2. දුතියවග්ගො

1. සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා

95. ආභාතීති ආභා, ආලොකභාවෙන නිප්ඵජ්ජති, උපට්ඨාතීති වා අත්ථො. සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතූති ආභාධාතු. ආලොකස්සාති ආලොකකසිණස්ස. සුට්ඨු, සොභනං වා භාතීති සුභං. කසිණසහචරණතො ඣානං සුභං. සෙසං වුත්තනයමෙව. සුපරිසුද්ධවණ්ණං කසිණං. ආකාසානඤ්චාදයොපි සුභාරම්මණං එවාති කෙචි. දෙසනං නිට්ඨාපෙසීති දෙසනං උද්දෙසමත්තෙ එව ඨපෙසි. පාළියං ‘‘අන්ධකාරං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථාපි ආරම්මණමෙව ගහිතං, තථා ‘‘අයං ධාතු අසුභං පටිච්ච පඤ්ඤායතී’’ති එත්ථාපි. යථා හි ඉධ සුවණ්ණං කසිණං සුභන්ති අධිප්පෙතං, එවං දුබ්බණ්ණං අසුභන්ති.

අන්ධකාරං පටිච්චාති අන්ධකාරං පටිච්ඡාදකපච්චයං පටිච්ච. පඤ්ඤායතීති පාකටො හොති. තෙනාහ ‘‘අන්ධකාරො හී’’තිආදි. ආලොකොපි, අන්ධකාරෙන පරිච්ඡින්නො හොතීති යොජනා. අන්ධකාරො තාව ආලොකෙන පරිච්ඡින්නො හොතු ‘‘යත්ථ ආලොකො නත්ථි, තත්ථ අන්ධකාරො’’ති ආලොකො කථං අන්ධකාරෙන පරිච්ඡින්නො හොතීති ආහ ‘‘අන්ධකාරෙන හි සො පාකටො හොතී’’ති. පරිච්ඡෙදලෙඛාය විය චිත්තරූපං අන්ධකාරෙන හි පරිතො පරිච්ඡින්නො හුත්වා පඤ්ඤායති, යථා තං ඡායාය ආතපො. එසෙව නයොති අසුභසුභානං අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නතං අතිදිසිත්වා තත්ථ අධිප්පෙතමෙව දස්සෙන්තො ‘‘අසුභෙ සති සුභං පඤ්ඤායතී’’ති ආහ. එවමාහාති ‘‘අසුභං පටිච්ච සුභං පඤ්ඤායතී’’ති අවොච. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු විය උත්තරපදලොපෙනායං නිද්දෙසොති ආහ ‘‘රූපං පටිච්චාති රූපාවචරසමාපත්තිං පටිච්චා’’ති. තාය හි සති අධිගතාය. රූපසමතික්කමා වා හොතීති සභාවාරම්මණානං රූපජ්ඣානානං සමතික්කමා ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්ති නාම හොතීති අත්ථො. එසෙව නයොති ඉමිනා ‘‘ආකාසානඤ්චායතනසමතික්කමා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්ති නාම හොතී’’තිආදිනා ද්වෙපි පකාරෙ අතිදිසති. පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛාඤාණෙන. අප්පවත්තින්ති යථාපරිච්ඡින්නකාලං අප්පවත්තනං. එතෙන ඛණනිරොධාදිං පටික්ඛිපති.

කථං සමාපත්ති පත්තබ්බාති ඉමාසු සත්තසු ධාතූසු කා පකාරා සඤ්ඤාසමාපත්ති නානා හුත්වා සමාපජ්ජිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘කීදිසා සමාපත්තියො’’තිආදි. සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙනාති පටුකිච්චාය සඤ්ඤාය අත්ථිභාවෙන. සුඛුමසඞ්ඛාරානං තත්ථ සමාපත්තියං අවසිස්සතාය. නිරොධොවාති සඞ්ඛාරානං නිරොධො එව.

