1. නකුලපිතුවග්ගො

1. නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා

1. භග්ගා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා. තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘භග්ගා’’ත්වෙව වුච්චතීති කත්වා වුත්තං ‘‘එවංනාමකෙ ජනපදෙ’’ති, එවං බහුවචනවසෙන ලද්ධනාමෙ’’ති අත්ථො. තස්මිං වනසණ්ඩෙති යො පන වනසණ්ඩො පුබ්බෙ මිගානං අභයත්ථාය දින්නො, තස්මිං වනසණ්ඩෙ. යස්මා සො ගහපති තස්මිං නගරෙ ‘‘නකුලපිතා’’ති පුත්තස්ස වසෙන පඤ්ඤායිත්ථ, තස්මා වුත්තං ‘‘නකුලපිතා’’ති නකුලස්ස නාම දාරකස්ස පිතාති අත්ථො. භරියාපිස්ස ‘‘නකුලමාතා’’ති පඤ්ඤායිත්ථ.

ජරාජිණ්ණොති ජරාවසෙන ජිණ්ණො, න බ්‍යාධිආදීනං වසෙන ජිණ්ණො. වයොවුඩ්ඪොති ජිණ්ණත්තා එව වයොවුඩ්ඪිප්පත්තියා වුඩ්ඪො, න සීලාදිවුඩ්ඪියා. ජාතියා මහන්තතාය චිරරත්තතාය ජාතිමහල්ලකො. තියද්ධගතොති පඨමො මජ්ඣිමො පච්ඡිමොති තයො අද්ධෙ ගතො. තත්ථ පඨමං දුතියඤ්ච අතික්කන්තත්තා පච්ඡිමං උපගතත්තා වයොඅනුප්පත්තො. ආතුරකායොති දුක්ඛවෙදනාපවිසතාය අනස්සාදකායො. ගෙලඤ්ඤං පන දුක්ඛගතිකන්ති ‘‘ගිලානකායො’’ති වුත්තං. තථා හි සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 190 ආදයො) දුක්ඛසච්චනිද්දෙසෙ දුක්ඛග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා බ්‍යාධි න නිද්දිට්ඨො. නිච්චපග්ඝරණට්ඨෙනාති සබ්බදා අසුචිපග්ඝරණභාවෙන. සො පනස්ස ආතුරභාවෙනාති ආහ – ‘‘ආතුරංයෙව නාමා’’ති. විසෙසෙනාති අධිකභාවෙන. ආතුරතීති ආතුරො. සඞ්ගාමප්පත්තො සන්තත්තකායො. ජරාය ආතුරතා ජරාතුරතා. කුසලපක්ඛවඩ්ඪනෙන මනො භාවෙන්තීති මනොභාවනීයා. මනසා වා භාවනීයා සම්භාවනීයාති මනොභාවනීයා. අනුසාසතූති අනු අනු සාසතූති අයමෙත්ථ අත්ථොති ආහ – ‘‘පුනප්පුනං සාසතූ’’ති. අපරාපරං පවත්තිතං හිතවචනං. අනොතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං යො එවං කරොති, තස්ස අයං ගුණො දොසොති වචනං. තන්තිවසෙනාති තන්තිසන්නිස්සයෙන අයං අනුසාසනී නාම. පවෙණීති තන්තියා එව වෙවචනං.

අණ්ඩං විය භූතොති අධිකොපමා කායස්ස අණ්ඩකොසතො අබලදුබ්බලභාවතො. තෙනාහ ‘‘අණ්ඩං හී’’තිආදි. බාලොයෙව තාදිසත්තභාවසමඞ්ගී මුහුත්තම්පි ආරොග්‍යං පටිජානන්තො.

විප්පසන්නානීති පකතිමාකාරං අතික්කමිත්වා විසෙසෙන පසන්නානි. තෙනාහ – ‘‘සුඋ පසන්නානී’’ති. පසන්නචිත්තසමුට්ඨිතරූපසම්පදාහි තාහි තස්ස මුඛවණ්ණස්ස පාරිසුද්ධීති ආහ – ‘‘පරිසුද්ධොති නිද්දොසො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘නිරුපක්කිලෙසතායා’’තිආදි. එතෙනෙවස්සින්ද්‍රියවිප්පසන්නතාකාරණම්පි සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. එස මුඛවණ්ණො. නයග්ගාහපඤ්ඤා කිරෙසාති ඉදං අනාවජ්ජනවසෙනෙව වුත්තභාවං සන්ධායාහ.

යං නෙව පුත්තස්සාතිආදි ‘‘ඔවදතු නො, භන්තෙ, භගවා යථා මයං පරලොකෙපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සමාගච්ඡෙය්‍යාමා’’ති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තමෙව. මධුරධම්මදෙසනායෙව සත්ථු සම්මුඛා පටිලද්ධා, තස්ස අත්තනො පෙමගාරවගහිතත්තා ‘‘අමතාභිසෙකො’’ති වෙදිතබ්බො.

