1. නානත්තවග්ගො

1. ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

85. පඨමන්ති ඉමස්මිං නිදානවග්ගෙ සංයුත්තානං පඨමං සංගීතත්තා. නිස්සත්තට්ඨසුඤ්ඤතට්ඨසඞ්ඛාතෙනාති ධම්මමත්තතාය නිස්සත්තතාසඞ්ඛාතෙන නිච්චසුභසුඛඅත්තසුඤ්ඤතත්ථසඞ්ඛාතෙන. සභාවට්ඨෙනාති යථාභූතසභාවට්ඨෙන. තතො එව සභාවස්ස ධාරණට්ඨෙන ධාතූති ලද්ධනාමානං. නානාසභාවො අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසතා ධාතුනානත්තං. චක්ඛුසඞ්ඛාතො පසාදො චක්ඛුපසාදො. සො එව චක්ඛනට්ඨෙන චක්ඛු, නිස්සත්තසුඤ්ඤතට්ඨෙන ධාතු චාති චක්ඛුධාතු. චක්ඛුපසාදවත්ථුං අධිට්ඨානං කත්වා පවත්තං චක්ඛුපසාදවත්ථුකං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. ද්වෙ සම්පටිච්ඡනමනොධාතුයො, එකා කිරියා මනොධාතූති තිස්සො මනොධාතුයො මනොධාතු ‘‘මනනමත්තා ධාතූ’’ති කත්වා. වෙදනාදයො…පෙ… නිබ්බානඤ්ච ධම්මධාතු විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතො. තථා හෙතෙ ධම්මා ආයතනදෙසනාය ‘‘ධම්මායතන’’න්තෙව දෙසිතා. න හි නෙසං රූපායතනාදීනං විය විඤ්ඤාණෙහි අඤ්ඤවිඤ්ඤාණෙන ගහෙතබ්බතාකාරො අත්ථි. සබ්බම්පීති ඡසත්තතිවිධං මනොවිඤ්ඤාණං. කාමාවචරා කාමධාතුපරියාපන්නත්තා. අවසානෙ ද්වෙති ධම්මධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුයො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ තංසංවණ්ණනාසු දට්ඨබ්බො.

ධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

86. ජාතිපසුතිආරම්මණාදිභෙදෙන නානාභාවො ඵස්සො. ජාතිපච්චයභෙදෙන හි පච්චයුප්පන්නස්ස භෙදො හොතියෙව. ධම්මපරිච්ඡෙදවසෙන ධාතුදෙසනායං තිස්සො මනනමත්තා ධාතුයොව මනොධාතුයො. කිරියාමයස්ස චිත්තුප්පත්තිවිභාගෙන පච්චයුප්පන්නස්ස වසෙන ධාතුදෙසනායං මනනට්ඨෙන ධාතුතාය සාමඤ්ඤතො මනොද්වාරාවජ්ජනං ‘‘මනොධාතූ’’ති අධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘මනොසම්ඵස්සො මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො’’තිආදි. තස්මාති යස්මා කාමං සම්පටිච්ඡනමනොධාතුඅනන්තරං උප්පජ්ජමානො සන්තීරණවිඤ්ඤාණධාතුයා සම්පයුත්තො ඵස්සොපි මනොසම්ඵස්සො එව නාම, දුබ්බලත්තා පන සො සබ්බභවෙසු අසම්භවතො ච ගහිතො අනවසෙසතො ගහණං න හොතීති මනොද්වාරෙ ජවනසම්ඵස්සො හොති, තස්මා. අයමෙත්ථ අත්ථොති අයං ඉධ අධිප්පායානුගතො අත්ථො.

ඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා

87. මනොසම්ඵස්සං පටිච්චාති මනොද්වාරෙ පඨමජවනසම්පයුත්තො ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො, තං මනොසම්ඵස්සං පටිච්ච. මනොධාතූති ආවජ්ජනකිරියමනොධාතු. මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතූති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘මනොද්වාරෙ…පෙ… එවමත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘සබ්බානි චෙතානී’’තිආදි.