සත්තධාතුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සනිදානසුත්තවණ්ණනා

96. භාවනපුංසකමෙතං ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. සනිදානන්ති අත්තනො ඵලං නිදදාතීති නිදානං, කාරණන්ති ආහ ‘‘සනිදානො සප්පච්චයො’’ති. කාමපටිසංයුත්තොති කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන පටිසංයුත්තො වා කාමපටිබද්ධො වා. තක්කෙතීති තක්කො. අභූතකාරං සමාරොපෙත්වා කප්පෙතීති සඞ්කප්පො. ආරම්මණෙ චිත්තං අප්පෙතීති අප්පනා. විසෙසෙන අප්පෙතීති බ්‍යප්පනා. ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙන්තං විය පවත්තතීති චෙතසො අභිනිරොපනා. මිච්ඡා විපරීතො පාපකො සඞ්කප්පොති මිච්ඡාසඞ්කප්පො. අඤ්ඤෙසු ච කාමපටිසංයුත්තෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කො එව කාමධාතුසද්දෙන නිරුළ්හො දට්ඨබ්බො විතක්කස්ස කාමපසඞ්ගප්පත්තිසාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසුපි. සබ්බෙපි අකුසලා ධම්මා කාමධාතු හීනජ්ඣාසයෙහි කාමෙතබ්බධාතුභාවතො.

කිලෙසකාමස්ස ආරම්මණභාවත්තා සබ්බාකුසලසංගාහිකාය කාමධාතුයා ඉතරා ද්වෙ සඞ්ගහෙත්වා කථනං සබ්බසඞ්ගාහිකා. තිස්සන්නං ධාතූනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරතො කථා අසම්භින්නා. ඉමං කාමාවචරසඤ්ඤිතං කාමවිතක්කසඤ්ඤිතඤ්ච කාමධාතුං. පටිච්චාති පච්චයභූතං ලභිත්වා. තීහි කාරණෙහීති තීහි සාරභූතෙහි කාරණෙහි.

බ්‍යාපාදවිතක්කො බ්‍යාපාදො උත්තරපදලොපෙන, සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන සභාවධාරණට්ඨෙන ධාතූති බ්‍යාපාදධාතු. බ්‍යාපජ්ජති චිත්තං එතෙනාති බ්‍යාපාදො, දොසො. බ්‍යාපාදොපි ධාතූති යොජනා. සහජාතපච්චයාදිවසෙනාති සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයවසෙන. විසෙසෙන හි පරස්ස අත්තනො ච දුක්ඛාපනං විහිංසා, සා එව ධාතු, අත්ථතො රොසනා පරූපඝාතො, තථා පවත්තො වා දොසසහගතචිත්තුප්පාදො.

තිණගහනෙ අරඤ්ඤෙති තිණෙහි ගහනභූතෙ අරඤ්ඤෙ. අනයබ්‍යසනන්ති අපායබ්‍යසනං, පරිහරණූපායරහිතං විපත්තින්ති වා අත්ථො. අවඩ්ඪිං විනාසන්ති අවඩ්ඪිඤ්චෙව විනාසඤ්චාති වදන්ති සබ්බසො වඩ්ඪිරහිතං. සුක්ඛතිණදායො විය ආරම්මණං කිලෙසග්ගිසංවද්ධනට්ඨෙන. තිණුක්කා විය අකුසලසඤ්ඤා අනුදහනට්ඨෙන. තිණකට්ඨ…පෙ… සත්තා අනයබ්‍යසනාපත්තිතො. ‘‘ඉමෙ සත්තා’’ති හි අයොනිසො පටිපජ්ජමානා අධිප්පෙතා. තෙනාහ ‘‘යථා සුක්ඛතිණදායෙ’’තිආදි.

සමතාභාවතො සමතාවිරොධතො විසමතාහෙතුතො ච විසමා රාගාදයොති ආහ ‘‘රාගවිසමාදීනි අනුගත’’න්ති. ඉච්ඡිතබ්බා අවස්සංභාවිනිභාවෙන.

සංකිලෙසතො නික්ඛමනට්ඨෙන නෙක්ඛම්මො, සො එව නිජ්ජීවට්ඨෙන ධාතූති නෙක්ඛම්මධාතු. ස්වායං නෙක්ඛම්මසද්දො පබ්බජ්ජාදීසු කුසලවිතක්කෙ ච නිරුළ්හොති ආහ ‘‘නෙක්ඛම්මවිතක්කොපි නෙක්ඛම්මධාතූ’’ති. ඉතරාපි ද්වෙ ධාතුයොති අබ්‍යාපාදඅවිහිංසාධාතුයො වදති. විසුං දීපෙතබ්බා සරූපෙන ආගතත්තා. විතක්කාදයොති නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පච්ඡන්දපරිළාහපරියෙසනා. යථානුරූපං අත්තනො අත්තනො පච්චයානුරූපං. කථං පනෙත්ථ කුසලධම්මෙසු පරිළාහො වුත්තොති? සඞ්ඛාරපරිළාහමත්තං සන්ධායෙතං වුත්තං, සොළසසු ආකාරෙසු දුක්ඛසච්චෙ සන්තාපට්ඨො විය වුත්තො, යස්ස විගමෙන අරහතො සීතිභාවප්පත්ති වුච්චති.

