අසක්කුණෙය්‍යං නාම තස්ස කිඤ්චි නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සබ්බං අභිඤ්ඤාසී’’තිආදි.

සකලස්ස සක්කායධම්මස්ස පරිග්ගහිතත්තා සක්කායසබ්බං. සබ්බධම්මෙසූති පඤ්චන්නං ද්වාරානං ආරම්මණභූතෙසු සබ්බෙසු ධම්මෙසු. යස්මා ඡසුපි ආරම්මණෙසු ගහිතෙසු පදෙසසබ්බං නාම න හොති, තස්මා ‘‘පඤ්චාරම්මණමත්ත’’න්ති වුත්තං. පදෙසසබ්බං සක්කායසබ්බං න පාපුණාති තස්ස තෙභූමකධම්මෙසු එකදෙසස්ස අසඞ්ගණ්හනතො. සක්කායසබ්බං ආයතනසබ්බං න පාපුණාති ලොකුත්තරධම්මානං අසඞ්ගණ්හනතො. ආයතනසබ්බං සබ්බසබ්බං න පාපුණාති. යස්මා ආයතනසබ්බෙන චතුභූමකධම්මාව පරිග්ගහිතා, න ලක්ඛණපඤ්ඤත්තියො, යස්මා සබ්බසබ්බං දස්සෙන්තෙන බුද්ධඤාණවිසයො දස්සිතො, තස්මා ‘‘සබ්බසබ්බං න පාපුණාතී’’ති එත්ථාපි ‘‘කස්මා…පෙ… නත්ථිතායා’’ති සබ්බං ඤාතාරම්මණෙනෙව පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං කතං. ‘‘ආයතනසබ්බෙපි ඉධ විපස්සනුපගධම්මාව ගහෙතබ්බා අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසවසෙනපි සම්මසනචාරස්සෙව ඉච්ඡිතත්තා’’ති වදන්ති.

පටික්ඛිපිත්වාති ‘‘ඉදං සබ්බං නාම න හොතී’’ති එවං පටික්ඛිපිත්වා. තස්සාති ‘‘අඤ්ඤං සබ්බං පඤ්ඤාපෙස්සාමී’’ති වදන්තස්ස. වාචාය වත්තබ්බවත්ථුමත්තකමෙවාති වඤ්ඣාපුත්තගගනකුසුමාදිවාචා විය එතස්ස වාචාය කෙවලං වත්තබ්බවත්ථුකමෙව භවෙය්‍ය, න අත්ථො, වචනමත්තකමෙවාති අත්ථො. අතික්කමිත්වාති අනාමසිත්වා අග්ගහෙත්වා. තං කිස්ස හෙතූති විඝාතාපජ්ජනං කෙන හෙතුනා. යථා තං අවිසයස්මින්ති යථා අඤ්ඤොපි කොචි අවිසයෙ වායමන්තො, එවන්ති අත්ථො. අට්ඨකථායං පන යස්මා පාළියං ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’ති වුත්තකාරණමෙව උපනයනවසෙන දස්සෙතුං ‘‘යථා ත’’න්තිආදි වුත්තං. කාරණොපනයනඤ්ච කාරණමෙවාති ‘‘යථාති කාරණවචන’’න්ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘එවං ඉමස්මිම්පි අවිසයෙ’’තිආදි.