ඉදං පදද්වයං. ආරකත්තා කිලෙසෙහි මග්ගෙන සමුච්ඡින්නත්තා. අනයෙති අවඩ්ඪියං, අනත්ථෙති අත්ථො. අනයෙ වා අනුපායෙ. න ඉරියනතො අවත්තනතො. අයෙති වඩ්ඪියං අත්ථෙ උපායෙ ච. අරණීයතොති පයිරුපාසිතබ්බතො. නිරුත්තිනයෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා පුරිමෙසු අත්ථවිකප්පෙසු, පච්ඡිමෙ පන සද්දසත්ථවසෙනපි. යදිපි අරියසද්දො ‘‘යෙ හි වො අරියා පරිසුද්ධකායකම්මන්තා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.35) විසුද්ධාසයපයොගෙසු පුථුජ්ජනෙසුපි වට්ටති, ඉධ පන අරියමග්ගාධිගමෙන සබ්බලොකුත්තරභාවෙන ච අරියභාවො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘බුද්ධා චා’’තිආදි. තත්ථ පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච සප්පුරිසාති ඉදං ‘‘අරියා සප්පුරිසා’’ති ඉධ වුත්තපදානං අත්ථං අසඞ්කරතො දස්සෙතුං වුත්තං. යස්මා පන නිප්පරියායතො අරියසප්පුරිසභාවා අභින්නසභාවා, තස්මා ‘‘සබ්බෙව වා’’තිආදි වුත්තං.

එත්තාවතා හි බුද්ධසාවකො වුත්තො, තස්ස හි එකන්තෙන කල්‍යාණමිත්තො ඉච්ඡිතබ්බො පරතො ඝොසමන්තරෙන පඨමමග්ගස්ස අනුප්පජ්ජනතො. විසෙසතො චස්ස භගවාව ‘‘කල්‍යාණමිත්තො’’ති අධිප්පෙතො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘මමඤ්හි, ආනන්ද, කල්‍යාණමිත්තං ආගම්ම ජාතිධම්මා සත්තා ජාතියා පරිමුච්චන්තී’’තිආදි (සං. නි. 1.129; 5.2). සො එව ච අවෙච්චපසාදාධිගමෙන දළ්හභත්ති නාම. වුත්තම්පි චෙතං ‘‘යං මයා සාවකානං සික්ඛාපදං පඤ්ඤත්තං, තං මම සාවකා ජීවිතහෙතුපි නාතික්කමන්තී’’ති (උදා. 45; චූළව. 385). කතඤ්ඤුතාදීහි පච්චෙකබුද්ධබුද්ධාති එත්ථ කතං ජානාතීති කතඤ්ඤූ. කතං විදිතං පාකටං කරොතීති කතවෙදී. පච්චෙකබුද්ධා හි අනෙකෙසුපි කප්පසතසහස්සෙසු කතං උපකාරං ජානන්ති, කතඤ්ච පාකටං කරොන්ති සතිජනනආමිසපටිග්ගහණාදිනා. තථා සංසාරදුක්ඛදුක්ඛිතස්ස සක්කච්චං කරොන්ති කිච්චං, යං අත්තනා කාතුං සක්කා. සම්මාසම්බුද්ධො පන කප්පානං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යසහස්සෙසුපි කතං උපකාරං මග්ගඵලානං උපනිස්සයඤ්ච ජානන්ති, පාකටඤ්ච කරොන්ති. සීහො විය ච එවං සබ්බත්ථ සක්කච්චමෙව ධම්මදෙසනං කරොන්තෙන බුද්ධකිච්චං කරොන්ති. යාය පටිපත්තියා අරියා දිට්ඨා නාම හොන්ති, තස්සා අප්පටිපජ්ජනං, තත්ථ ච ආදරාභාවො අරියානං අදස්සනසීලතා, න ච දස්සනෙ සාධුකාරිතාති වෙදිතබ්බා. චක්ඛුනා අදස්සාවීති එත්ථ චක්ඛු නාම න මංසචක්ඛු එව, අථ ඛො දිබ්බචක්ඛුපීති ආහ ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා වා’’ති. අරියභාවොති යෙහි යොගතො ‘‘අරියා’’ති වුච්චන්ති, තෙ මග්ගඵලධම්මා දට්ඨබ්බා.

තත්‍රාති ඤාණදස්සනස්සෙව දස්සනභාවෙ. වත්ථූති අධිප්පෙතත්ථඤාපනකාරණං. එවං වුත්තෙපීති එවං අඤ්ඤාපදෙසෙන අත්තුපනායිකං කත්වා වුත්තෙපි. ධම්මන්ති ලොකුත්තරධම්මං, චතුසච්චධම්මං වා. අරියකරධම්මා අනිච්චානුපස්සනාදයො, විපස්සියමානා වා අනිච්චාදයො, චත්තාරි වා අරියසච්චානි.

