5. අත්තදීපවග්ගො

1. අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා

43. ද්වීහි භාගෙහි ආපො එත්ථ ගතාති දීපො, දීපො වියාති දීපො ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරනීයතාය. යො පරො න හොති, සො අත්තා, ඉධ පන ධම්මො අධිප්පෙතො. අත්තා දීපො එතෙසන්ති අත්තදීපා. පටිසරණත්ථො දීපට්ඨොති ආහ – ‘‘අත්තසරණාති ඉදං තස්සෙව වෙවචන’’න්ති. ලොකියලොකුත්තරො ධම්මො අත්තා නාම එකන්තනාථභාවතො. පඨමෙන පදෙන වුත්තො එව අත්ථො දුතියපදෙන වුච්චතීති වුත්තං ‘‘තෙනෙවාහා’’තිආදි. යවති එතස්මා ඵලං පසවතීති යොනි, කාරණං. කිං පභුති උප්පත්තිට්ඨානං එතෙසන්ති කිං පභුතිකා. පහානදස්සනත්ථං ආරද්ධං. තෙනෙවාහ ‘‘පුබ්බෙ චෙව…පෙ… තෙ පහීයන්තී’’ති. න පරිතස්සති තණ්හාපරිත්තාසස්ස අභාවතො. විපස්සනඞ්ගෙනාති විපස්සනාසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන.

අත්තදීපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පටිපදාසුත්තවණ්ණනා

44. සභාවතොසන්තො විජ්ජමානො කායො රූපාදිධම්මසමූහොති සක්කායොති ආහ – ‘‘සක්කායො දුක්ඛ’’න්ති. දිට්ඨි එව සමනුපස්සනා, දිට්ඨිසහිතා වා සමනුපස්සනා දිට්ඨිසමනුපස්සනා, දිට්ඨිමඤ්ඤනාය සද්ධිං ඉතරමඤ්ඤනා. සහ විපස්සනාය චතුමග්ගඤාණං සමනුපස්සනා ‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං සම්මදෙව අනුරූපතො පස්සනා’’ති කත්වා.

පටිපදාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අනිච්චසුත්තවණ්ණනා

45. විරාගො නාම මග්ගො, විමුත්තිඵලන්ති ආහ – ‘‘මග්ගක්ඛණෙ විරජ්ජති, ඵලක්ඛණෙ විමුච්චතී’’ති. අග්ගහෙත්වාති එවං නිරුජ්ඣමානෙහි ආසවෙහි ‘‘අහං මමා’’ති කඤ්චි ධම්මං අනාදියිත්වා. ‘‘චිත්තං විරත්තං, විමුත්තං හොතී’’ති වුත්තත්තා ඵලං ගය්හති, ‘‘ඛීණා ජාතී’’තිආදිනා පච්චවෙක්ඛණාති ආහ ‘‘සහ ඵලෙන පච්චවෙක්ඛණදස්සනත්ථ’’න්ති. උපරි කත්තබ්බකිච්චාභාවෙන ඨිතං. තෙනාහ ‘‘විමුත්තත්තා ඨිත’’න්ති. යං පත්තබ්බං, තං අග්ගඵලස්ස පත්තභාවෙන අධිගතත්තා සන්තුට්ඨං පරිතුට්ඨං.

අනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා

46. පුබ්බන්තං අතීතඛන්ධකොට්ඨාසං. අනුගතාති සස්සතාදීනි කප්පෙත්වා ගහණවසෙන අනුගතා. අට්ඨාරස දිට්ඨියොති චතස්සො සස්සතදිට්ඨියො, චතස්සො එකච්චසස්සතදිට්ඨියො, චතස්සො අන්තානන්තිකදිට්ඨියො, චතස්සො අමරාවික්ඛෙපදිට්ඨියො, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නදිට්ඨියොති එවං අට්ඨාරස දිට්ඨියො න හොන්ති පච්චයඝාතෙන. අපරන්තන්ති අනාගතං ඛන්ධකොට්ඨාසං සස්සතාදිභාවං කප්පෙත්වා ගහණවසෙන අනුගතා. සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදාති එවං චතුචත්තාලීස දිට්ඨියො න හොන්ති පච්චයඝාතෙන. සස්සතදිට්ඨිථාමසො චෙව සීලබ්බතදිට්ඨිපරාමාසො ච න හොති පච්චයඝාතෙන. තෙනාහ ‘‘එත්තාවතා පඨමමග්ගො දස්සිතො’’ති අනවසෙසදිට්ඨිපහානකිත්තනතො. පහීනා වික්ඛම්භිතා. ඉදං පනාති ‘‘රූපස්මි’’න්තිආදි.

දුතියඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා

47. පරිපුණ්ණගාහවසෙනාති පඤ්චක්ඛන්ධෙ අසෙසෙත්වා එකජ්ඣං ‘‘අත්තා’’ති ගහණවසෙන. එතෙසං පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං අඤ්ඤතරං ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සන්ති. ඉතීති එවං. යස්ස පුග්ගලස්ස අයං අත්තදිට්ඨිසඞ්ඛාතා සමනුපස්සනා අත්ථි පටිපක්ඛෙන අවිහතත්තා සංවිජ්ජති. පඤ්චන්නං ඉන්ද්‍රියානන්ති චක්ඛාදීනං ඉන්ද්‍රියානං.