සබ්බසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පහානසුත්තවණ්ණනා

24. සබ්බස්සාති ද්වාරාරම්මණෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තස්ස. පහානායාති තප්පටිබද්ධඡන්දරාගපහානවසෙන පජහනාය. චක්ඛුසම්ඵස්සන්ති චක්ඛුසන්නිස්සිතඵස්සං. මූලපච්චයන්ති මූලභූතං පච්චයං කත්වා, සහජාතවෙදනාය චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එසෙව නයොති අපදෙසෙන ‘‘සොතසම්ඵස්සං මූලපච්චයං කත්වා’’තිආදිනා වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. මනොති භවඞ්ගචිත්තං මනොද්වාරස්ස අධිප්පෙතත්තා. ආරම්මණන්ති ධම්මාරම්මණං. සහාවජ්ජනකජවනන්ති සහමනොද්වාරාවජ්ජනකං ජවනං. තංපුබ්බකත්තා මනොවිඤ්ඤාණඵස්සවෙදනානං මූලපච්චයභූතා සබ්බෙස්වෙව චක්ඛුද්වාරාදීසු වුත්තිත්තා තදනුරූපතො ‘‘භවඞ්ගසහජාතො සම්ඵස්සො’’ති වුත්තං. සහාවජ්ජනවෙදනාය ජවනවෙදනා ‘‘වෙදයිත’’න්ති අධිප්පෙතා, භවඞ්ගසම්පයුත්තාය පන වෙදනාය ගහණෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. භවඞ්ගතො අමොචෙත්වා භවඞ්ගචිත්තෙන සද්ධිංයෙව ආවජ්ජනං ගහෙත්වා මනොද්වාරාවජ්ජනං භවඞ්ගං දට්ඨබ්බං. යා පනෙත්ථ දෙසනාති යා එත්ථ ‘‘පහානායා’’තිආදිනා පවත්තදෙසනා සත්ථු අනසිට්ඨි ආණා. අයං පණ්ණත්ති නාම තස්ස තස්ස අත්ථස්ස පකාරතො ඤාපනතො. එත්ථ සබ්බග්ගහණෙන සබ්බෙ සභාවධම්මා ගහිතා, පඤ්ඤත්ති පන කතමාති විචාරණාය තං දස්සෙතුං ‘‘යා පනෙත්ථා’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

පහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා

25. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය. ය-කාරලොපවසෙනායං නිද්දෙසො ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.28, 405; ම. නි. 1.154) විය, තථා ‘‘පරිඤ්ඤා’’ති එත්ථාපි. සබ්බන්ති ආයතනසබ්බං. තඤ්හි අභිඤ්ඤෙය්‍යං. අභිජානිත්වාති අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා. පරිජානිත්වාති තීරණපරිඤ්ඤාය අනිච්චාදිතො පරිජානිත්වා. පජහනත්ථායාති පහානපරිඤ්ඤාය අනවසෙසතො පජහනාය.

අභිඤ්ඤාපරිඤ්ඤාපහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා

26. ‘‘අභිජාන’’න්තිආදිනා එත්ථ භගවා පඨමං කණ්හපක්ඛං දස්සෙත්වා සුක්කපක්ඛං දස්සෙති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. තෙනෙත්ථ වට්ටවිවට්ටං කථිතං.

පඨමඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා

27. චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බධම්මො නාම රූපායතනමෙවාති ආහ ‘‘හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙවා’’ති. ඉධ අනාපාථගතං ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤාතබ්බා ධම්මා’’ති වුත්තත්තා. හෙට්ඨා ආපාථගතම්පි අනාපාථගතම්පි ගහිතමෙව ‘‘යෙ ච රූපා’’ති අනවසෙසතො වුත්තත්තා. තෙ හි වෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා සහ චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන විඤ්ඤාතබ්බත්තා. තථා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණං තෙහි එකුප්පාදං එකවත්ථුකං එකනිරොධං එකාරම්මණමෙව. සෙසපදෙසූති සෙසෙසු ‘‘යඤ්ච සොතං යෙ ච සද්දා’’තිආදිනා ආගතෙසු කණ්හපක්ඛෙ පඤ්චසු, සුක්කපක්ඛෙ ඡසුපි පදෙසු. එසෙව නයොති ය්වායං ‘‘හෙට්ඨා ගහිතරූපමෙව ගණ්හිත්වා’’ති අත්ථො වුත්තො. එසො එව තත්ථපි අත්ථවණ්ණනානයො.

දුතියඅපරිජානනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

28. ගයානාමිකාය නදියා අවිදූරෙ පවත්තො ගාමො ගයා නාම, තස්සං ගයායං විහරතීති සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. ගයාගාමස්ස හි ආසන්නෙ ගයාසීසනාමකෙ පිට්ඨිපාසාණෙ භගවා තදා විහාසි. තෙනාහ ‘‘භගවා තත්ථ විහරතී’’ති.

