9. ථෙරවග්ගො

1. ආනන්දසුත්තවණ්ණනා

83. පටිච්චාති නිස්සයං කත්වා. ‘‘එසොහමස්මී’’ති දිට්ඨිග්ගාහො, ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’ති මානග්ගාහො ච තණ්හාවසෙනෙව හොන්තීති තණ්හාපි තථාපවත්තියා පච්චයභූතා තථාපවත්ති එවාති වුත්තං ‘‘අස්මීති එවං පවත්තං තණ්හාමානදිට්ඨිපපඤ්චත්තයං හොතී’’ති. දහරසද්දො බාලදාරකෙපි පවත්තතීති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘යුවා’’ති වුත්තං. යුවාපි එකො අමණ්ඩනසීලොති තතො විසෙසනත්ථං ‘‘මණ්ඩනකජාතිකො’’ති වුත්තං. තෙන මුඛනිමිත්තපච්චවෙක්ඛණස්ස සබ්භාවං දස්සෙති. තන්ති ආදාසමණ්ඩලං ඔලොකයතො. පරම්මුඛං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍යාති යදි පුරත්ථිමදිසාභිමුඛං හුත්වා ඨිතං, මුඛනිමිත්තම්පි පුරත්ථිමදිසාභිමුඛමෙව හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍යාති අත්ථො. යදිපි පරස්ස සදිසස්ස මුඛං භවෙය්‍ය, තථාපි කාචි අසදිසතා භවෙය්‍යාති වුත්තං ‘‘වණ්ණාදීහි අසදිසං හුත්වා පඤ්ඤායෙය්‍යා’’ති. නිභාසරූපන්ති පටිභාසරූපං. නිභාසරූපං තාව කංසාදිමයෙ පභස්සරෙ මණ්ඩලෙ පඤ්ඤායතු, උදකෙ පන කථන්ති ‘‘කෙන කාරණෙනා’’ති පුච්ඡති. ඉතරො ‘‘මහාභූතානං විසුද්ධතායා’’ති වදන්තො තත්ථාපි යථාලද්ධපභස්සරභාවෙනෙවාති දස්සෙති. එත්ථ ච මණ්ඩනජාතිකො පුරිසො විය පුථුජ්ජනො, ආදාසතලාදයො විය පඤ්චක්ඛන්ධා, මුඛනිමිත්තං විය ‘‘අස්මී’’ති ගහණං, මුඛනිමිත්තං උපාදාය දිස්සමානරූපාදි විය ‘‘අස්මී’’ති සති ‘‘අහමස්මී’’ති ‘‘පරොස්මී’’තිආදයො ගාහවිසෙසා. අභිසමෙතොති අභිසමිතො, අයමෙව වා පාඨො.

ආනන්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. තිස්සසුත්තවණ්ණනා

84. මධුරකං වුච්චති කායෙ විභාරන්ති ආහ – ‘‘මධුරකජාතො වියාති සඤ්ජාතගරුභාවො වියා’’ති. ගරුභාවෙ සති ලහුතා අනොකාසාව, තථා මුදුතා කම්මඤ්ඤතා චාති වුත්තං ‘‘අකම්මඤ්ඤො’’ති. ‘‘කායෙ’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං. න පක්ඛායන්තීති පකාසා හුත්වා න ඛායන්ති. තෙනාහ ‘‘න පාකටා හොන්තී’’ති. උපට්ඨහන්තීති උපතිට්ඨන්ති. න දිස්සතීති ගහණං න ගච්ඡති. මහාවිචිකිච්ඡාති අට්ඨවත්ථුකා සොළසවත්ථුකා ච විමති. න හි උප්පජ්ජති පරිපක්කකුසලමූලත්තා.

කාමානමෙතං අධිවචනන්ති පදං උද්ධරිත්වා යෙන අධිප්පායෙන භගවතා නින්නං පල්ලලං කාමානං නිදස්සනභාවෙන ආභතං, තං අධිප්පායං විභාවෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං.

