10. සළවග්ගො

1. අදන්තඅගුත්තසුත්තවණ්ණනා

94. අදමිතාති දමං නිබ්බිසෙවනභාවං අනීතා. අගොපිතාති සතිසඞ්ඛාතාය වතියා න රක්ඛිතා. අපිහිතාති සතිකවාටෙන න පිහිතා. චතූහිපි පදෙහි ඉන්ද්‍රියානං අනාවරණමෙවාහ. අධිකං වහන්තීති අධිවාහා, දුක්ඛස්ස අධිවාහා දුක්ඛාධිවාහා. නිරයෙසු උප්පජ්ජනකං නෙරයිකං. ආදි-සද්දෙන සෙසපාළිං සඞ්ගණ්හාති.

සළෙවාති ඡ-කාරස්ස ස-කාරො, ළ-කාරො පදසන්ධිකරො. යත්ථාති නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. අනවස්සුතා අතින්තාති රාගෙන අතෙමිතා.

අස්සාදිතන්ති අස්සාදං ඉතං උපගතං. තෙනාහ ‘‘අස්සාදවන්ත’’න්ති. සුඛදුක්ඛන්ති ඉට්ඨානිට්ඨං. අන්වයතීති අන්වයො, හෙතු. ඵස්සොති අන්වයො එතස්සාති ඵස්සන්වයන්ති ආහ – ‘‘ඵස්සහෙතුක’’න්ති. ‘‘අවිරුද්ධ’’ඉති විභත්තිලොපෙන නිද්දෙසො.

පපඤ්චසඤ්ඤාති තණ්හාදිසමධූපසංහතසඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘කිලෙසසඤ්ඤාය පපඤ්චසඤ්ඤා නාම හුත්වා’’ති. පපඤ්චසඤ්ඤා එතෙසං අත්ථීති පපඤ්චසඤ්ඤා, ඉතරීතරා නරා. පපඤ්චයන්තාති සංසාරෙ පපඤ්චං චිරායනං කරොන්තා. සඤ්ඤිනොති ගෙහස්සිතසඤ්ඤාය සඤ්ඤාවන්තො. මනොමයං විතක්කන්ති කෙවලං මනසා සම්භාවිතං මිච්ඡාවිතක්කං. ඉරීයතීති ඉරියං පටිපත්තිං ඉරීයති පටිපජ්ජති.

සුට්ඨු භාවිතොති සුට්ඨුභාවං සුභාවනං ඉතො භාවිතභාවිතො. ඵුට්ඨස්ස චිත්තන්ති තෙන යථාවුත්තඵස්සෙන ඵුට්ඨං අස්ස චිත්තං. න විකම්පතෙ ක්වචීති කිස්මිඤ්චි ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණෙ න කම්පති. පාරගාති පාරගාමිනො භවථ.

අදන්තඅගුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා

95. අපසාදෙතීති තජ්ජෙති. උස්සාදෙතීති උක්කංසෙති. අයං කිර ථෙරො මාලුක්‍යපුත්තො. පමජ්ජිත්වාති යොනිසොමනසිකාරස්ස අනනුයුජ්ජනෙන පමජ්ජිත්වා.

යත්‍රාති පච්චත්තං වචනාලඞ්කාරෙ. නාමාති අසම්භාවනෙ අපසාදනපක්ඛෙ, උස්සාදනපක්ඛෙ පන සම්භාවනෙ. කිං ජාතන්ති කිං තෙන මහල්ලකභාවෙන ජාතන්ති මහල්ලකභාවං තිණායපි අමඤ්ඤමානො වදති. තෙනාහ ‘‘යදි…පෙ… අනුග්ගණ්හන්තො’’ති. අනුග්ගණ්හන්තොති අචින්තෙන්තො. මාදිසානං භගවතො ඔවාදො උපකාරාවහොති එතරහි ඔවාදඤ්ච පසංසන්තො.

‘‘අදිට්ඨා අදිට්ඨපුබ්බා’’තිආදිනා පරිකප්පවසෙන වුත්තනිදස්සනං ‘‘යථා එතෙසු ඡන්දාදයො න හොන්ති, එවමිතරෙසුපි පරිඤ්ඤාතෙසූ’’ති නයපටිපජ්ජනත්ථං, තෙසම්පි ඉමෙහි සමානෙතබ්බත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘සුපිනකූපමා කාමා’’ති (ම. නි. 1.234; 2.46; පාචි. 417; චූළව. 65).

චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨෙ දිට්ඨමත්තන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස රූපායතනං යත්තකො ගහණාකාරො, තත්තකං. කිත්තකං පමාණන්ති අත්තසංවෙදියං පරස්ස න දිසිතබ්බං, කප්පනාමත්තං රූපං. තෙනාහ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං හී’’තිආදි. රූපෙති රූපායතනෙ. රූපමත්තමෙවාති නීලාදිභෙදං රූපායතනමත්තං, න නීලාදි. විසෙසනිවත්තනත්ථො හි අයං මත්ත-සද්දො. යදි එවං, එව-කාරො කිමත්ථියො? චක්ඛුවිඤ්ඤාණඤ්හි රූපායතනෙ ලබ්භමානම්පි නීලාදිවිසෙසං ‘‘ඉදං නීලං නාම, ඉදං පීතං නාමා’’ති න ගණ්හාති. කුතො නිච්චානිච්චාදිසභාවත්ථන්ති සංහිතස්සපි නිවත්තනත්ථං එවකාරග්ගහණං. තෙනාහ ‘‘න නිච්චාදිසභාව’’න්ති. සෙසවිඤ්ඤාණෙහිපීති ජවනවිඤ්ඤාණෙහිපි.

දිට්ඨං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපායතනස්ස දස්සනන්ති කත්වා. තෙනාහ ‘‘රූපෙ රූපවිජානන’’න්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණමත්තමෙවාති යත්තකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං රූපායතනෙ ගහණමත්තං, තංමත්තමෙව මෙ සබ්බං චිත්තං භවිස්සතීති අත්ථො. ‘‘රාගාදිරහෙනා’’ති වා පාඨො. දිට්ඨං නාම පදත්ථතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨං රූපං. තත්ථෙවාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන දිට්ඨමත්තෙ රූපෙ. චිත්තත්තයං දිට්ඨමත්තං නාම චක්ඛුවිඤ්ඤාණං විය රාගාදිවිරහෙන පවත්තනතො. තෙනාහ ‘‘යථා ත’’න්ති ආදි.

මනොද්වාරාවජ්ජනෙන විඤ්ඤාතාරම්මණං විඤ්ඤාතන්ති අධිප්පෙතං රාගාදිවිරහෙන විඤ්ඤෙය්‍යතො. තෙනාහ ‘‘යථා ආවජ්ජනෙනා’’තිආදි.

තදාති තස්මිං කාලෙ, න තතො පට්ඨායාති අයමෙත්ථ අත්ථොති දස්සෙති. ‘‘දිට්ඨමත්ත’’න්තිආදිනා යෙසං රාගාදීනං නිවත්තනං අධිප්පෙතං, තෙ ‘‘තෙනා’’ති එත්ථ ත-සද්දෙන පච්චාමසීයන්තීති ‘‘තෙන රාගෙන වා රත්තො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති විසයෙ භුම්මං, විසයභාවො ච විසයිනා සම්බන්ධවසෙන ඉච්ඡිතබ්බොති වුත්තං ‘‘පටිබද්ධො’’තිආදි.

සතීති රූපස්ස යථාසභාවසල්ලක්ඛණා සති මුට්ඨා පියනිමිත්තමනසිකාරෙන අනුප්පජ්ජනතො න දිස්සති නප්පවත්තති. අජ්ඣොසාති අජ්ඣොසාය. ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා අත්තනියකරණෙන.

අභිජ්ඣා ච විහෙසා චාති කරණත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති ආහ – ‘‘අභිජ්ඣාය ච විහෙසාය චා’’ති. අත්ථවසෙන විභත්තිපරිණාමොති ආහ – ‘‘අභිජ්ඣාවිහෙසාහී’’ති. ආචිනන්තස්සාති වඩ්ඪෙන්තස්ස. පටිස්සතොති පතිස්සතො සබ්බත්ථ සතියා යුත්තො. සෙවතො චාපීති එත්ථ ච-සද්දො අපි-සද්දො ච නිපාතමත්තන්ති ‘‘සෙවන්තස්ස’’ඉච්චෙව අත්ථො වුත්තො.