තත්‍රාති ‘‘භික්ඛූ ආමන්තෙසී’’ති යෙ භික්ඛූ ආමන්තෙසි, යථා චායං දෙසනා තෙසං සප්පායා ජාතා, තත්‍ර තස්මිං අත්ථද්වයෙ විභාවෙතබ්බෙ අයං අනුපුබ්බිකථා සමුදාගමතො පට්ඨාය අනුපටිපාටිකථා. ඉතොති ඉමස්මා කප්පතො. කිරාති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. පාරමිතාපරිභාවනාය පරිපාකගතෙ. ඤාණෙති බොධිඤාණෙ. කනිට්ඨපුත්තො වෙමාතිකභාතා භගවතො. වෙළුභිත්තිකුටිකාහි පරික්ඛිපිත්වා බහිද්ධා, අන්තො පන පටසාණීහි.

සබ්බෙසං සත්තානං. පුඤ්ඤචෙතනං අන්තො අබ්භන්තරෙ පවෙසෙති. භගවාපි තස්ස පුත්තොති කත්වා ‘‘අඤ්ඤෙ තයො පුත්තා’’ති වුත්තං. අවිප්පකිරිත්වාති පරාජයෙන අවිප්පකිරිය අපලායිත්වා. පිදහීති දාතුං න සක්කොමීති තථා අකාසි. සච්චවාදිතාය ගණ්හිංසූති රාජකුලස්ස සච්චවාදිතාය අත්තනො වරං ගණ්හිංසු.

විනිවත්තිතුන්ති පටිඤ්ඤාය නිවත්තිතුං. අන්තරාති තුම්හෙහි පරිච්ඡින්නකාලස්ස අන්තරා එව මතා. අට්ඨවීසතිහත්ථට්ඨානං උසභං නාම. උසභෙ අට්ඨවීසතිහත්ථප්පමාණෙ ඨානෙ. දානග්ගෙ බ්‍යාවටොති පසුතො.

සොති භගවා. තථාරූපඤ්හි බුද්ධානං දෙසනාපාටිහාරියං, යථා දෙසනාය ගහිතො අත්ථො පච්චක්ඛතො විභූතො හුත්වා උපට්ඨාති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසං…පෙ… දෙසෙස්සාමී’’ති. සන්නිට්ඨානන්ති චිරකාලපරිචිතාදිත්තඅග්ගිකානං ආදිත්තපරියායදෙසනාව සප්පායාති නිච්ඡයමකාසි. පදිත්තන්ති පදීපිතං එකාදසහි අග්ගීහි එකජාලීභූතං. තෙනාහ ‘‘සම්පජ්ජලිත’’න්ති. දුක්ඛලක්ඛණං කථිතං චක්ඛාදීනං එකාදසහි අග්ගීහි ආදිත්තභාවෙන දුක්ඛමතාය දුක්ඛස්ස කථිතත්තා.

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා

29. අධිසද්දෙන සමානත්ථො අද්ධසද්දොති ආහ ‘‘අද්ධභූතන්ති අධිභූත’’න්තිආදි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

අද්ධභූතසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා

30. මඤ්ඤිතං නාම තණ්හාමානදිට්ඨීහි ගහෙතබ්බං මඤ්ඤිතං. සබ්බස්මිං මඤ්ඤිතන්ති සබ්බමඤ්ඤිතං, තස්ස සමුග්ඝාතො සෙතුඝාතො, තදාවහං සබ්බමඤ්ඤිතසමුග්ඝාතසාරුප්පං. අට්ඨකථායං පන ‘‘මඤ්ඤිතං නාම චක්ඛාදීසු එව උප්පජ්ජති, නාඤ්ඤස්මි’’න්ති දුතියනයො වුත්තො. අනුච්ඡවිකන්ති අනුරූපං අවිලොමං. ඉධාති ඉධෙව සාසනෙ අඤ්ඤත්ථ තදභාවතො. ‘‘තණ්හා-මානදිට්ඨිමඤ්ඤිතාන’’න්ති වුත්තං මඤ්ඤිතත්තයං සපරසන්තානෙසු පටිපක්ඛවසෙන යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුං අහන්ති වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘චක්ඛුං අහ’’න්ති ඉමිනා අජ්ඣත්තවිසයං දිට්ඨිමඤ්ඤිතඤ්ච දස්සෙති අත්තාභිනිවෙසාහංකාරදීපනතො. ‘‘මම’’න්ති ඉමිනා තණ්හාමඤ්ඤිතං මානමඤ්ඤිතම්පි වා, පරිග්ගහමුඛෙනපි සෙය්‍යාදිතො මානුප්පජ්ජනතො. සෙසපදද්වයෙපි ඉමිනා නයෙන මඤ්ඤිතවිභාගො වෙදිතබ්බො. අහන්ති අත්තාව, සො ච චක්ඛුස්මිං තදධීනවුත්තිත්තා ‘‘පරො’’ති න මඤ්ඤති. මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුස්මිං සති ලබ්භනතො, අසති න මඤ්ඤති තථාමඤ්ඤිතස්ස පච්චයඝාතතො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

