6. උපයවග්ගො

1. උපයසුත්තවණ්ණනා

53. උපෙතීති උපයො. කථමුපෙති? තණ්හාමානාදිවසෙනාති ආහ ‘‘තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙනා’’ති. කථමිදං ලබ්භතීති? ‘‘අවිමුත්තො’’ති වචනතො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන හි බද්ධො, කිං උපෙතීති ආහ ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධෙ’’ති තබ්බිනිමුත්තස්ස තථා උපෙතස්ස අභාවතො. කො පනුපෙතීති? තංසමඞ්ගීපුග්ගලො. තණ්හාදිට්ඨිවසෙන උපගමස්ස වුත්තත්තා විඤ්ඤාණන්ති අකුසලකම්මවිඤ්ඤාණමෙවාති වදන්ති. ජවාපෙත්වාති ගහිතජවං කත්වා. යථා පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪිතුං සමත්ථං, එවං කත්වා. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධී’’තිආදි. අග්ගහණෙ කාරණං වුත්තමෙව ‘‘ඔකං පහාය අනිකෙතසාරී’’ති ගාථාය විස්සජ්ජනෙ. කම්මනිමිත්තාදිවසෙන පටිසන්ධියා පච්චයභූතං ආරම්මණං පටිසන්ධිජනකස්ස කම්මස්ස වසෙන වොච්ඡිජ්ජති. පතිට්ඨා න හොති සරාගකාලෙ විය අනුපට්ඨානතො. අප්පතිට්ඨිතං විඤ්ඤාණං වුත්තප්පකාරෙන. අනභිසඞ්ඛරිත්වාති අනුප්පාදෙත්වා පච්චයඝාතෙන.

උපයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. බීජසුත්තවණ්ණනා

54. බීජජාතානීති ජාත-සද්දො පදපූරණමත්තන්ති ආහ ‘‘බීජානී’’ති. වචන්ති සෙතවචං. අජ්ජුකන්ති තච්ඡකං. ඵණිජ්ජකං තුලසි. අභින්නානීති එකදෙසෙනපි අඛණ්ඩිතානි. බීජත්ථායාති බීජකිච්චාය. න උපකප්පතීති පච්චයො න හොතීති දස්සෙති. න පාපිතානීති පූතිතං න උපගතානි. තණ්ඩුලසාරස්ස ආදානතො සාරාදානි. ආරම්මණග්ගහණවසෙන විඤ්ඤාණං තිට්ඨති එත්ථාති විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණභාවවසෙන. සිනෙහනට්ඨෙනාති තණ්හායනවසෙන සිනිද්ධතාපාදනෙන, යතො ‘‘නන්දූපසෙචන’’න්ති වුත්තං. තථා හි විරොපිතං තං කම්මවිඤ්ඤාණං පටිසන්ධිඅඞ්කුරුප්පාදනසමත්ථං හොති. සප්පච්චයන්ති අවිජ්ජාඅයොනිසොනමනසිකාරාදිපච්චයෙහි සප්පච්චයං. විරුහති විපාකසන්තානුප්පාදනසමත්ථො හුත්වා.

බීජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. උදානසුත්තවණ්ණනා

55. උදානං උදාහරීති අත්තමනවාචං නිච්ඡාරෙසි. එස වුත්තප්පකාරො උදාහාරො. භුසො නිස්සයො උපනිස්සයො, දානමෙව උපනිස්සයො දානූපනිස්සයො. එස නයො සෙසෙසුපි. තත්ථ දානූපනිස්සයො අන්නාදිවත්ථූසු බලවාති බලවභාවෙන හොති, තස්මා උපනිස්සයබහුලො කාමරාගප්පහානෙනෙව කතපරිචයත්තා විපස්සනමනුයුඤ්ජන්තො න චිරස්සෙව අනාගාමිඵලං පාපුණාති, තථා සුවිසුද්ධසීලූපනිස්සයො කාමදොසජිගුච්ඡනෙන. යදි එවං කස්මා ඉමෙ ද්වෙ උපනිස්සයා දුබ්බලාති වුත්තා? විජ්ජූපමඤ්ඤාණස්සෙව පච්චයභාවතො. සොපි භාවනූපනිස්සයසහායලාභෙනෙව, න කෙවලං. භාවනා පන පටිවෙධස්ස විසෙසහෙතුභාවතො බලවා උපනිස්සයො. තථා හි සා වජිරූපමඤාණස්ස විසෙසපච්චයො. තෙනාහ ‘‘භාවනූපනිස්සයො අරහත්තං පාපෙතී’’ති.