ආරම්මණන්ති කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං. මානවසෙන ච දිට්ඨිවසෙන ච ‘‘අස්මී’’ති ගාහෙ සිජ්ඣන්තෙ තංසහගතා තණ්හාපි තග්ගහිතාව හොතීති වුත්තං ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන අස්මීති එවම්පිස්ස හොතී’’ති. ගහෙත්වාති අහංකාරවත්ථුවසෙන ගහෙත්වා. අයං අහමස්මීති අයං චක්ඛාදිකො, සුඛාදිකො වා අහමස්මි. ‘‘රූපී අත්තා අරොගො පරං මරණා’’ති එවමාදිගහණවසෙන පවත්තනතො වුත්තං ‘‘රූපී භවිස්සන්තිආදීනි සබ්බානි සස්සතමෙව භජන්තී’’ති. විපස්සනාභිනිවෙසතො පුබ්බෙ යථෙවාකාරානි පඤ්චින්ද්‍රියානි, අථ විපස්සනාභිනිවෙසතො පරං තෙනෙවාකාරෙන ඨිතෙසු චක්ඛාදීසු ඉන්ද්‍රියෙසු අවිජ්ජා පහීයති විපස්සනං වඩ්ඪඑත්වා මග්ගස්ස උප්පාදනෙන, අථ මග්ගපරම්පරාය අරහත්තමග්ගවිජ්ජා උප්පජ්ජති. තණ්හාමානදිට්ඨියො කම්මසම්භාරභාවතො. කම්මස්ස…පෙ… එකො සන්ධීති හෙතුඵලසන්ධි. පුන එකො සන්ධීති ඵලහෙතුසන්ධිමාහ. තයො පපඤ්චා අතීතො අද්ධා අතීතභවඅද්ධානං තෙසං අධිප්පෙතත්තා. අනාගතස්ස පච්චයො දස්සිතො අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස වසෙන. සුතවතො පන අරියසාවකස්ස වසෙන වට්ටස්ස වූපසමො දස්සිතොති.

සමනුපස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා

48. තථෙවාති ආරම්මණභාවෙනෙව. ආරම්මණකරණවසෙන උපාදානෙහි උපාදාතබ්බන්ති උපාදානියං. ඉධාපීති උපාදානක්ඛන්ධෙසුපි. විභාගත්ථෙ ගය්හමානෙ අනිට්ඨප්පසඞ්ගොපි සියා, අභිධම්මෙ ච රාසට්ඨො එව ආගතො, ‘‘තදෙකජ්ඣං අභිසංයුහිත්වා’’ති වචනතො ‘‘රාසට්ඨෙන’’ඉච්චෙව වුත්තං.

ඛන්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7-8. සොණසුත්තාදිවණ්ණනා

49-50. විසිට්ඨොති පධානො. උත්තමොති උක්කට්ඨො. අඤ්ඤං කිං භවෙය්‍යාති අඤ්ඤං කිං කාරණං භවෙය්‍ය තථා සමනුපස්සනාය අඤ්ඤෙසං අවිජ්ජමානතාය වචනපරිට්ඨිතිපභින්නතො. වජිරභෙදදෙසනං නාම අත්ථතො තෙපරිවට්ටදෙසනා.

සොණසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9-10. නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා

51-52. නවමදසමෙසූති සුත්තද්වයං සහෙව උද්ධටං, ද්වීසුපි අත්ථවණ්ණනාය සරික්ඛභාවතො. නන්දනට්ඨෙන නන්දී, රඤ්ජනට්ඨෙන රාගො. සතිපි සද්දත්ථතො භෙදෙ ‘‘ඉමෙසං අත්ථතො නින්නානාකරණතායා’’ති වත්වාපි පහායකධම්මභෙදෙන පන ලබ්භතෙව භෙදමත්තාති දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බිදානුපස්සනාය වා’’තිආදි වුත්තං. විරජ්ජන්තො රාගං පජහතීති සම්බන්ධො. එත්තාවතාති ‘‘නන්දික්ඛයා රාගක්ඛයො’’ති එත්තාවතා. විපස්සනං නිට්ඨපෙත්වා විපස්සනාකිච්චස්ස පරියොසානෙන. රාගක්ඛයාති වුට්ඨානගාමිනිපරියොසානාය විපස්සනාය රාගස්ස ඛෙපිතත්තා. අනන්තරං උප්පන්නෙන අරියමග්ගෙන සමුච්ඡෙදවසෙන නන්දික්ඛයොති. තෙනාහ ‘‘ඉධ මග්ගං දස්සෙත්වා’’ති. අනන්තරං පන උප්පන්නෙන අරියඵලෙන පටිපස්සද්ධිවසෙන නන්දිරාගක්ඛයා සබ්බං සංකිලෙසතො චිත්තං විමුච්චතීති. තෙනාහ ‘‘ඵලං දස්සිත’’න්ති.

නන්දික්ඛයසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

අත්තදීපවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

මූලපණ්ණාසකො සමත්තො.