අහං චක්ඛුතො නිග්ගතොති ‘‘අහ’’න්ති වත්තබ්බො අයං සත්තො චක්ඛුතො නිග්ගතො තත්ථ සුඛුමාකාරෙන උපලබ්භනතො. මම කිඤ්චනපලිබොධො චක්ඛුතො නිග්ගතො තස්මිං සති එව උපලබ්භනතො. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථ පරොති පරො සත්තො. මම චක්ඛූති න මඤ්ඤති යස්ස තං චක්ඛු, තස්ස ‘‘අහ’’න්ති වත්තබ්බස්සෙව අභාවතො. මමත්තභූතන්ති මම කාරණං. සෙසං උත්තානමෙව. එවමෙතස්මිං සුත්තෙ චක්ඛුරූප-චක්ඛුවිඤ්ඤාණ-චක්ඛුසම්ඵස්ස-සුඛදුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවසෙන සත්ත වාරා චක්ඛුද්වාරෙ, තථා සොතද්වාරාදීසූති ඡ සත්තකා ද්වෙචත්තාලීස. පුන සක්කායවසෙන ‘‘සබ්බං න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා වුත්තං, තෙන තෙචත්තාලීස. පුන තෙභූමකවට්ටං ‘‘ලොකො’’ති ගහෙත්වා ‘‘න කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියතී’’ති වුත්තං, තෙන චතුචත්තාලීස හොන්ති. එවං සබ්බථාපි චතුචත්තාලීසාය ඨානෙසු අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතාති වෙදිතබ්බා. ‘‘චතුචත්තාලීසාධිකසතෙසූ’’ති කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛන්ති, සා ච පමාදලෙඛා.

සමුග්ඝාතසාරුප්පසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා

31. උපකාරභූතා තදාවහත්තා. තතොති මඤ්ඤිතාකාරතො. තන්ති මඤ්ඤනාවත්ථුං. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති යථා මඤ්ඤති අනිච්චාදිආකාරතො, අඤ්ඤෙන අනිච්චාදිනා ආකාරෙන හොති. අඤ්ඤථාභාවං විපරිණාමන්ති උප්පාදවයතාය අඤ්ඤථාභාවං ජරාය මරණෙන ච ද්වෙධා විපරිණාමෙතබ්බං. තං උපගමනෙන අඤ්ඤථාභාවී, එවංභූතො හුත්වාපි ජීරණභිජ්ජනසභාවෙසු. භවෙසු සත්තො ලොකො උපරිපි භවංයෙව අභිනන්දති. හෙට්ඨා ගහිතමෙව සඞ්කඩ්ඪිත්වාති ‘‘චක්ඛුං න මඤ්ඤතී’’තිආදිනා හෙට්ඨා ගහිතමෙව ඛන්ධධාතුආයතනාති ඛන්ධාදිපරියායෙන එකතො ගහෙත්වා පුනපි මඤ්ඤනාවත්ථුං දස්සෙති. අවසානෙ ‘‘තතො තං හොතී’’ති වුත්තපදෙන සද්ධිං සබ්බවාරෙසු අට්ඨ අට්ඨ හොන්තීති ‘‘අට්ඨචත්තාලීසාය ඨානෙසූ’’ති වුත්තං.

පඨමසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා

32. දස්සෙත්වාති එත්ථ ලක්ඛණෙ අයං ත්වා-සද්දො, හෙතුම්හි වා. අනාදිසත්තසන්තානගතගාහත්තයලක්ඛිතා හි සත්ථු, තිපරිවට්ටදෙසනා තංනිමිත්තං යාවදෙව තප්පහානාය පවත්තිතභාවතො. අරහත්තං පාපෙත්වා විපස්සනා කථිතාති අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සහ විපස්සනාය චත්තාරොපි මග්ගා කථිතා’’ති.

දුතියසමුග්ඝාතසප්පායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සබ්බවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.