සොති මිලකත්ථෙරො. විහාරන්ති වසනට්ඨානං. විහාරපච්චන්තෙ හි පණ්ණසාලාය ථෙරො විහරති. උපට්ඨාති එකලක්ඛණෙන. කූටගොණො විය ගමනවීථිං. තත්ථාති අල්ලකට්ඨරාසිම්හි. උදකමණිකානන්ති උදකථෙවානං.

අත්තනියෙව උපනෙසි උදානකථාය වුත්තධම්මානං පරිපුණ්ණානං අත්තනි සංවිජ්ජමානත්තා. තෙනාහ ‘‘උට්ඨානවතා’’තිආදි. අයඤ්හි මිලකත්ථෙරො සික්ඛාය ගාරවො සප්පතිස්සො වත්තපටිවත්තං පූරෙන්තො විසුද්ධසීලො හුත්වා ඨිතො, තස්මා ‘‘දුබ්බලූපනිස්සයෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ භගවා උදානෙන්තො ‘‘නො චස්සං…පෙ… සඤ්ඤොජනානී’’ති.

සචෙ අහං න භවෙය්‍යන්ති යදි අහං නාම කොචි න භවෙය්‍යං තාදිසස්ස අහංසද්දවචනීයස්ස කස්සචි අත්ථස්ස අභාවතො. තතො එව මම පරික්ඛාරොපි න භවෙය්‍යතස්ස ච පභඞ්ගුභාවෙන අනවට්ඨිතභාවතො. එවං අත්තුද්දෙසිකභාවෙන පදද්වයස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි කම්මඵලවසෙන වත්තුං ‘‘සචෙ වා පනා’’තිආදි වුත්තං. අතීතපච්චුප්පන්නවසෙන සුඤ්ඤතං දස්සෙත්වා ඉදානි පච්චුප්පන්නානාගතවසෙන තං දස්සෙන්තො ‘‘ඉදානි පනා’’තිආදි වුත්තං. එවං අධිමුච්චන්තොති එදිසං අධිමුත්තිං පවත්තෙන්තො. විභවිස්සතීති විනස්සිස්සති. විභවො හි විනාසො. තෙනාහ ‘‘භිජ්ජිස්සතී’’ති. විභවදස්සනං විභවොති උත්තරපදලොපෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභවදස්සනෙනා’’ති. විභවදස්සනං නාම අච්චන්තාය විනාසස්ස දස්සනං. තන්ති අරියමග්ගං. සාමඤ්ඤජොතනා හෙසා විසෙසනිට්ඨා හොතීති තතියමග්ගවසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

උපරි මග්ගඵලන්ති අග්ගමග්ගඵලං. නත්ථි එතිස්සා ජාතියා අන්තරන්ති අනන්තරා, අනන්තරා විපස්සනා මග්ගස්ස. ගොත්‍රභූ පන අනුලොමවීථිපරියාපන්නත්තා විපස්සනාගතිකං වා සියා, නිබ්බානාරම්මණත්තා මග්ගගතිකං වාති න තෙන මග්ගො අන්තරිකො නාම හොති. තෙනාහ ‘‘විපස්සනා මග්ගස්ස ආසන්නානන්තරං නාමා’’ති. ඵලං පන නිබ්බානාරම්මණත්තා කිලෙසානං පජහනවසෙන පවත්තනතො ලොකුත්තරභාවතො ච කම්මමග්ගගතිකමෙව, කුසලවිපාකභාවෙන පන නෙසං අත්ථො පභෙදොති විපස්සනාය ඵලස්ස සියා අනන්තරතාති වුත්තං ‘‘ඵලස්ස දූරානන්තරං නාමා’’ති. ‘‘ආසවානං ඛයො’’ති පන අග්ගමග්ගෙ වුච්චමානෙ විපස්සනානං ආසන්නතාය වත්තබ්බමෙව නත්ථි. අතසිතායෙති න තසිතබ්බෙ තාසං අනාපජ්ජිතබ්බෙ. තාසොති තාසහෙතු ‘‘තසති එතස්මා’’ති කත්වා. සොති අස්සුතවා පුථුජ්ජනො. තිලක්ඛණාහතන්ති අනිච්චතාදිලක්ඛණත්තයලක්ඛිතං. මනම්හි නට්ඨොති ඊසකං නට්ඨොම්හි, තතො පරම්පි තත්ථෙව ඨත්වා කිඤ්චි අපූරිතත්තා එව මුත්තොති අධිප්පායො. ‘‘න තාසො නාම හොතී’’ති වත්වා තස්ස අතාසභාවං දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. කල්‍යාණපුථුජ්ජනො හි භයතුපට්ඨානඤාණෙන ‘‘සභයා සඞ්ඛාරා’’ති විපස්සන්තො න උත්තසති.

උදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා

56. චතුන්නං පරිවට්ටනවසෙනාති පච්චෙකක්ඛන්ධෙසු චතුන්නං අරියසච්චානං පරිවට්ටනවසෙන. රූපං අබ්භඤ්ඤාසින්ති සකලභූතුපාදාරූපං කුච්ඡිතභාවතො තත්ථ ච තුච්ඡවිපල්ලාසතාය ‘‘දුක්ඛසච්ච’’න්ති අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන අඤ්ඤාසිං පටිවිජ්ඣිං. ආහාරවසෙන රූපකායස්ස හානිවුද්ධාදීනං පාකටභාවතො විසෙසපච්චයතො ච තස්ස ‘‘ආහාරසමුදයා’’ති වුත්තං. දුක්ඛසමුදයකථා නාම වට්ටකථාති ‘‘සච්ඡන්දරාගො’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. ඡන්දරාගග්ගහණෙන ච උපාදානකම්මාවිජ්ජාපි ගහිතා එව. පටිපන්නා හොන්තීති අත්ථො. වත්තමානකාලප්පයොගො හෙස යථා ‘‘කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති. පතිට්ඨහන්තීති පතිට්ඨං ලභන්ති. කෙවලිනොති ඉධ විමුත්තිගුණෙන පාරිපූරීති ආහ ‘‘සකලිනො කතසබ්බකිච්චා’’ති. යෙන තෙති යෙන අවසිට්ඨෙන තෙ අසෙක්ඛෙ පඤ්ඤාපෙන්තා පඤ්ඤාපෙය්‍යුං, තං නෙසං වට්ටං සෙක්ඛානං විය නත්ථි පඤ්ඤාපනාය. වට්ටන්ති කාරණං වට්ටනට්ඨෙන ඵලස්ස පවත්තනට්ඨෙන. අසෙක්ඛභූමිවාරොති අසෙක්ඛභූමිප්පවත්ති.

උපාදානපරිපවත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා

57. සත්තසු ඔකාසෙසූති රූපපජානනාදීසු සත්තසු ඔකාසෙසු. වුසිතවාසොති වුසිතඅරියවාසො. එත්ථාති ඉමස්මිං උද්දෙසෙ. සෙසං නාම ඉධ වුත්තාවසෙසං. වුත්තනයෙනාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. උස්සදනන්දියන්ති උස්සන්නගුණවතො තොසනං සම්මොදාපනං. ගුණකිත්තනෙන පලොභනීයං සෙක්ඛකල්‍යාණපුථුජ්ජනානං පසාදුප්පාදනෙන. ඉදානි වුත්තමෙව අත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං.

එත්තාවතාති පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන සත්තසු ඨානෙසු කොසල්ලදීපනෙන එත්තකෙන දෙසනාක්කමෙන. තන්ති ආරම්මණං. ධාතුආදිමත්තමෙවාති ධාතායතනපටිච්චසමුප්පාදමත්තමෙව. ඉමෙසු ධම්මෙසූති ඉමෙසු ජාතාදීසු. කම්මං කත්වාති සම්මසනකම්මං නිට්ඨපෙත්වාති අත්ථො. එවමෙත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වසෙන සත්තට්ඨානකොසල්ලපවත්තියා පභෙදෙන විභජිත්වා ‘‘තිවිධූපපරික්ඛී’’ති දස්සෙති ධම්මරාජා.

සත්තට්ඨානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා

58. අධිකං සවිසෙසං පයසති පයුඤ්ජති එතෙනාති අධිප්පයාසො, විසිට්ඨපයොගො. තෙනාහ ‘‘අධිකපයොගො’’ති. ඉමඤ්හි මග්ගන්ති අට්ඨඞ්ගිකං අරියමග්ගමාහ. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. අවත්තමානට්ඨෙනාති බුද්ධුප්පාදතො පුබ්බෙ න වත්තමානභාවෙන. මග්ගං ජානාතීති සමුදාගමතො පට්ඨාය සපුබ්බභාගං සසම්භාරවිසයං සඵලං සඋද්‍රයං අරියං මග්ගං ජානාති අවබුජ්ඣතීති මග්ගඤ්ඤූ. විදිතන්ති අඤ්ඤෙසම්පි ඤාතං පටිලද්ධං හත්ථතලෙ ආමලකං විය පාකටං අකාසි, තථා කත්වා දෙසෙසි. අමග්ගෙ පරිවජ්ජනෙන මග්ගෙ පටිපත්තීති තස්ස මග්ගකුසලතා විය අමග්ගකුසලතාපි ඉච්ඡිතබ්බාති ආහ ‘‘මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච කොවිදො’’ති. අහං පඨමං ගතොති අහං පඨමමග්ගෙන සමන්නාගතො.