නොඵස්සනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

88. සබ්බාපි තස්මිං ද්වාරෙ වෙදනා වත්තෙය්‍යුං චක්ඛුසම්ඵස්සවෙදනා උපනිස්සයපච්චයභාවිතා. නිබ්බත්තිඵාසුකත්ථන්ති නිබ්බත්තියා උපනිස්සයභාවෙන පවත්තියා දස්සනසුඛත්ථං. සම්පටිච්ඡනවෙදනමෙව ගහෙතුං වට්ටති, තාය ගහිතාය ඉතරාසං ගහණං ඤායාගතමෙවාති. වුත්තං පොරාණට්ඨකථායං. ආවජ්ජනසම්ඵස්සන්ති ආවජ්ජනමනොසම්ඵස්සං. අනන්තරූපනිස්සයභූතං පටිච්ච පඨමජවනවසෙන උප්පජ්ජතීති යොජනා. අයමධිප්පායො උපනිස්සයස්ස අධිප්පෙතත්තා.

වෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

89. තතියචතුත්ථෙසු වුත්තනයාවාති ‘‘නො චක්ඛුසම්ඵස්සං පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුධාතූ’’ති එවං වුත්තනයො, චතුත්ථෙ ‘‘චක්ඛුධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජති චක්ඛුසම්ඵස්සො’’තිආදිනා වුත්තනයො ච. එකතො කත්වාති එකජ්ඣං කත්වා දෙසිතා. කස්මා පන තෙසු සුත්තෙසු එවං දෙසනා පවත්තාති ආහ ‘‘සබ්බානි චෙතානී’’තිආදි. පටිසෙධො පන තෙසං වෙදනානානත්තාදීනං ඵස්සනානත්තාදිකස්ස පච්චයභාවතො තථාඋප්පත්තියා අසම්භවතො. ඉතො පරෙසූති ‘‘නො පරියෙසනානානත්තං පටිච්ච උප්පජ්ජති පරිළාහනානත්ත’’න්තිආදීසු.

දුතියවෙදනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා

90. පඤ්ච ධාතුයො කාමාවචරා රූපසභාවත්තා.

බාහිරධාතුනානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා

91. ආපාථෙ පතිතන්ති චක්ඛුස්ස ආපාථගතං සාටකවෙඨනාදිසඤ්ඤිතං භූතසඞ්ඝාතං සම්මා නිස්සිතං. චක්ඛුද්වාරෙ සම්පටිච්ඡනාදිසම්පයුත්තසඤ්ඤානං සඞ්කප්පගතිකත්තා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තසඤ්ඤාගහණෙනෙව වා ගහෙතබ්බතො ‘‘රූපසඤ්ඤාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණසම්පයුත්තා සඤ්ඤා’’ති වුත්තං තත්ථ සඤ්ඤාය එව ලබ්භනතො. එතෙනෙව හි තංසම්පයුත්තො සඞ්කප්පොති ඉදම්පි සංවණ්ණිතන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘සඤ්ඤාසඞ්කප්පඡන්දා එකජවනවාරෙපි නානාජවනවාරෙපි ලබ්භන්තී’’ති. ජවනසම්පයුත්තස්ස විතක්කස්ස ඡන්දගතිකත්තා වුත්තං ‘‘තීහි චිත්තෙහි සම්පයුත්තො සඞ්කප්පො’’ති. ඡන්දිකතට්ඨෙනාති ඡන්දකරණට්ඨෙන, ඉච්ඡිතට්ඨෙනාති අත්ථො. අනුඩහනට්ඨෙනාති පරිඩහනට්ඨෙන. සන්නිස්සයඩාහරසා හි රාගග්ගිආදයො ‘‘රූපෙ’’ති පන තස්ස ආරම්මණදස්සනමෙතං. පරිළාහොති පරිළාහසීසෙන අපෙක්ඛං වදති. තෙනාහ ‘‘පරිළාහෙ උප්පන්නෙ’’තිආදි. ‘‘පරිළාහො’’ති දළ්හජ්ඣොසානා බලවාකාරප්පත්තා වුත්තාති ආහ ‘‘පරිළාහපරියෙසනා පන නානාජවනවාරෙයෙව ලබ්භන්තී’’ති. තාසං ලද්ධූපනිස්සයභාවතොති දස්සෙති. ඉමිනා නයෙනාති ‘‘උප්පජ්ජති සඤ්ඤානානත්ත’’න්ති එත්ථ වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘රූපසඤ්ඤාදිනානාසභාවං සඤ්ඤං පටිච්ච කාමසඞ්කප්පාදිනානාසභාවො සඞ්කප්පො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා නයෙන වෙදිතබ්බො.

