15. නවපුරාණවග්ගො

1. කම්මනිරොධසුත්තවණ්ණනා

146. සම්පති විජ්ජමානස්ස චක්ඛුස්ස තංනිබ්බත්තස්ස කම්මස්ස ච අධිප්පෙතත්තා ‘‘න චක්ඛු පුරාණං, කම්මමෙව පුරාණ’’න්ති වත්වා යථා තස්ස චක්ඛුස්ස පුරාණපරියායො වුත්තො, තං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘කම්මතො පනා’’තිආදි. පච්චයනාමෙනාති පුරිමජාතිසංසිද්ධත්තා ‘‘පුරාණ’’න්ති වත්තබ්බස්ස පච්චයභූතස්ස කම්මස්ස නාමෙන. එවං වුත්තන්ති ‘‘පුරාණකම්ම’’න්ති එවං වුත්තං. පච්චයෙහි අභිසමාගන්ත්වා කතන්ති තණ්හාවිජ්ජාදිපච්චයෙහි අභිමුඛභාවෙන සමාගන්ත්වා සමෙච්ච නිබ්බත්තිතං. චෙතනායාති කම්මචෙතනාය. පකප්පිතන්ති අභිසමීහිතං. වෙදනායාති අත්තානං නිස්සාය ආරම්මණං කත්වා පවත්තාය වෙදනාය. වත්ථූති නිබ්බත්තිකාරණං පවත්තට්ඨානන්ති විපස්සනාපඤ්ඤාය පස්සිතබ්බං. කම්මස්ස නිරොධෙනාති කිලෙසානං අනුප්පාදනිරොධසිද්ධෙන කම්මස්ස නිරොධෙන. විමුත්තිං ඵුසතීති අරහත්තඵලවිමුත්තිං පාපුණාති. ආරම්මණභූතො නිරොධො නිබ්බානං ‘‘කම්මනිරොධො’’ති වුච්චති, ‘‘කම්මං නිරුජ්ඣති එත්ථා’’ති කත්වා. ‘‘ඣායථ, භික්ඛවෙ, මා පමාදත්ථා’’ති වුත්තත්තා ‘‘පුබ්බභාගවිපස්සනා කථිතා’’ති වුත්තං.

කම්මනිරොධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2-5. අනිච්චනිබ්බානසප්පායසුත්තාදිවණ්ණනා

147-150. නිබ්බානස්සාති නිබ්බානාධිගමස්ස, කිලෙසනිබ්බානස්සෙව වා. උපකාරපටිපදන්ති උපකාරාවහං පටිපදං. චතූසූති දුතියාදීසු චතූසු. නිබ්බානසප්පායා පටිපදා දෙසිතාති කත්වා ‘‘සහ විපස්සනාය චත්තාරො මග්ගා කථිතා’’ති වුත්තං.

අනිච්චනිබ්බානසප්පායසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6-7. අන්තෙවාසිකසුත්තාදිවණ්ණනා

151-152. අන්ත-සද්දො සමීපත්ථෙ වත්තති ‘‘උදකන්තං වනන්ත’’න්තිආදීසු, කිලෙසො පන අතිආසන්නෙ වසති අබ්භන්තරවුත්තිතායාති ‘‘අන්තෙවාසික’’න්ති වුත්තො විභත්තිඅලොපෙන යථා ‘‘වනෙකුසලො, කූලෙරුක්ඛා’’ති. තෙනාහ – ‘‘අනන්තෙවාසිකන්ති අන්තොවසනකිලෙසවිරහිත’’න්ති. ආචරණකකිලෙසවිරහිතන්ති සමුදාචරණකිලෙසරහිතං. අන්තො අස්ස වසන්තීති අස්ස පුග්ගලස්ස අන්තො අබ්භන්තරෙ චිත්තෙ වසන්ති පවත්තන්ති. තෙ එතං අධිභවන්තීති තෙ කිලෙසා එතං පුග්ගලං අභිභවිත්වා අත්තනො වසෙ වත්තෙන්ති. තෙනාහ – ‘‘අජ්ඣොත්ථරන්ති සික්ඛාපෙන්ති වා’’ති. තෙහි ආචරියෙහීති තෙහි කිලෙසසඞ්ඛාතෙහි සත්තෙ අත්තනො ගතියං ඨපෙන්තෙහි ආචරියෙහි. සත්තමං හෙට්ඨා කථිතනයමෙවාති යස්මා හෙට්ඨා ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, ඉධ ආයතනවසෙනාති අයමෙව විසෙසො.