තිස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. යමකසුත්තවණ්ණනා

85. දිට්ඨි එව දිට්ඨිගතං ‘‘ගූථගතං මුත්තගත’’න්ති (ම. නි. 2.119; අ. නි. 9.11) යථා. දිට්ඨිගතං නාම ජාතං ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස සත්තස්ස ගහිතත්තා.

කුපිතෙති දිට්ඨිසඞ්ඛාතරොගෙන කුපිතෙ. පග්ගය්හාති තෙසං භික්ඛූනං සන්තිකෙ විය ථෙරස්ස සාරිපුත්තස්ස සම්මුඛා අත්තනො ලද්ධිං පග්ගය්හ ‘‘එවං ඛ්වාහ’’න්ති එවං නිච්ඡයෙන වත්තුං අසක්කොන්තො.

අනුයොගවත්තං නාම යෙන යුත්තො, තස්ස අත්තනො ගාහං නිජ්ඣානක්ඛන්තියාව යාථාවතො පවෙදනං. ථෙරස්ස අනුයොගෙ භුම්මන්ති ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ආවුසො යමකා’’තිආදිනා ථෙරෙන කථිතපුච්ඡාය භුම්මනිද්දෙසො. සචෙ තං ආවුසොති ඉදන්ති ‘‘සචෙ තං, ආවුසො’’ති එවමාදිකං ඉදං වචනං. එතන්ති යමකත්ථෙරං. අඤ්ඤන්ති අරහත්තං. වත්තබ්බාකාරෙන වදන්තො අත්ථතො අරහත්තං බ්‍යාකරොන්තො නාම හොතීති අධිප්පායෙන වදති.

එතස්ස පඨමමග්ගස්සාති එතස්ස ඉදානියෙව තිපරිවට්ටදෙසනාවසානෙ තයා අධිගතස්ස පඨමමග්ගස්ස. චතූහි යොගෙහීති අත්තතො පියතො උදාසිනතො වෙරිතොති චතූහිපි උප්පජ්ජනඅනත්ථයොගෙහි.

උපෙතීති තණ්හුපයදිට්ඨුපයෙහි උපාදියති තණ්හාදිට්ඨිවත්ථුං පප්පොති. උපාදියතීති දළ්හග්ගාහං ගණ්හාති. අධිතිට්ඨතීති අභිනිවිස්ස තිට්ඨති. කින්ති? ‘‘අත්තා මෙ’’ති. පච්චත්ථිකා මෙ එතෙති එතෙ රූපවෙදනාදයො පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා මය්හං පච්චත්ථිකා අනත්ථාවහත්තාති විපස්සනාඤාණෙන ඤත්වා. විපස්සනාය යොජෙත්වාති විපස්සනාය ඛන්ධෙ යොජෙත්වා.

යමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. අනුරාධසුත්තවණ්ණනා

86. තස්සෙව විහාරස්සාති මහාවනෙ යස්මිං විහාරෙ භගවා විහරති, තස්සෙව විහාරස්ස. ඉමෙති අඤ්ඤතිත්ථියා. යස්මා අයං ථෙරො ඨපනීයං පඤ්හං ඨපනීයභාවෙන න ඨපෙසි, තස්මා. අඤ්ඤතිත්ථියා…පෙ… එතදවොචුං. තෙනාහ ‘‘එකදෙසෙන සාසනසමයං ජානන්තා’’ති.

ගහිතමෙව හොති තතො පගෙව සිද්ධත්තා. තෙනාහ ‘‘තස්ස මූලත්තා’’ති. එවන්ති ‘‘දුක්ඛඤ්චෙව පඤ්ඤපෙමි, දුක්ඛස්ස ච නිරොධ’’න්ති එවං. වට්ටවිවට්ටමෙවාති පඤ්චන්නං පන ඛන්ධානං සමනුපස්සනාය වසෙන වට්ටං, ‘‘එවං පස්ස’’න්තිආදිනා විවට්ටං කථිතමෙව.

අනුරාධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. වක්කලිසුත්තවණ්ණනා

87. නගරමජ්ඣෙ මහාආබාධො උප්පජ්ජීති නගරමජ්ඣෙන ආගච්ඡන්තො කම්මසමුට්ඨානො මහන්තො ආබාධො උප්පජ්ජති. සමන්තතො අධොසීති සබ්බභාගෙන පරිප්ඵන්දි. ඉරියාපථං යාපෙතුන්ති සයනනිසජ්ජාදිභෙදං ඉරියාපථං පවත්තෙතුං. නිවත්තන්තීති ඔසක්කන්ති, පරිහායන්තීති අත්ථො. අධිගච්ඡන්තීති වඩ්ඪන්ති. සත්ථු ගුණසරීරං නාම නවවිධලොකුත්තරධම්මාධිගමමූලන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘නවවිධො හි…පෙ… කායො නාමා’’ති, යථා සත්තානං කායො පටිසන්ධිමූලකො.

කාළසිලායං කතවිහාරො කාළසිලාවිහාරො. මග්ගවිමොක්ඛත්ථායාති අග්ගමග්ගවිමොක්ඛාධිගමාය. දෙවතාති සුද්ධාවාසදෙවතා. අලාමකං නාම පුථුජ්ජනකාලකිරියාය අභාවතො. තෙනාහ ‘‘ථෙරො කිරා’’තිආදි. එකං ද්වෙ ඤාණානීති එකං ද්වෙ පච්චවෙක්ඛණඤාණානි සභාවතො අවස්සං උප්පජ්ජන්ති, අයං ධම්මතා. මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණානි තංතංමග්ගවුට්ඨානෙ උප්පජ්ජන්ති එව. එකං ද්වෙති වචනං උප්පන්නභාවදස්සනත්ථං වුත්තං.

ධූමායනභාවො ධූමාකාරතා, තථා තිමිරායනභාවො.

වක්කලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අස්සජිසුත්තවණ්ණනා

88. පස්සම්භිත්වාති නිරොධෙත්වා. නො ච ස්වාහන්ති නො ච සු අහං. පරිහායි කුප්පධම්මත්තා. එතන්ති සමාධිමත්තසාරං, සීලමත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. කථං හොතීති කථං අභිනන්දනා හොති. දුක්ඛං පත්වාති දුක්ඛුප්පත්තිහෙතු සුඛං පත්ථෙති ‘‘එවං මෙ දුක්ඛපරිළාහො න භවිස්සතී’’ති. යදග්ගෙනාති යෙන භාගෙන. ‘‘දුක්ඛං පත්ථෙතියෙවා’’ති වත්වා තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සුඛවිපරිණාමෙන හී’’තිආදි. සුඛවිපරිවත්තෙ සුඛවිපරිණාමදුක්ඛං, තස්මා සුඛං අභිනන්දන්තො අත්ථතො දුක්ඛං අභිනන්දති නාම.

අස්සජිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා

89. අත්තනියන්ති දිට්ඨිගතිකපරිකප්පිතස්ස අත්තනො සන්තකං. තෙනාහ ‘‘අත්තනො පරික්ඛාරජාත’’න්ති. තණ්හාමානො අධිගතො අරහත්තස්ස අනධිගතත්තා, නො දිට්ඨිමානො අධිගතො, තථා කාමරාගබ්‍යාපාදාපි. අනාගාමී කිර ඛෙමකත්ථෙරො, ‘‘සකදාගාමී’’ති කෙචි වදන්ති. සන්ධාවනිකායාති සඤ්චරණෙන. තෙනාහ ‘‘පුනප්පුනං ගමනාගමනෙනා’’ති. චතුක්ඛත්තුං ගමනාගමනෙනාති චතුක්ඛත්තුං ගමනෙන ච ආගමනෙන ච. තෙනාහ – ‘‘තං දිවසං ද්වියොජනං අද්ධානං ආහිණ්ඩී’’ති. ඤත්වාති අජ්ඣාසයං ඤත්වා. ථෙරොති ඛෙමකත්ථෙරො.