අවිනීතොති න විනීතො අධිසීලසික්ඛාදීනං වසෙන න සික්ඛිතො. යෙසං සංවරවිනයාදීනං අභාවෙන අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චති, තෙ තාව දස්සෙතුං ‘‘දුවිධො විනයො නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලසංවරොති පාතිමොක්ඛසංවරො වෙදිතබ්බො, සො ච අත්ථතො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. සතිසංවරොති ඉන්ද්‍රියාරක්ඛා, සා ච තථාපවත්තා සතියෙව. ඤාණසංවරොති ‘‘සොතානං සංවරං බ්‍රූමී’’ති (සු. නි. 1041) වත්වා ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති (සු. නි. 1041) වචනතො සොතසඞ්ඛාතානං තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතඅවිජ්ජාඅවසිට්ඨකිලෙසානං සංවරො පිදහනං සමුච්ඡෙදඤාණන්ති වෙදිතබ්බං. ඛන්තිසංවරොති අධිවාසනා, සා ච තථාපවත්තා ඛන්ධා, අදොසො වා, ‘‘පඤ්ඤා’’ති කෙචි වදන්ති. වීරියසංවරො කාමවිතක්කාදීනං විනොදනවසෙන පවත්තං වීරියමෙව. තෙන තෙන අඞ්ගෙන තස්ස තස්ස අඞ්ගස්ස පහානං තදඞ්ගප්පහානං. වික්ඛම්භනවසෙන පහානං වික්ඛම්භනප්පහානං. සෙසපදත්තයෙපි එසෙව නයො.

ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙනාතිආදි සීලසංවරාදීනං විවරණං. තත්ථ සමුපෙතොති ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො. තෙන ‘‘උපගතො’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ (විභ. 511) ආගතං සංවරවිභඞ්ගං දස්සෙති. කායදුච්චරිතාදීනන්ති දුස්සීල්‍යසඞ්ඛාතානං කායවචීදුච්චරිතාදීනං මුට්ඨසච්චසඞ්ඛාතස්ස පමාදස්ස, අභිජ්ඣාදීනං වා අක්ඛන්තිඅඤ්ඤාණකොසජ්ජානඤ්ච. සංවරණතොති පිදහනතො, විනයනතොති කායවාචාචිත්තානං විරූපපවත්තියා විනයනතො, කායදුච්චරිතාදීනං වා අපනයනතො, කායාදීනං වා ජිම්හපවත්තිං විච්ඡින්දිත්වා උජුකනයනතොති අත්ථො. පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහානං කායදුච්චරිතාදීනං තථා තථා අනුප්පාදනමෙව සංවරණං විනයනඤ්ච වෙදිතබ්බං.

යං පහානන්ති සම්බන්ධො. ‘‘නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසූ’’ති කස්මා වුත්තං? නනු නාමරූපපරිච්ඡෙදපච්චයපරිග්ගහකඞ්ඛාවිතරණානි න විපස්සනාඤාණානි සම්මසනාකාරෙන අප්පවත්තනතො? සච්චමෙතං, විපස්සනාඤාණස්ස පන අධිට්ඨානභාවතො එවං වුත්තං. නාමරූපමත්තමිදං, ‘‘නත්ථි එත්ථ අත්තා වා අත්තනියං වා’’ති එවං පවත්තඤාණං නාමරූපවවත්ථානං. සති විජ්ජමානෙ ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතෙ කායෙ, සයං වා සතී තස්මිං කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි, සා ච ‘‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’ති එවං පවත්තා අත්තදිට්ඨි. තස්ස නාමරූපස්ස කම්මාවිජ්ජාදිපච්චයපරිග්ගණ්හනඤාණං පච්චයපරිග්ගහො. ‘‘නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසායා’’තිආදිනයප්පවත්තා අහෙතුදිට්ඨි. ‘‘ඉස්සරපුරිසපජාපතිපකතිඅණුකාලාදීහි ලොකො පවත්තති නිවත්තති චා’’ති තථා තථා පවත්තා දිට්ඨි විසමහෙතුදිට්ඨි. තස්සෙවාති පච්චයපරිග්ගහස්සෙව. කඞ්ඛාවිතරණෙනාති යථා එතරහි නාමරූපස්ස කම්මාදිපච්චයතො උප්පත්ති, එවං අතීතෙ අනාගතෙපීති තීසු කාලෙසු විචිකිච්ඡාපනයනඤාණෙන. කථංකථීභාවස්සාති ‘‘අහොසිං නු ඛො අහං අතීතමද්ධාන’’න්තිආදිනයපවත්තාය (ම. නි. 1.18; සං. නි. 2.20) සංසයප්පවත්තියා. කලාපසම්මසනෙනාති ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.48-49) ඛන්ධපඤ්චකං එකාදසසු ඔකාසෙසු පක්ඛිපිත්වා සම්මසනවසෙන පවත්තෙන විපස්සනාඤාණෙන. අහං මමාති ගාහස්සාති ‘‘අත්තා අත්තනිය’’න්ති ගහණස්ස. මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙනාති මග්ගාමග්ගඤාණවිසුද්ධියා. අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤායාති අමග්ගෙ ඔභාසාදිකෙ ‘‘මග්ගො’’ති උප්පන්නසඤ්ඤාය. යස්මා සම්මදෙව සඞ්ඛාරානං උදයං පස්සන්තො ‘‘එවමෙතෙ සඞ්ඛාරා අනුරූපකාරණතො උප්පජ්ජන්ති, න පන උච්ඡිජ්ජන්තී’’ති ගණ්හාති, තස්මා වුත්තං ‘‘උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා’’ති. යස්මා පන සඞ්ඛාරානං වයං ‘‘යදිපිමෙ සඞ්ඛාරා අවිච්ඡින්නා වත්තන්ති, උප්පන්නුප්පන්නා පන අප්පටිසන්ධිකා නිරුජ්ඣන්තෙවා’’ති පස්සතො කුතො සස්සතග්ගාහො. තස්මා වුත්තං ‘‘වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා’’ති. භයදස්සනෙනාති භයතූපට්ඨානඤාණෙන. සභයෙති සබ්බභයානං ආකරභාවතො සකලදුක්ඛවූපසමසඞ්ඛාතස්ස පරමස්සාසස්ස පටිපක්ඛභාවතො ච සභයෙ ඛන්ධපඤ්චකෙ. අභයසඤ්ඤායාති ‘‘අභයං ඛෙම’’න්ති උප්පන්නසඤ්ඤාය. අස්සාදසඤ්ඤා නාම පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසු අස්සාදනවසෙන පවත්තසඤ්ඤා, යො ‘‘ආලයාභිනිවෙසො’’තිපි වුච්චති. අභිරතිසඤ්ඤා තත්ථෙව අභිරමණවසෙන පවත්තසඤ්ඤා, යා ‘‘නන්දී’’තිපි වුච්චති. අමුච්චිතුකාමතා ආදානං. අනුපෙක්ඛා සඞ්ඛාරෙහි අනිබ්බින්දනං, සාලයතාති අත්ථො. ධම්මට්ඨිතියං පටිච්චසමුප්පාදෙ. පටිලොමභාවො සස්සතුච්ඡෙදග්ගාහො, පච්චයාකාරපටිච්ඡාදකමොහො වා. නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවො සඞ්ඛාරෙසු නති, නිබ්බානපටිච්ඡාදකමොහො වා. සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහොති යාදිසස්ස කිලෙසස්ස අප්පහීනතා විපස්සනා සඞ්ඛාරනිමිත්තං න මුඤ්චති, සො කිලෙසො, යො ‘‘සංයොගාභිනිවෙසො’’තිපි වුච්චති, සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස, අතික්කමනමෙව වා පහානං.