අන්තෙවාසිකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. අත්ථිනුඛොපරියායසුත්තවණ්ණනා

153. පරියායති පරිගච්ඡති ඵලං එතස්සාති පරියායො හෙතූති ආහ – ‘‘යං පරියායන්ති යං කාරණ’’න්ති. පච්චක්ඛදිට්ඨෙ අවිපරීතෙ අත්ථෙ පවත්තසද්ධා පච්චක්ඛසද්ධා යථා ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො’’ති (ම. නි. 1.288) ච. එවං කිරාති ඉති කිරාය උප්පන්නො සද්දහනාකාරො සද්ධාපතිරූපකො. එතන්ති ‘‘අඤ්ඤත්‍රෙව සද්ධායා’’ති එතං වචනං. රුචාපෙත්වාති කිඤ්චි අත්ථං අත්තනො මතියා රොචෙත්වා. ඛමාපෙත්වාති තස්සෙව වෙවචනං, චිත්තං තථා ඛමාපෙත්වා. තෙනාහ – ‘‘අත්ථෙතන්ති ගහණාකාරො’’ති. පරම්පරාගතස්ස අත්ථස්ස එවං කිරස්සාති අනුස්සවනං. කාරණං චින්තෙන්තස්සාති යුත්තිං චින්තෙන්තස්ස. කාරණං උපට්ඨාතීති ‘‘සාධූ’’ති අත්තනො චිත්තස්ස උපතිට්ඨති. අත්ථෙතන්ති ‘‘එතං කාරණං එවමයමත්ථො යුජ්ජතී’’ති චිත්තෙන ගහණං. ආකාරපරිවිතක්කොති යුත්තිපරිකප්පනා. ලද්ධීති නිච්ඡයෙන ගහණං, සා ච ඛො දිට්ඨි අයාථාවග්ගහණෙන අඤ්ඤාණමෙවාති දට්ඨබ්බං. තන්ති ලද්ධිං. අත්ථෙසාති එසා ලද්ධි මම උප්පන්නා අත්ථි යුත්තරූපා හුත්වා උපලබ්භති. එවං ගහණාකාරො දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති නාම, පඨමුප්පන්නලද්ධිසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිජ්ඣානං ඛමනාකාරො දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්ති නාම. පඤ්ච ඨානානීති යථාවුත්තානි සද්ධාදීනි පඤ්ච කාරණානි. මුඤ්චිත්වා අග්ගහෙත්වා. හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣානං රාගාදීනං අභාවං සන්ධාය ‘‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං රාගදොසමොහො’’ති අයං සෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා, සබ්බසො අභාවං සන්ධාය අසෙක්ඛානන්ති ආහ – ‘‘සෙක්ඛාසෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතා’’ති. ‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්ත’’න්තිආදිනා සෙක්ඛානං, ‘‘අසන්තං වා අජ්ඣත්ත’’න්තිආදිනා අසෙක්ඛානං පච්චවෙක්ඛණා කථිතාති දට්ඨබ්බං.

අත්ථිනුඛොපරියායසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9-10. ඉන්ද්‍රියසම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා

154-155. ‘‘සම්පන්නසීලා, භික්ඛවෙ, විහරථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.64) විය පරිපුණ්ණත්ථො ඉධ සම්පන්න-සද්දොති ආහ ‘‘පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො’’ති. ඉන්ද්‍රියෙහි සමන්නාගතත්තා පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො නාම හොතීති සම්බන්ධො. එවං සති සමන්නාගමසම්පත්ති වුත්තා හොතීති ආසඞ්කන්තො ‘‘චක්ඛාදීනි වා’’තිආදිමාහ. තං සන්ධායාති දුතියවිකප්පෙන වුත්තමත්ථං සන්ධාය. හෙට්ඨා ඛන්ධියවග්ගෙ ඛන්ධවසෙන දෙසනා ආගතා, ඉධ ආයතනවසෙනාති ආහ ‘‘වුත්තනයමෙවා’’ති.

ඉන්ද්‍රියසම්පන්නසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නවපුරාණවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තතියො පණ්ණාසකො.