සඤ්ඤානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා

92. පටිසෙධමත්තමෙව නානං, සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවාති අධිප්පායො.

නොපරියෙසනානානත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා

93. වුත්තප්පකාරෙ ආරම්මණෙති ‘‘ආපාථෙ පතිත’’න්තිආදිනා හෙට්ඨා වුත්තප්පකාරෙ රූපාරම්මණෙ. සඤ්ඤාති රූපසඤ්ඤාව. අරූපධම්මොපි සමානො යස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තති, තං ඵුසන්තො විය හොතීති වුත්තං ‘‘ආරම්මණං ඵුසමානො’’ති. තණ්හාය වත්ථුභූතංයෙව රූපාරම්මණං ලබ්භතීති කත්වා ‘‘රූපලාභො’’ති අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘සහ තණ්හාය ආරම්මණං රූපලාභො’’ති. සබ්බසඞ්ගාහිකනයොති එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ සබ්බෙසං සඤ්ඤාදීනං ධම්මානං උප්පත්තියා සබ්බසඞ්ගණ්හනවසෙන දස්සිතනයො. තෙනාහ ‘‘එකස්මිංයෙවා’’තිආදි. සබ්බසඞ්ගාහිකනයොති වා ධුවපරිභොගවසෙන නිබද්ධාරම්මණන්ති වා ආගන්තුකාරම්මණන්ති වා විභාගං අකත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකනයො. අපරො නයො. මිස්සකොති ආගන්තුකාරම්මණෙ නිබද්ධාරම්මණෙ ච විසයතො නිබද්ධාරම්මණෙන මිස්සකො. නිබද්ධාරම්මණෙ සත්තානං කිලෙසො මන්දො හොති. තථා හි සඤ්ඤාසඞ්කප්පඵස්සවෙදනාව දස්සිතා. යං කිඤ්චි වියාති යං කිඤ්චි අඤ්ඤමඤ්ඤං විය. ඛොභෙත්වාති කුතූහලුප්පාදනවසෙන චිත්තං ඛොභෙත්වා.

උපාසිකාති තස්ස අමච්චපුත්තස්ස භරියං සන්ධායාහ. තස්මින්ති ආගන්තුකාරම්මණෙ. ලාභො නාම ‘‘ලබ්භතී’’ති කත්වා.

උරුවල්ලියවාසීති උරුවල්ලියලෙණවාසී, උරුවල්ලියවිහාරවාසීති වදන්ති. පාළියාති ‘‘ධාතුනානත්තං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනයපවත්තාය ඉමිස්සා සුත්තපාළියා. පරිවට්ටෙත්වාති මජ්ඣෙ ගහිතඵස්සවෙදනාපරියොසානෙ ඨපනවසෙන පාළිං පරිවට්ටෙත්වා. වුත්තප්පකාරෙතිආදි පරිවත්තෙතබ්බාකාරදස්සනං. තත්ථ වුත්තප්පකාරෙති ආපාථගතරූපාරම්මණෙ. අවිභූතවාරන්ති අවිභූතාරම්මණවාරං. අයමෙව වා පාඨො. ගණ්හන්ති කථෙන්ති. එකජවනවාරෙපි ලබ්භන්ති චිරතරනිවෙසාභාවා. නානාජවනවාරෙයෙව දළ්හතරනිවෙසතාය.

94. දසමං උත්තානමෙව නවමෙ වුත්තනයත්තා. පටිසෙධමත්තමෙව හෙත්ථ නානත්තන්ති.

බාහිරඵස්සනානත්තසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නානත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.