පවත්ති එව පවත්තිභාවො, පරියුට්ඨානන්ති අත්ථො. නීවරණාදිධම්මානන්ති ආදි-සද්දෙන නීවරණපක්ඛියා කිලෙසා විතක්කවිචාරාදයො ච ගය්හන්ති. චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා අච්චන්තං අප්පවත්තිභාවෙන යං පහානන්ති සම්බන්ධො. කෙන පන පහානන්ති? ‘‘අරියමග්ගෙහෙවා’’ති විඤ්ඤායමානොයමත්ථො තෙසං භාවිතත්තා අප්පවත්තිවචනතො. ‘‘සමුදයපක්ඛිකස්සා’’ති එත්ථ චත්තාරොපි මග්ගා චතුසච්චාභිසමයාති කත්වා තෙහි පහාතබ්බෙන තෙන තෙන සමුදයසඞ්ඛාතෙන ලොභෙන සහ පහාතබ්බත්තා සමුදයසභාවත්තා ච. සච්චවිභඞ්ගෙ ච සබ්බකිලෙසානං සමුදයභාවස්ස වුත්තත්තා ‘‘සමුදයපක්ඛිකා’’ති දිට්ඨිආදයො වුච්චන්ති. පටිපස්සද්ධත්තං වූපසන්තතා.

සඞ්ඛතනිස්සටතා සඞ්ඛාරසභාවාභාවො. පහීනසබ්බසඞ්ඛතන්ති විරහිතසබ්බසඞ්ඛතං, විසඞ්ඛාරන්ති අත්ථො. පහානඤ්ච තං විනයො චාති පහානවිනයො පුරිමෙන අත්ථෙන. දුතියෙන පන පහීයතීති පහානං, තස්ස විනයොති යොජෙතබ්බො.

භින්නසංවරත්තාති නට්ඨසංවරත්තා, සංවරාභාවතොති අත්ථො. තෙන අසමාදින්නසංවරොපි සඞ්ගහිතොව හොති. සමාදානෙන හි සම්පාදෙතබ්බො සංවරො, තදභාවෙ න හොතීති. අරියෙති අරියො. පච්චත්තවචනඤ්හෙතං. එසෙසෙති එසො එසො, අත්ථතො අනඤ්ඤොති අත්ථො. තජ්ජාතෙති අත්ථතො තංසභාවො, සප්පුරිසො අරියසභාවො, අරියො ච සප්පුරිසභාවොති අත්ථො.

