3. හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

3. ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථෙ’’ති අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ආගතත්තා ආහ ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථසඞ්ඛාතෙ’’ති. මජ්ඣිමදෙසතො හි දක්ඛිණදිසාය අවන්තිරට්ඨං. පවත්තයිත්ථ එත්ථ ලද්ධීති පවත්තං, පවත්තිතබ්බට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ලද්ධිපවත්තට්ඨානෙ’’ති. රුප්පනසභාවො ධම්මොති කත්වා රූපධාතූති රූපක්ඛන්ධො වුත්තො. රූපධාතුම්හි ආරම්මණපච්චයභූතෙන රාගෙන සහජාතෙනපි අසහජාතෙනපි උපනිස්සයභූතෙන අප්පහීනභාවෙනෙව විනිබද්ධං පටිබද්ධං කම්මවිඤ්ඤාණං. ඔකසාරීති වුච්චති – ‘‘තස්මිං රූපධාතුසඤ්ඤිතෙ ඔකෙ සරති පවත්තතී’’ති කත්වා. අවති එත්ථ ගච්ඡති පවත්තතීති ඔකං, පවත්තිට්ඨානං. තෙනාහ – ‘‘ගෙහසාරී ආලයසාරී’’ති.

උගච්ඡති වා එත්ථ වෙදනාදීහි සද්ධිං සමවෙතීති ඔකො, චක්ඛුරූපාදි. පච්චයොති ආරම්මණාදිවසෙන පච්චයො. පච්චයො හොතීති අනන්තරසමනන්තරාදිනා චෙව කම්මූපනිස්සයආරම්මණාදිනා ච. ‘‘විඤ්ඤාණධාතු ඛො, ගහපතී’’ති එවං වුත්තෙ ‘‘කම්මවිඤ්ඤාණවිපාකවිඤ්ඤාණෙසු කතරං නු ඛො’’ති සම්මොහො භවෙය්‍ය. තස්ස සම්මොහස්ස විඝාතත්ථං අපගමනත්ථං. අසම්භින්නාවාති අසංකිණ්ණාව දෙසනා කතා. ආරම්මණවසෙන චතස්සො අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා – ‘‘රූපුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, රූපාරම්මණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.53). තා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො දස්සෙතුම්පි.

දළ්හං අභිනිවෙසවසෙන ආරම්මණං උපෙන්තීති උපයා, තණ්හාදිට්ඨියො. අධිට්ඨානභූතාති පතිට්ඨානභූතා. අභිනිවෙසභූතාති තං තං ආරම්මණං අභිනිවිස්ස අජ්ඣොසාය පවත්තියා කාරණභූතා. අනුසයභූතාති රාගානුසයදිට්ඨානුසයභූතා. උපරිමකොටියාති පහානස්ස උපරිමකොටියා. බුද්ධානඤ්ඤෙව හි තෙ සවාසනා පහීනා. පුබ්බෙ අග්ගහිතං විඤ්ඤාණං අග්ගහිතමෙවාති කත්වා කස්මා ඉධ දෙසනා කතාති චොදෙති – ‘‘ඉධ විඤ්ඤාණං කස්මා ගහිත’’න්ති. පුබ්බෙ ‘‘විඤ්ඤාණධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චමානෙ යථා යථා සම්මොහො සියා පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගස්ස දුක්කරත්තා, ඉධ පන සම්මොහස්ස ඔකාසොව නත්ථි අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු කිලෙසප්පහානවසෙනාති. තෙනාහ ‘‘කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථ’’න්තිආදි. කම්මවිඤ්ඤාණෙන ඔකං අසරන්තෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. අසරන්තෙනාති අනුපගච්ඡන්තෙන.

පච්චයට්ඨෙනාති ආරම්මණාදිපච්චයභාවෙන. නිමිත්තං උප්පත්තිකං. ආරම්මණ…පෙ… නිකෙතන්ති ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන නිවාසට්ඨානභූතෙන රූපමෙව නිකෙතන්ති රූපනිමිත්තනිකෙතං.

ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතායාති අජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගස්ස බලවභාවෙන තං ‘‘ඔකො’’ති, බහිද්ධා ඡසු ආරම්මණෙසු තස්ස දුබ්බලතාය තානි ‘‘නිකෙත’’න්ති වුත්තානි. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘සමානෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. ඔකොති වුච්චති ගෙහමෙව රත්තිට්ඨානභාවතො. නිකෙතන්ති වුච්චති උය්‍යානාදි දිවාට්ඨානභාවතො. තතො දුබ්බලතරො හොති ඡන්දරාගො.

ගෙහස්සිතසුඛෙනාති ගෙහනිස්සිතෙන චිත්තස්ස සුඛෙන සුඛිතො සුඛප්පත්තො හොති. කිච්චකරණීයෙසූති ඛුද්දකෙසු චෙව මහන්තෙසු ච කත්තබ්බත්ථෙසු. සයන්ති අත්තනා. අන්තොති චිත්තජ්ඣාසයෙ.

එවංරූපොති ඊදිසරූපො. වණ්ණසද්දො විය රූපසද්දො රූපායතනස්ස විය සණ්ඨානස්සපි වාචකොති අධිප්පායෙන ‘‘දීඝරස්ස කාළොදාතාදීසු රූපෙසූ’’ති වුත්තං. සුඛාදීසූති සොමනස්සාදීසු. තත්ථ හි ‘‘අභිණ්හං සොමනස්සිතො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනා සියා. එවංසඤ්ඤො නාමාති විසයවසෙන සඤ්ඤාවිසෙසපත්ථනමාහ. එවංවිඤ්ඤාණොති පන ඉධ විසයමුඛෙන විඤ්ඤාණවිසෙසපත්ථනං වදති – ‘‘එවංනිපුණරූපදස්සනසමත්ථං, එවංපඤ්චපසාදපටිමණ්ඩිතනිස්සයඤ්ච මෙ විඤ්ඤාණං භවෙය්‍යා’’ති.

වට්ටං පුරතො අකුරූමානොති ලොකෙ චිත්තං අපත්ථෙන්තො. අසිලිට්ඨං පුබ්බෙනාපරං අසම්බද්ධං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දොසොති ආහ – ‘‘තුය්හං දොසො’’තිආදි. ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව සමාගමෙ. නිබ්බෙඨෙහි දොසතො අත්තානං මොචෙහි.

හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.