සම්මාසම්බුද්ධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා

59. පුරාණුපට්ඨාකෙති පුබ්බෙ පධානපදහනකාලෙ උපට්ඨාකභූතෙ. ‘‘අවසවත්තනට්ඨෙන අස්සාමිකට්ඨෙන සුඤ්ඤතට්ඨෙන අත්තපටික්ඛෙපට්ඨෙනා’’ති එවං පුබ්බෙ වුත්තෙහි. එත්තකෙන ඨානෙනාති ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, අනත්තා’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘එවං මෙ විඤ්ඤාණං මා අහොසී’’ති එත්තකෙන සුත්තපදෙසෙන. අකථිතස්සෙව කථනං උත්තරං, න කථිතස්සාති වුත්තං ‘‘තානි දස්සෙත්වා’’ති. සමොධානෙත්වාති සම්පිණ්ඩිත්වා. විත්ථාරකථාති විත්ථාරතො අට්ඨකථා. අනත්තලක්ඛණමෙවාති තබ්බහුලතාය තප්පධානතාය ච වුත්තං. අනිච්චතාදීනම්පි හි තත්ථ තංදීපනත්ථමෙව වුත්තත්තා තදෙව ජෙට්ඨං පධානං තථා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයතො.

අනත්තලක්ඛණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

60. එකන්තදුක්ඛන්තිආදීනි පදානි වුත්තනයානෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච යථා සරාගො හෙතු පච්චයො සංකිලෙසාය, එවං සවිපස්සනො මග්ගො හෙතු පච්චයො ච විසුද්ධියාති දට්ඨබ්බං.

මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

61. එකාදසහීති රාගාදීහි උපායාසපරියොසානෙහි එකාදසහි සන්තාපනට්ඨෙන අග්ගීහි. ද්වීසූති අට්ඨමනවමෙසු. දුක්ඛලක්ඛණමෙවාති තබ්බහුලතාය තප්පධානතාය ච වුත්තං.

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා

62. නිරුත්තියොව නිරුත්තිපථාති පථ-සද්දෙන පදවඩ්ඪනමාහ යථා ‘‘බීජානියෙව බීජජාතානී’’ති. නිරුත්තිවසෙනාති නිබ්බචනවසෙන. පථා ච අත්ථානුරූපභාවතො. තීණිපීති නිරුත්තිඅධිවචනපඤ්ඤත්තිපථපදානි. තථා හි ‘‘ඵුසතීති ඵස්සො’’තිආදිනා නීහරිත්වා වචනං නිරුත්ති, ‘‘සිරීවඩ්ඪකො ධනවඩ්ඪකො’’තිආදිනා වචනමත්තමෙව අධිකාරං කත්වා පවත්තං අධිවචනං, ‘‘තක්කො විතක්කො’’තිආදිනා තංතංපකාරෙන ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති. අථ වා තංතංඅත්ථප්පකාසනෙන නිච්ඡිතං, නියතං වා වචනං නිරුත්ති. අධි-සද්දො උපරිභාගෙ, උපරි වචනං අධිවචනං. කස්ස උපරි? පකාසෙතබ්බස්ස අත්ථස්සාති පාකටොයමත්ථො. අධීනං වචනං අධිවචනං. කෙන අධීනං? අත්ථෙන. අත්ථස්ස පඤ්ඤාපනත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති එවං නිරුත්තිආදිපදානං සබ්බවචනෙසු පවත්ති වෙදිතබ්බා. අඤ්ඤථා ‘‘ඵුසතීති ඵස්සො’’තිආදිප්පකාරෙන නිද්ධාරණවචනානංයෙව නිරුත්තිතා, සිරිවඩ්ඪකධනවඩ්ඪකපකාරානමෙව අභිලාපනං අධිවචනතා. ‘‘තක්කො විතක්කො’’ති එවංපකාරානමෙව එකමෙව අත්ථං තෙන තෙන පකාරෙන ඤාපෙන්තානං වචනානං පඤ්ඤත්තිතා ච ආපජ්ජෙය්‍ය. අසංකිණ්ණාති න සංකිණ්ණා. තෙනාහ ‘‘අවිජහිතා…පෙ… අඡඩ්ඩිතා’’ති. න සංකීයන්තීති න සංකිරීයන්ති, න සංකීයිස්සන්ති න සංකිරීයිස්සන්තීති අත්ථො. අප්පටිකුට්ඨාති න පටික්ඛිත්තා. යස්මා භඞ්ගං අතික්කන්තං උප්පාදාදි අතික්කන්තමෙව හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘භඞ්ගමෙවා’’ති. යස්මා දෙසන්තරං සඞ්කන්තොපි අතික්කන්තන්ති වුච්චති, තස්මා තදාභාවං දස්සෙතුං ‘‘දෙසන්තරං අසඞ්කමිත්වා’’ති වුත්තං. යත්ථ යත්ථ හි සඞ්ඛාරා උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති නිරුජ්ඣන්ති විපරිණමන්ති විනාසං ආපජ්ජන්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණතන්ති…පෙ… නට්ඨ’’න්ති. අපාකටීභූතං අජාතත්තා එව.