සො අහන්ති අත්තනා පරිකප්පිතං අත්තානං දිට්ඨිගතිකො වදති. ‘‘අහංබුද්ධිනිබන්ධනො අත්තා’’ති හි අත්තවාදිනො ලද්ධි. අද්වයන්ති ද්වයතාරහිතං. අභින්නං වණ්ණමෙව ‘‘අච්චී’’ති ගහෙත්වා ‘‘අච්චීති වණ්ණො එවා’’ති තෙසං එකත්තං පස්සන්තො විය යථාපරිකප්පිතං අත්තානං ‘‘රූප’’න්ති, යථාදිට්ඨං වා රූපං, ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තෙසං එකත්තං පස්සන්තො දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච ‘‘රූපං අත්තා’’ති ඉමිස්සා පවත්තියා අභාවෙපි රූපෙ අත්තග්ගහණං පවත්තමානං අච්චියං වණ්ණග්ගහණං විය ‘‘අද්වයදස්සන’’න්ති වුත්තං. උපමායො ච අනඤ්ඤත්තාදිගහණනිදස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න වණ්ණාදීනං විය අත්තනො විජ්ජමානදස්සනත්ථං. න හි අත්තනි සාමිභාවෙන රූපඤ්ච සකිඤ්චනභාවෙන සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අත්තානං රූපස්ස සභාවතො ආධාරණභාවෙන. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති රූපස්ස අත්තනො ආධාරණභාවෙන දිට්ඨිපස්සනාය පස්සති. පරියුට්ඨට්ඨායීති පරියුට්ඨානප්පත්තාහි දිට්ඨිතණ්හාහි ‘‘රූපං අත්තා, රූපවා අත්තා’’තිආදිනා ඛන්ධපඤ්චකං මිච්ඡා ගහෙත්වා තිට්ඨනතො. තෙනාහ ‘‘පරියුට්ඨානාකාරෙනා’’තිආදි. එසෙව නයොති යො ‘‘ඉධෙකච්චො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතී’’තිආදිනා රූපක්ඛන්ධෙ වුත්තො සංවණ්ණනානයො, වෙදනාක්ඛන්ධාදීසුපි එසො එව නයො වෙදිතබ්බො.

සුද්ධරූපමෙවාති අරූපෙන අමිස්සිතං කෙවලං රූපමෙව. අරූපන්ති සුද්ධඅරූපං රූපස්ස අග්ගහිතත්තා. චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙනාති චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං ගහණවසෙන රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො තස්මිං තස්මිං ගහණෙ වෙදනාදිවිනිමුත්තඅරූපධම්මෙ කසිණරූපෙන සද්ධිං සබ්බරූපධම්මෙ ච එකජ්ඣං ගහණසිද්ධිතො. පඤ්චසු ඨානෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨි කථිතා, තෙ තෙ එව ධම්මෙ ‘‘අත්තා’’ති ගහණතො තෙසඤ්ච උච්ඡෙදභාවතො. අවසෙසෙසු පන පන්නරසසු ඨානෙසු රූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වාපි දිට්ඨිගතිකො තත්ථ නිච්චසඤ්ඤං න විස්සජ්ජෙති කසිණරූපෙන තං මිස්සෙත්වා තස්ස ච උප්පාදාදීනං අදස්සනතො, තස්මාස්ස තත්ථපි හොතියෙව සස්සතදිට්ඨි එකච්චසස්සතගාහවසෙනපි. මග්ගාවරණා විපරීතදස්සනතො. න සග්ගාවරණා අකම්මපථප්පත්තතාය. අකිරියාහෙතුකනත්ථිකදිට්ඨියො එව හි කම්මපථදිට්ඨියො.

කායොති රූපකායො. සො ආතුරොයෙව අසවසභාවතො. රාගදොසමොහානුගතන්ති අප්පහීනරාගදොසමොහසන්තානෙ පවත්තං. ඉධාති ඉමස්මිං සුත්තෙ. දස්සිතං ආතුරභාවෙන. නික්කිලෙසතායාති සයං පහීනකිලෙසසන්තානගතතාය. සෙඛා නෙව ආතුරචිත්තා පහීනකිලෙසෙ උපාදාය, අප්පහීනෙ පන උපාදාය ආතුරචිත්තා. අනාතුරචිත්තතංයෙව භජන්ති වට්ටානුසාරිමහාජනස්ස විය තෙසං චිත්තස්ස කිලෙසවසෙන ආතුරත්තාභාවතො.

නකුලපිතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. දෙවදහසුත්තවණ්ණනා

2. දෙවා වුච්චන්ති රාජානො ‘‘දිබ්බන්ති කාමගුණෙහි කීළන්ති ලළන්ති, අත්තනො වා පුඤ්ඤානුභාවෙන ජොතන්තී’’ති කත්වා. තෙසං දහොති දෙවදහො. සයංජාතො වා සො හොති, තස්මාපි ‘‘දෙවදහො’’ති වුත්තො. තස්ස අවිදූරෙ නිගමො ‘‘දෙවදහ’’න්ත්වෙව සඞ්ඛං ගතො යථා ‘‘වරණානගරං, ගොධාගාමො’’ති. පච්ඡාභූමියං අපරදිසායං නිවිට්ඨජනපදො පච්ඡාභූමං, තං ගන්තුකාමා පච්ඡාභූමගමිකා. තෙ සභාරෙති තෙ භික්ඛූ ථෙරස්ස වසෙන සභාරෙ කාතුකාමතාය. යදි ථෙරො තෙසං භාරො, ථෙරස්සපි තෙ භාරා එවාති ‘‘තෙ සභාරෙ කාතුකාමතායා’’ති වුත්තං. එවඤ්හි ථෙරො තෙ ඔවදිතබ්බෙ අනුසාසිතබ්බෙ මඤ්ඤතීති. ඉදානි තමත්ථං විවරන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිමාහ. අයං නිබ්භාරො නාම කඤ්චි පුග්ගලං අත්තනො භාරං කත්වා අවත්තනතො.

චතුබ්බිධෙනාති ධාතුකොසල්ලං ආයතනකොසල්ලං පටිච්චසමුප්පාදකොසල්ලං ඨානාට්ඨානකොසල්ලන්ති එවං චතුබ්බිධෙන.