සයං න බ්‍යාපජ්ජති, තෙන වා තංසමඞ්ගීපුග්ගලො න කිඤ්චි බ්‍යාපාදෙතීති අබ්‍යාපාදො, විහිංසාය වුත්තවිපරියායෙහි සා වෙදිතබ්බා. හිතෙසිභාවෙන මිජ්ජති සිනිය්හතීති මිත්තො, මිත්තස්ස එසාති මෙත්ති, අබ්‍යාපාදො. මෙත්තායනාති මෙත්තාකාරණං, මෙත්තාය වා අයනා පවත්තනා. මෙත්තායිතත්තන්ති මෙත්තායිතස්ස මෙත්තාය පවත්තස්ස භාවො. මෙත්තාචෙතොවිමුත්තීති මෙත්තායනවසෙන පවත්තො චිත්තසමාධි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

සනිදානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා

97. ඉතො පට්ඨායාති ‘‘ධාතුං, භික්ඛවෙ’’ති ඉමස්මා තතියසුත්තතො පට්ඨාය. යාව කම්මවග්ගො, තාව නෙත්වා උපගන්ත්වා සෙති එත්ථාති ආසයො, හීනාදිභාවෙන අධීනො ආසයො අජ්ඣාසයො, තං අජ්ඣාසයං, අධිමුත්තන්ති අත්ථො. සඤ්ඤා උප්පජ්ජතීතිආදීසු හීනාදිභෙදං අජ්ඣාසයං පටිච්ච හීනාදිභෙදා සඤ්ඤා, තන්නිස්සයදිට්ඨිවිකප්පනා, විතක්කො ච උප්පජ්ජති සහජාතකොටියා උපනිස්සයකොටියා ච. සත්ථාරෙසූති තෙසං සත්ථුපටිඤ්ඤතාය වුත්තං, න සත්ථුලක්ඛණසබ්භාවතො. අසම්මාසම්බුද්ධෙසූති ආධාරෙ විසයෙ ච භුම්මං එකතො කත්වා වුත්තන්ති පඨමං තාව දස්සෙන්තො ‘‘මයං සම්මාසම්බුද්ධා’’තිආදිං වත්වා ඉතරං දස්සෙන්තො ‘‘තෙසු සම්මාසම්බුද්ධා එතෙ’’තිආදිමාහ. තෙසං ‘‘මයං සම්මාසම්බුද්ධා’’ති උප්පන්නදිට්ඨි ඉධ මූලභාවෙන පුච්ඡිතා, ඉතරා අනුසඞ්කිතාති පුච්ඡතියෙවාති සාසඞ්කං වදති.

‘‘මහතී’’ති එත්ථ මහාසද්දො ‘‘මහාජනො’’තිආදීසු විය බහුඅත්ථවාචකොති දට්ඨබ්බො. අවිජ්ජාපි හීනහීනතරහීනතමාදිභෙදෙන බහුපකාරා. තස්සාති දිට්ඨියා. කස්මා පනෙත්ථ ‘‘යදිදං අවිජ්ජා ධාතූ’’ති අවිජ්ජං උද්ධරිත්වා ‘‘හීනං ධාතුං පටිච්චා’’ති අජ්ඣාසයධාතු නිද්දිට්ඨාති? න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, ‘‘අඤ්ඤං උද්ධරිත්වා අඤ්ඤං නිද්දිට්ඨා’’ති, යතො අවිජ්ජාසීසෙන අජ්ඣාසයධාතු එව ගහිතා. අවිජ්ජාගහිතො හි පුරිසපුග්ගලො දිට්ඨජ්ඣාසයො හීනාදිභෙදං අවිජ්ජාධාතුං නිස්සාය තතො සඤ්ඤාදිට්ඨිආදිකෙ සඞ්කප්පෙති. පණිධි පත්ථනා, සා පන තථා තථා චිත්තස්ස ඨපනවසෙන හොතීති ආහ ‘‘චිත්තට්ඨපන’’න්ති. තෙනාහ ‘‘සා පනෙසා’’තිආදි. එතෙති හීනපච්චයා සඤ්ඤාදිට්ඨිවිතක්කචෙතනා පත්ථනා පණිධිසඞ්ඛාතා හීනා ධම්මා. හීනො නාම හීනධම්මසමායොගතො. සබ්බපදානීති ‘‘පඤ්ඤපෙතී’’තිආදීනි පදානි යොජෙතබ්බානි හීනසද්දෙන මජ්ඣිමුත්තමට්ඨානන්තරස්ස අසම්භවතො. උපපජ්ජනං ‘‘උපපත්තී’’ති ආහ ‘‘ද්වෙ උපපත්තියො පටිලාභො ච නිබ්බත්ති චා’’ති. තත්ථ හීනකුලාදීති ආදි-සද්දෙන හීනරූපභොගපරිසාදීනං සඞ්ගහො. හීනත්තිකවසෙනාති හීනත්තිකෙ වුත්තත්තිකපදවසෙනාති අධිප්පායො. චිත්තුප්පාදක්ඛණෙති ඉදං හීනත්තිකපරියාපන්නානං චිත්තුප්පාදානං වසෙන තත්ථ තත්ථ ලද්ධත්තා වුත්තං. පඤ්චසු නීචකුලෙසූති චණ්ඩාලවෙනනෙසාදරථකාරපුක්කුසකුලෙසු. ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදානං පන යො කොචි පටිලාභො හීනොති යොජනා. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. ඉමස්මිං ඨානෙති ‘‘යායං, භන්තෙ, දිට්ඨී’’තිආදිනා ආගතෙ ඉමස්මිං ඨානෙ. ‘‘ධාතුං, භික්ඛවෙ, පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා ආගතත්තා නිබ්බත්තියෙව අධිප්පෙතා, න පටිලාභො.