මාලුක්‍යපුත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. පරිහානසුත්තවණ්ණනා

96. පරිහානසභාවන්ති අනවජ්ජධම්මෙහි පරිහායනසභාවං. අභිභවිතානීති අභිභූතානි නිබ්බිසෙවනභාවාකාරෙන. සරසඞ්කප්පාති තස්මිං තස්මිං විසයෙ අනවට්ඨිතභාවෙන සඞ්කප්පා. සංයොජනියාති සංයොජෙතබ්බා. සංයොජනානඤ්හි පුනප්පුනං උප්පත්තියා ඔකාසං දෙන්තො කිලෙසජාතං අධිවාසෙති නාම. කිලෙසො එව කිලෙසජාතං. ආරම්මණං පන චිත්තෙ කරොන්තො අධිවාසෙති නාම. ඡන්දරාගප්පහානෙන න පජහති ආරම්මණං, කිලෙසං පන අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන එව. අභිභවිතං ආයතනන්ති කථිතං අධිවාසනාදිනා. ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පරිහානධම්මො හොතී’’ති ධම්මං පුච්ඡිත්වා තං විභජන්තෙන භගවතා ‘‘තඤ්චෙ භික්ඛු අධිවාසෙතී’’තිආදිනා පුග්ගලෙන පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ධම්මො දස්සිතො.

පරිහානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. පමාදවිහාරීසුත්තවණ්ණනා

97. න පිදහිත්වා චක්ඛුන්ද්‍රියං න පිදහිත්වා සඤ්ඡාදිත්වා ඨිතස්ස. බ්‍යාසිඤ්චතීති කිලෙසෙහි විසෙසෙන ආසිඤ්චති. කිලෙසතින්තන්ති කිලෙසෙහි අවස්සුතං. දුබ්බලපීති තරුණා න බලප්පත්තා. බලවපීති උබ්බෙගා ඵරණප්පත්තා ච පීති. දරථප්පස්සද්ධීති කායචිත්තදරථවූපසමලක්ඛණා පස්සද්ධි. න උප්පජ්ජන්ති පච්චයපරම්පරාය අසිද්ධත්තා. ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, පමාදවිහාරී හොතී’’තිආදිනා පුග්ගලං පුච්ඡිත්වා ‘‘පාමොජ්ජං න හොති, පාමොජ්ජං ජායතී’’තිආදිනා ච, ධම්මෙන ‘‘පමාදවිහාරී අප්පමාදවිහාරී’’ති ච පුග්ගලො දස්සිතො.

පමාදවිහාරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සංවරසුත්තවණ්ණනා

98. ඉදන්ති ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අසංවරො’’ති? ඉදං වචනං. පහාතබ්බධම්මක්ඛානවසෙනාති පහාතබ්බධම්මස්සෙව කථනං වුත්තං. ‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, අසංවරො හොතී’’ති ධම්මං පුච්ඡිත්වා ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා’’තිආදිනා ධම්මොව විභත්තො.

සංවරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

99. චිත්තෙකග්ගතායාති සමථවසෙන චිත්තෙකග්ගතාය. පරිහායමානෙති තස්ස අලාභෙන පරිහායමානෙ. කම්මට්ඨානන්ති විපස්සනාකම්මට්ඨානං, සමථමෙව වා.

7. පටිසල්ලානසුත්තවණ්ණනා

100. කම්මට්ඨානන්ති සමථවිපස්සනාකම්මට්ඨානං.

8-9. පඨමනතුම්හාකංසුත්තාදිවණ්ණනා

101-102. උපමං පරිවාරෙත්වාති උපමං පරිහරිත්වා. සුද්ධිකවසෙනාති උපමාය විනා කෙවලමෙව.

10. උදකසුත්තවණ්ණනා

103. උදකොති තස්ස නාමං. වෙදං ඤාණං. සබ්බං ජිතවාති සබ්බජි. අවඛතන්ති නිඛතං. උච්ඡාදනධම්මොති උච්ඡාදෙතබ්බසභාවො. පරිමද්දනධම්මොති පරිමද්දිතබ්බසභාවො. පරිහතොති පරිහරිතො. ඔදනකුම්මාසූපචයුච්ඡාදනපරිමද්දනපදෙහීති වත්තබ්බං. උච්ඡාදනං වා පරිමද්දනමත්තමෙවාති කත්වා න ගහිතං.

උදකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සළවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියො පණ්ණාසකො.