තෙ මහල්ලකාබාධිකාතිදහරපුග්ගලෙ ගණ්හිත්වාව ගච්ඡති. තෙ හි දිවසද්වයෙන වූපසන්තපරිස්සමා එව. හත්ථිවානරතිත්තිරපටිබද්ධං වත්ථුං කථෙත්වා. ‘‘එළකාළගුම්බෙති කාළතිණගච්ඡමණ්ඩපෙ’’තිපි වදන්ති.

විවිධං නානාභූතං රජ්ජං විරජ්ජං, විරජ්ජමෙව වෙරජ්ජං, තත්ථ ගතං, පරදෙසගතන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකස්සා’’තිආදි. චිත්තසුදත්තාදයොති චිත්තගහපතිඅනාථපිණ්ඩිකාදයො. වීමංසකාති ධම්මවිචාරකා. කින්ති කීදිසං. දස්සනන්ති සිද්ධන්තං. ආචික්ඛති කීදිසන්ති අධිප්පායො. ධම්මස්සාති භගවතා වුත්තධම්මස්ස. අනුධම්මන්ති අනුකූලං අවිරුජ්ඣනධම්මං. සො පන වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපදෙසනාවිත්ථාරොති ආහ – ‘‘වුත්තබ්‍යාකරණස්ස අනුබ්‍යාකරණ’’න්ති. ධාරෙති අත්තනො ඵලන්ති ධම්මො, කාරණන්ති ආහ – ‘‘සහධම්මිකොති සකාරණො’’ති. ඉමිනාපි පාඨන්තරෙන වාදො එව දීපිතො, න තෙන පකාසිතා කිරියා.

තණ්හාවසෙනෙව ඡන්නම්පි පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. යස්මා රාගාදයො තණ්හාය එව අවත්ථාවිසෙසාති. තෙනාහ ‘‘තණ්හා හී’’තිආදි. විහනන්ති කායං චිත්තඤ්චාති විඝාතො, දුක්ඛන්ති ආහ – ‘‘අවිඝාතොති නිදුක්ඛො’’ති. උපායාසෙති උපතාපෙතීති උපායාසො, උපතාපො. තප්පටිපක්ඛො පන අනුපායාසො නිරූපතාපො දට්ඨබ්බො. සබ්බත්ථාති සබ්බවාරෙසු.

දෙවදහසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

3. ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථෙ’’ති අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ආගතත්තා ආහ ‘‘අවන්තිදක්ඛිණාපථසඞ්ඛාතෙ’’ති. මජ්ඣිමදෙසතො හි දක්ඛිණදිසාය අවන්තිරට්ඨං. පවත්තයිත්ථ එත්ථ ලද්ධීති පවත්තං, පවත්තිතබ්බට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ලද්ධිපවත්තට්ඨානෙ’’ති. රුප්පනසභාවො ධම්මොති කත්වා රූපධාතූති රූපක්ඛන්ධො වුත්තො. රූපධාතුම්හි ආරම්මණපච්චයභූතෙන රාගෙන සහජාතෙනපි අසහජාතෙනපි උපනිස්සයභූතෙන අප්පහීනභාවෙනෙව විනිබද්ධං පටිබද්ධං කම්මවිඤ්ඤාණං. ඔකසාරීති වුච්චති – ‘‘තස්මිං රූපධාතුසඤ්ඤිතෙ ඔකෙ සරති පවත්තතී’’ති කත්වා. අවති එත්ථ ගච්ඡති පවත්තතීති ඔකං, පවත්තිට්ඨානං. තෙනාහ – ‘‘ගෙහසාරී ආලයසාරී’’ති.

උගච්ඡති වා එත්ථ වෙදනාදීහි සද්ධිං සමවෙතීති ඔකො, චක්ඛුරූපාදි. පච්චයොති ආරම්මණාදිවසෙන පච්චයො. පච්චයො හොතීති අනන්තරසමනන්තරාදිනා චෙව කම්මූපනිස්සයආරම්මණාදිනා ච. ‘‘විඤ්ඤාණධාතු ඛො, ගහපතී’’ති එවං වුත්තෙ ‘‘කම්මවිඤ්ඤාණවිපාකවිඤ්ඤාණෙසු කතරං නු ඛො’’ති සම්මොහො භවෙය්‍ය. තස්ස සම්මොහස්ස විඝාතත්ථං අපගමනත්ථං. අසම්භින්නාවාති අසංකිණ්ණාව දෙසනා කතා. ආරම්මණවසෙන චතස්සො අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණට්ඨිතියො වුත්තා – ‘‘රූපුපයං වා, භික්ඛවෙ, විඤ්ඤාණං තිට්ඨමානං තිට්ඨෙය්‍ය, රූපාරම්මණ’’න්තිආදිනා (සං. නි. 3.53). තා විඤ්ඤාණට්ඨිතියො දස්සෙතුම්පි.