ගිඤ්ජකාවසථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා

98. එකතො හොන්තීති සමානච්ඡන්දතාය අජ්ඣාසයතො එකතො හොන්ති. නිරන්තරා හොන්තීති තාය එව සමානච්ඡන්දතාය චිත්තෙන නිබ්බිසෙසා හොන්ති. ඉධ අධිමුත්ති නාම අජ්ඣාසයධාතූති ආහ ‘‘හීනාධිමුත්තිකාති හීනජ්ඣාසයා’’ති.

හීනාධිමුත්තිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා

99. මහාපඤ්ඤෙසූති විපුලපඤ්ඤෙසු. නන්ති සාරිපුත්තත්ථෙරං. ඛන්ධන්තරන්ති ඛන්ධවිභාගං, ඛන්ධානං වා අන්තරං විසෙසො අත්ථීති ඛන්ධන්තරො. එස නයො සෙසෙසුපි. පරිකම්මන්ති ඉද්ධිවිධාධිගමස්ස පුබ්බභාගපරිකම්මඤ්චෙව උත්තරපරිකම්මඤ්ච. ආනිසංසන්ති ඉද්ධානිසංසඤ්චෙව ආනිසංසඤ්ච. අධිට්ඨානං විකුබ්බනන්ති අධිට්ඨානවිධානඤ්චෙව විකුබ්බනවිධානඤ්ච. වුත්තනයෙනෙවාති ‘‘පථවිං පත්ථරන්තො වියා’’තිආදිනා.

ධුතඞ්ගපරිහාරන්ති ධුතඞ්ගානං පරිහරණවිධිං. පරිහරණග්ගහණෙනෙව සමාදානං සිද්ධං හොතීති තං න ගහිතං. ආනිසංසන්ති තංතංධුතඞ්ගපරිහරණෙ දට්ඨබ්බං ආනිසංසමෙව. සමොධානන්ති ‘‘එත්තකා පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තා, එත්තකා සෙනාසනපටිසංයුත්තා’’ති පච්චයවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අන්තොගධත්තා. අධිට්ඨානන්ති අධිට්ඨානවිධිං. භෙදන්ති උක්කට්ඨාදිභෙදඤ්චෙව භින්නාකාරඤ්ච.

පරිකම්මන්ති ‘‘දිබ්බචක්ඛු එවං උප්පාදෙතබ්බං, එවං විසොධෙතබ්බ’’න්තිආදිනා පරිකම්මවිධානං. ආනිසංසන්ති පරෙසං අජ්ඣාසයානුරූපායතනාදිආනිසංසපභෙදං. උපක්කිලෙසන්ති සාධාරණං අසාධාරණං දුවිධං උපක්කිලෙසං. විපස්සනාභාවනුපක්කිලෙසා හි දිබ්බචක්ඛුස්ස උපක්කිලෙසාති වෙදිතබ්බා.