වසභණගොත්තතාය වස්සභඤ්ඤා. මූලදිට්ඨිගතිකාති මූලභූතා දිට්ඨිගතිකා, ඉමස්මිං කප්පෙ සබ්බපඨමං තාදිසදිට්ඨිසමුප්පාදකා. පුනප්පුනං ආවජ්ජෙන්තස්සාති අහෙතුවාදපටිසංයුත්තගන්ථං උග්ගහෙත්වා පරියාපුණිත්වා තදත්ථං වීමංසන්තස්ස ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තාය ලද්ධියා ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, ‘‘නත්ථි හෙතූ’’තිආදිවසෙන අනුස්සවූපලද්ධෙ අත්ථෙ තදාකාරපරිවිතක්කනෙහි සවිග්ගහෙ විය සරූපතො චිත්තස්ස පච්චුපට්ඨිතෙ චිරකාලපරිචයෙන ‘‘එවමෙත’’න්ති නිජ්ඣානක්ඛමභාවූපගමනෙන නිජ්ඣානක්ඛන්තියා තථාගහිතෙ පුනප්පුනං තථෙව ආසෙවන්තස්ස බහුලීකරොන්තස්ස මිච්ඡාවිතක්කෙන සමාදියමානා මිච්ඡාවායාමූපත්ථම්භිතා අතංසභාවං ‘‘තංසභාව’’න්ති ගණ්හන්තී මිච්ඡාසතීති ලද්ධනාමා තංලද්ධිසහගතා තණ්හා සන්තිට්ඨති. යථාසකං විතක්කාදිපච්චයලාභෙන තස්මිං ආරම්මණෙ අධිට්ඨිතතාය අනෙකග්ගතං පහාය චිත්තං එකග්ගතං අප්පිතං විය හොති මිච්ඡාසමාධිනා. සොපි හි පච්චයවිසෙසෙහි ලද්ධභාවනාබලො ඊදිසෙ ඨානෙ සමාධානපතිරූපකිච්චකරො හොතියෙව වාලවිජ්ඣනාදීසු වියාති දට්ඨබ්බං. තථා හි අනෙකක්ඛත්තුං තෙනාකාරෙන පුබ්බභාගියෙසු ජවනවාරෙසු පවත්තෙසු සබ්බපච්ඡිමෙ ජවනවාරෙ සත්ත ජවනානි ජවන්ති. තත්ථ පඨමෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ පන ජවනෙ සම්පත්තෙ අතෙකිච්ඡො හොති. තෙනාහ ‘‘අස්සාදෙන්තස්සා’’තිආදි. ඉමෙසුපීති ද්වීසුපි ඨානෙසු.

පච්චුප්පන්නං වාති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘යදෙතං අනාගතං නාම, නයිදං අනාගත’’න්තිආදිකං සඞ්ගණ්හාති. තෙපීති තෙ වස්සභඤ්ඤාපි න මඤ්ඤිංසු ලොකසමඤ්ඤාය අනතික්කමනීයතො. තෙනාහ ‘‘අතීතං පනා’’තිආදි. ඛන්ධානං උපරි නිරුළ්හා පණ්ණත්ති.

නිරුත්තිපථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

උපයවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.