දළ්හං අභිනිවෙසවසෙන ආරම්මණං උපෙන්තීති උපයා, තණ්හාදිට්ඨියො. අධිට්ඨානභූතාති පතිට්ඨානභූතා. අභිනිවෙසභූතාති තං තං ආරම්මණං අභිනිවිස්ස අජ්ඣොසාය පවත්තියා කාරණභූතා. අනුසයභූතාති රාගානුසයදිට්ඨානුසයභූතා. උපරිමකොටියාති පහානස්ස උපරිමකොටියා. බුද්ධානඤ්ඤෙව හි තෙ සවාසනා පහීනා. පුබ්බෙ අග්ගහිතං විඤ්ඤාණං අග්ගහිතමෙවාති කත්වා කස්මා ඉධ දෙසනා කතාති චොදෙති – ‘‘ඉධ විඤ්ඤාණං කස්මා ගහිත’’න්ති. පුබ්බෙ ‘‘විඤ්ඤාණධාතුරාගවිනිබන්ධඤ්ච විඤ්ඤාණ’’න්ති වුච්චමානෙ යථා යථා සම්මොහො සියා පච්චයපච්චයුප්පන්නවිභාගස්ස දුක්කරත්තා, ඉධ පන සම්මොහස්ස ඔකාසොව නත්ථි අවිසෙසෙන පඤ්චසු ඛන්ධෙසු කිලෙසප්පහානවසෙනාති. තෙනාහ ‘‘කිලෙසප්පහානදස්සනත්ථ’’න්තිආදි. කම්මවිඤ්ඤාණෙන ඔකං අසරන්තෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. අසරන්තෙනාති අනුපගච්ඡන්තෙන.

පච්චයට්ඨෙනාති ආරම්මණාදිපච්චයභාවෙන. නිමිත්තං උප්පත්තිකං. ආරම්මණ…පෙ… නිකෙතන්ති ආරම්මණකරණසඞ්ඛාතෙන නිවාසට්ඨානභූතෙන රූපමෙව නිකෙතන්ති රූපනිමිත්තනිකෙතං.

ඡන්දරාගස්ස බලවදුබ්බලතායාති අජ්ඣත්තඛන්ධපඤ්චකෙ ඡන්දරාගස්ස බලවභාවෙන තං ‘‘ඔකො’’ති, බහිද්ධා ඡසු ආරම්මණෙසු තස්ස දුබ්බලතාය තානි ‘‘නිකෙත’’න්ති වුත්තානි. ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාකටං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘සමානෙපි හී’’තිආදි වුත්තං. ඔකොති වුච්චති ගෙහමෙව රත්තිට්ඨානභාවතො. නිකෙතන්ති වුච්චති උය්‍යානාදි දිවාට්ඨානභාවතො. තතො දුබ්බලතරො හොති ඡන්දරාගො.

ගෙහස්සිතසුඛෙනාති ගෙහනිස්සිතෙන චිත්තස්ස සුඛෙන සුඛිතො සුඛප්පත්තො හොති. කිච්චකරණීයෙසූති ඛුද්දකෙසු චෙව මහන්තෙසු ච කත්තබ්බත්ථෙසු. සයන්ති අත්තනා. අන්තොති චිත්තජ්ඣාසයෙ.

එවංරූපොති ඊදිසරූපො. වණ්ණසද්දො විය රූපසද්දො රූපායතනස්ස විය සණ්ඨානස්සපි වාචකොති අධිප්පායෙන ‘‘දීඝරස්ස කාළොදාතාදීසු රූපෙසූ’’ති වුත්තං. සුඛාදීසූති සොමනස්සාදීසු. තත්ථ හි ‘‘අභිණ්හං සොමනස්සිතො භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනා සියා. එවංසඤ්ඤො නාමාති විසයවසෙන සඤ්ඤාවිසෙසපත්ථනමාහ. එවංවිඤ්ඤාණොති පන ඉධ විසයමුඛෙන විඤ්ඤාණවිසෙසපත්ථනං වදති – ‘‘එවංනිපුණරූපදස්සනසමත්ථං, එවංපඤ්චපසාදපටිමණ්ඩිතනිස්සයඤ්ච මෙ විඤ්ඤාණං භවෙය්‍යා’’ති.

වට්ටං පුරතො අකුරූමානොති ලොකෙ චිත්තං අපත්ථෙන්තො. අසිලිට්ඨං පුබ්බෙනාපරං අසම්බද්ධං. වදන්ති එතෙනාති වාදො, දොසොති ආහ – ‘‘තුය්හං දොසො’’තිආදි. ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව සමාගමෙ. නිබ්බෙඨෙහි දොසතො අත්තානං මොචෙහි.

හාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා

4. චූළඡක්කපඤ්හෙති මූලපණ්ණාසෙ චූළතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙ (ම. නි. 1.390 ආදයො). මහාසක්කපඤ්හෙපීති මහාතණ්හාසඞ්ඛයසුත්තෙපි (ම. නි. 1.396 ආදයො). එතන්ති ‘‘යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිසුත්තපදං. තණ්හා සම්මදෙව ඛීයති එත්ථාති තණ්හාසඞ්ඛයො, අසඞ්ඛතා ධාතූති ආහ ‘‘තණ්හාසඞ්ඛයෙ නිබ්බානෙ’’ති. අන්තං අතික්කන්තනිට්ඨාති අන්තරහිතනිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘සතතනිට්ඨා’’ති. සෙසපදෙසූති ‘‘අච්චන්තයොගක්ඛෙමිනො’’තිආදීසු.