සඞ්ඛෙපවිත්ථාරගම්භීරුත්තානවිචිත්‍රකථාදීසූති සඞ්ඛෙපො විත්ථාරො ගම්භීරතා උත්තානතා විචිත්‍රභාවො නෙය්‍යත්ථතා නීතත්ථතාති එවමාදීසු ධම්මස්ස කථෙතබ්බප්පකාරෙසු තං තං කථෙතබ්බාකාරං.

ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන –

‘‘ආදිම්හි සීලං දෙසෙය්‍ය, (දී. නි. අට්ඨ. 1.190; ම. නි. අට්ඨ. 1.291)

මජ්ඣෙ චිත්තං විනිද්දිසෙ;

අන්තෙ පඤ්ඤා කථෙතබ්බා,

එසො ධම්මකථාවිධො’’ති. –

එවං කථෙතබ්බාකාරං සඞ්ගණ්හාති.

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහීතං;

සම්බන්ධං වවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති. (දී. නි. 1.190; ම. නි. අට්ඨ. 1.291; පරි. 485) –

එවං වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනබුද්ධිං. අට්ඨුප්පත්තින්ති තස්ස තස්ස සුත්තස්ස ජාතකස්ස ච අට්ඨුප්පත්තිං. අනුසන්ධින්ති පච්ඡානුසන්ධිආදිඅනුසන්ධිං. පුබ්බාපරන්ති සම්බන්ධං. ඉදං පදං එවං වත්තබ්බං, ඉදං පුබ්බාපරං එවං ගහෙතබ්බන්ති.

කුලසඞ්ගණ්හනපරිහාරන්ති ලාභුප්පාදනත්ථං කුලානං සඞ්ගණ්හනවිධිනො පරිහරණං තන්නියමිතං එකන්තිකං කුලසඞ්ගහණවිධිං.

චඞ්කමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. සගාථාසුත්තවණ්ණනා

100. ‘‘ධාතුසො සංසන්දන්තී’’ති ඉදං අජ්ඣාසයතො සරික්ඛතාදස්සනං, න කායෙන මිස්සීභාවදස්සනන්ති ආහ ‘‘සමුද්දන්තරෙ’’තිආදි. නිරන්තරොති නිබ්බිසෙසො. සංසග්ගාති පඤ්චවිධසංසග්ගහෙතු. සංසග්ගගහණෙන චෙත්ථ සංසග්ගවත්ථුකා තණ්හා ගහිතා. තෙනාහ ‘‘දස්සන…පෙ… ස්නෙහෙනා’’ති.

වනති භජති සජ්ජති තෙනාති වනං, වනථොති ච කිලෙසො වුච්චතීති ආහ ‘‘වනථො ජාතොති කිලෙසවනං ජාත’’න්ති. ඉතරෙ සංසග්ගමූලකාති තමෙව පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘අදස්සනෙනා’’ති. සාධුජීවීති සාධු සුට්ඨු ජීවී, තංජීවනසීලො. තෙනාහ ‘‘පරිසුද්ධජීවිතං ජීවමානො’’ති.

සගාථාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා

101. නිරොජාති සද්ධාස්නෙහාභාවෙන නිස්නෙහා. තතො එව අරසභාවෙන නිරසා. එකසදිසාති සමසමා නිබ්බිසෙසා. තෙනාහ ‘‘නිරන්තරා’’ති. අලජ්ජිතාය එකසීමකතා භින්නමරියාදා. සද්ධා තෙසං අත්ථීති සද්ධා. තන්තිපාලකාති සද්ධම්මතන්තියා පාලකා. වංසානුරක්ඛකාති අරියවංසස්ස අනුරක්ඛකා. ආරද්ධවීරියාති පග්ගහිතවීරියා. යස්මා තාදිසානං වීරියං පරිපුණ්ණං නාම හොති කිච්චසිද්ධියා, තස්මා වුත්තං ‘‘පරිපුණ්ණපරක්කමා’’ති. සබ්බකිච්චපරිග්ගාහිකායාති චතුන්නං සතිපට්ඨානානං භාවනාකිච්චපරිග්ගාහිකාය.

අස්සද්ධසංසන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8-12. අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා

102-106. අට්ඨමාදීනීති අට්ඨමං නවමං දසමං එකාදසමං ද්වාදසමන්ති ඉමානි පඤ්ච සුත්තානීති එකෙ. අපරෙ පන නව සුත්තානීති ඉච්ඡන්ති. ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායං වුත්තොයෙව. පාළියඤ්ච කෙසුචි පොත්ථකෙසු ලිඛීයති.

අස්සද්ධමූලකසුත්තාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.