රූපමෙව අස්මීති වදතීති රූපක්ඛන්ධමෙව ‘‘අස්මී’’ති ගාහස්ස වත්ථුං කත්වා වදති. අධිගතො තණ්හාමානො.

අණුසහගතොති අණුභාවං ගතො. තෙනාහ ‘‘සුඛුමො’’ති. තයො ඛාරා විය තිස්සො අනුපස්සනා චිත්තසංකිලෙසස්ස විසොධනතො. සීලගන්ධාදීහි ගුණගන්ධෙහි.

කථෙතුන්ති උද්දෙසවසෙන කථෙතුං. පකාසෙතුන්ති නිද්දෙසවසෙන තමත්ථං පකාසෙතුං. ජානාපෙතුන්ති කාරණවසෙන ජානාපෙතුං. පතිට්ඨාපෙතුන්ති කථාපෙතුං. විවටං කාතුන්ති උදාහරණං වණ්ණෙත්වා පාකටං කාතුං. සුවිභත්තං කාතුන්ති අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො සුට්ඨු, විභත්තං කාතුං. උත්තානකං කාතුන්ති උපනයනිගමෙහි තමත්ථං විභූතං කාතුං. අඤ්ඤෙන නීහාරෙනාති විපස්සනාවිමුත්තෙන චිත්තාභිනීහාරෙන.

ඛෙමකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. ඡන්නසුත්තවණ්ණනා

90. මක්ඛීති ගුණමක්ඛනලක්ඛණෙන මක්ඛෙන සමන්නාගතො. පළාසීති යුගග්ගාහලක්ඛණෙන පළාසෙන සමන්නාගතො. එතං අවොචාති ‘‘ඔවදන්තු මං…පෙ… පස්සෙය්‍ය’’න්ති එතං අවොච.

ථෙරන්ති ඡන්නත්ථෙරං. අත්තනො දුග්ගහණෙන කඤ්චි උපාරම්භම්පි කරෙය්‍ය. තෙන වුත්තං ‘‘එවං කිර නෙසං අහොසී’’තිආදි. නිද්දොසමෙවස්ස කත්වාති ආදිතො අනුරූපත්තමෙව කත්වා සද්ධම්මං කථෙස්සාමාති.

පරිතස්සනා උපාදානන්ති භයපරිතස්සනා දිට්ඨුපාදානං. අනත්තනි සති අනත්තකතානි කම්මානි කමත්තානං ඵුසිස්සන්තීති භයපරිතස්සනා චෙව දිට්ඨුපාදානඤ්ච උප්පජ්ජති. පටිනිවත්තතීති යථාරද්ධවිපස්සනාතො පටිනිවත්තති, නාසක්ඛීති අත්ථො. කස්මා පනෙතස්ස විපස්සනමනුයුඤ්ජන්තස්ස එවං අහොසීති තත්ථ කාරණං වදති ‘‘අයං කිරා’’තිආදිනා. එවන්ති ‘‘කො නු ඛො මෙ අත්තා’’ති එවං න හොති. තාවතිකා විස්සත්ථීති ‘‘මය්හං ධම්මං දෙසෙතූ’’ති වුත්තවිස්සාසො අත්ථීති අත්ථො. ඉදං කච්චානසත්ථං අද්දසාති යොජනා. ‘‘ද්වයනිස්සිතො, කච්චාන, ලොකො’’තිආදි දිට්ඨිවිනිවෙඨනා. ‘‘එතෙ තෙ, කච්චාන, උභො අන්තෙ අනුපගම්මා’’තිආදි බුද්ධබලදීපනා.

ඡන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9-10. රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා

91-92. එතානි සුත්තානි. ඉධාගතානීති ඉමස්මිං වග්ගෙ ආනීතානි සඞ්ගීතිකාරෙහීති.

රාහුලසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ථෙරවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.