දුතියහාලිද්දිකානිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සමාධිසුත්තවණ්ණනා

5. සමාධීති අප්පනාසමාධි, උපචාරසමාධි වා. කම්මට්ඨානන්ති සමාධිපාදකං විපස්සනාකම්මට්ඨානං. ‘‘ඵාතිං ගමිස්සතී’’ති පාඨො. පත්ථෙතීති ‘‘අහො වත මෙ ඊදිසං රූපං භවෙය්‍යා’’ති. අභිවදතීති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අභිනිවෙසං වදති. තෙනාහ ‘‘තාය අභිනන්දනායා’’තිආදි. ‘‘අහො පියං ඉට්ඨ’’න්ති වචීභෙදෙ අසතිපි තථා ලොභුප්පාදෙ සති අභිවදතියෙව නාම. තෙනාහ ‘‘වාචං අභින්දන්තො’’ති. ‘‘මම ඉද’’න්ති අත්තනො පරිණාමෙත්වා අනඤ්ඤගොචරං විය කත්වා ගණ්හන්තො අජ්ඣොසාය තිට්ඨති නාමාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගිලිත්වාති පරිනිට්ඨපෙත්වා ගණ්හාතී’’ති. ‘‘අභිනන්දතී’’තිආදයො පුබ්බභාගවසෙන වුත්තා, ‘‘උප්පජ්ජති නන්දී’’ති ද්වාරප්පත්තවසෙන. පඨමෙහි පදෙහි අනුසයො, පච්ඡිමෙන පරියුට්ඨානන්ති කෙචි ‘‘ගහණට්ඨෙන උපාදාන’’න්ති කත්වා. නාභිනන්දති නාභිවදතීති එත්ථ හෙට්ඨා වුත්තවිපරියායෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. න ‘‘ඉට්ඨං කන්ත’’න්ති වදතීති ‘‘ඉට්ඨ’’න්ති න වදති, ‘‘කන්ත’’න්ති න වදති. නාභිවදතියෙව තණ්හාය අනුපාදියත්තා.

සමාධිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා

6. ඤත්වා ආහාති ‘‘සති කායවිවෙකෙ චිත්තවිවෙකො, තස්මිං සති උපධිවිවෙකො ච ඉමෙසං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති ඤත්වා ආහ.

පටිසල්ලාණසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා

7. ගහණෙන උප්පන්නං පරිතස්සනන්ති ඛන්ධපඤ්චකෙ ‘‘අහං මමා’’ති ගහණෙන උප්පන්නං තණ්හාපරිතස්සනං දිට්ඨිපරිතස්සනඤ්ච. අපරිතස්සනන්ති පරිතස්සනාභාවං, පරිතස්සනපටිපක්ඛං වා. අහු වත මෙතං බලයොබ්බනාදි. කම්මවිඤ්ඤාණන්ති විපරිණාමාරම්මණං තණ්හාදිට්ඨිසහගතං විඤ්ඤාණං තදනුවත්ති ච. අනුපරිවත්ති නාම තං ආරම්මණං කත්වා පවත්ති. තෙනාහ ‘‘විපරිණාමාරම්මණචිත්තතො’’ති. අකුසලධම්මසමුප්පාදාති තණ්හාය අඤ්ඤාකුසලධම්මසමුප්පාදා. පරියාදියිත්වාති ඛෙපෙත්වා, තස්ස පවත්තිතුං ඔකාසං අදත්වා. සඋත්තාසොති තණ්හාදිට්ඨිවසෙන සඋත්තාසො. ගණ්හිත්වාති තණ්හාදිට්ඨිග්ගාහෙහි ගහෙත්වා තෙසඤ්චෙව වසෙන පරිතස්සකො. රූපභෙදානුපරිවත්ති චිත්තං න හොති. වට්ටතීති සබ්බාකාරෙන වත්තුං යුත්තන්ති අත්ථො.

උපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා

8. තණ්හාමානදිට්ඨිවසෙන දෙසනා කතා ‘‘එතං මම, එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’’ති දෙසනාය ආගතත්තා. චතූසු සුත්තෙසූති පඤ්චමාදීසු චතූසු සුත්තෙසු. චතුත්ථෙ පන විවට්ටමෙව කථිතං.

දුතියඋපාදාපරිතස්සනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා

9. යදි අතීතානාගතං එතරහි නත්ථිභාවතො අනිච්චං, පච්චුප්පන්නම්පි තදා නත්ථීති කො පන වාදො තස්ස අනිච්චතාය, පච්චුප්පන්නම්හි කථාව කා උදයබ්බයපරිච්ඡින්නත්තා තස්ස. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘නිබ්බත්තා යෙ ච තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා’’ති (මහානි. 10).

කාලත්තයඅනිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10-11. කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා

10-11. තථාරූපෙනෙවාති යථාරූපෙනෙව පුග්ගලජ්ඣාසයෙන නවමං සුත්තං කථිතං, තථාරූපෙනෙවාති. තෙ කිර භික්ඛූ අතීතානාගතං ‘‘දුක්ඛ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා, තථා ‘‘අනත්තා’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පච්චුප්පන්නෙ කිලමිංසු. ‘‘අථ නෙස’’න්තිආදි සබ්බං හෙට්ඨා වුත්තනයෙන වත්තබ්බං.

කාලත්තයදුක්ඛසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නකුලපිතුවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.