1. කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා
197. දක්ඛිණාගිරිස්මින්ති දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ, තස්මිං දක්ඛිණාගිරිජනපදෙ දක්ඛිණාගිරිවිහාරෙ. ඛන්ධෙසු ඨපෙත්වා යුගෙ යොත්තෙහීති යොත්තරජ්ජූහි යුත්තානි පයොජිතානි ඉච්චෙව අත්ථො.
පඨමදිවසෙති වපනදිවසෙසු පඨමදිවසෙ ආරද්ධදිවසෙ. පඤ්චඞ්ගානිපි පරිපුණ්ණානි, පගෙව ඉතරඞ්ගානීති දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණපඤ්චඞ්ගා’’ඉච්චෙව වුත්තං. හරිතාලමනොසිලාඅඤ්ජනෙහි උරත්ථනාදීසු ඨපිතත්තා ආභාය උජ්ජලගත්තා. අවසෙසා බලීබද්දා. කිලන්තගොණං මොචෙත්වා අකිලන්තස්ස යොජනං කිලන්තපරිවත්තනං.
සීහකුණ්ඩලානීති සීහමුඛකුණ්ඩලානි. බ්‍රහ්මවෙඨනන්ති බ්‍රහ්මුනො වෙඨනසදිසං, අස්සනඛවෙඨනසදිසන්ති අත්ථො.
බුද්ධානං කිච්චානි කාලවසෙන විභත්තානි පඤ්ච කිච්චානි භවන්ති. පුරෙභත්තකිච්චන්ති භත්තතො පුබ්බෙ බුද්ධෙන කාතබ්බකිච්චං. වීතිනාමෙත්වාති ඵලසමාපත්තියා කාලං වීතිනාමෙත්වා. කදාචි එකොතිආදි තෙසං තෙසං විනෙය්‍යානං විනයනානුරූපපටිපත්තිදස්සනං. පකතියාති පකතිබුද්ධවෙසෙන. බුද්ධානං හි රූපකායස්ස අසීතිඅනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිත-බාත්තිංසමහාපුරිස- ලක්ඛණ-කායප්පභා-බ්‍යාමප්පභා-කෙතුමාලාවිචිත්තතා බුද්ධවෙසො. කදාචි අනෙකෙහි පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහීති ඉමිනා පාරමීනං නිස්සන්දභූතානි පාටිහාරියානි රුචිවසෙනෙව පකාසනකානි භවන්ති, න සබ්බදාති දස්සෙති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති. භගවතො කායෙ පීතරස්මීනං යෙභුය්‍යතාය ‘‘සුවණ්ණරසසිඤ්චනානි වියා’’ති වත්වා කායම්හි නීලාදිරස්මීහි තහං තහං පීතමිස්සිතං සන්ධාය ‘‘විචිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය චා’’ති වුත්තං. මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති තුට්ඨරවරවනතො.
තත්ථාති විහාරෙ. ගන්ධමණ්ඩලමාළෙති හත්ථෙන කතපරිභණ්ඩෙ සමොසරිතගන්ධපුප්ඵදාමෙ මණ්ඩලමාළෙ.
උපට්ඨානෙති පමුඛෙ. ‘‘ඔවදතී’’ති වත්වා තත්ථොවාදං සාමඤ්ඤතො දස්සෙතුං, ‘‘භික්ඛවෙ’’තිආදි වුත්තං. සම්පත්තීති චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියපාරිපූරි චෙව හත්ථාදිසම්පදා ච. සමස්සාසිතකායො කිලමථවිනොදනෙන. ‘‘තඤ්ච ඛො සමාපජ්ජනෙනා’’ති වදන්ති. දුතියභාගෙති ඉමිනා අපරභාගං තයො භාගෙ කත්වා තත්ථ පුරිමභාගං සෙය්‍යනිසජ්ජාවසෙන සමාපත්තීහි වීතිනාමෙතීති දස්සෙති. ලොකන්ති රාජගහාදීසු යං තදා උපනිස්සාය විහරති, තත්ථ අඤ්ඤත්ථ වා බුජ්ඣනකං විනෙය්‍යසත්තලොකං බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙති. කාලයුත්තන්ති තෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකකාලානුරූපං. සමයයුත්තන්ති තස්සෙව වෙවචනං. සමයයුත්තන්ති වා තෙහි ආජානිතබ්බවිසෙසපටිලාභානුරූපං.
පටිසල්ලීනොති කාලපරිච්ඡෙදං කත්වා සමාපත්තිං සමාපන්නො. අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො තං අවිරාධෙන්තො, අජ්ඣාසයානුරූපන්ති අත්ථො.
සකල…පෙ… දෙවතායොති එත්ථ ලොකධාතුසාකල්‍යං දට්ඨබ්බං, න දෙවතාසාකල්‍යං. න හි මහාසමයෙ විය සබ්බදා මජ්ඣිමයාමෙ දසසහස්සචක්කවාළෙ සබ්බත්ථ සබ්බා දෙවතා සත්ථු සමීපං උපගච්ඡන්ති. කිලාසුභාවො කිලමථො.
විහාරචීවරපරිවත්තනවසෙනාති විහාරෙ නිවත්ථනිවාසනපරිවත්තනවසෙන. ආදියිත්වාති පාරුපනවසෙන ගහෙත්වා. තෙනාහ ‘‘ධාරෙත්වා’’ති. භික්ඛාචාරන්ති භික්ඛත්ථං චරිතබ්බට්ඨානං.
අතිරොචමානන්ති තං තං අතික්කමිත්වා සමන්තතො සබ්බදිසාසු විරොචමානං. සරීරප්පභන්ති අත්තනො සරීරප්පභං. ජඞ්ගමං විය පදුමසරන්ති රතනමයකිඤ්ජක්ඛං රජතමයකණ්ණිකං සමන්තතො සම්ඵුල්ලිතකඤ්චනපදුමං සඤ්චාරිමසරං විය. ගගනතලන්ති අබ්භමහිකාදිඋපක්කිලෙසවිගමෙන සුවිසුද්ධආකාසතලං විය. තම්පි හි තාරාගණකිරණජාලසමුජ්ජලතාය සමන්තතො විරොචති. කනකසිඛරන්ති කනකගිරිසිඛරං. සිරියා ජලමානන්ති සබ්බසො අනවජ්ජාය සබ්බාකාරෙන පරිපුණ්ණකායතාය අනඤ්ඤසාධාරණාය රූපකායසිරියා සමුජ්ජලං, යස්සා රුචිරභාවො විද්ධෙ විගතවලාහකෙ පුණ්ණමාසියං පරිපුණ්ණකලමනොමමණ්ඩලං චන්දමණ්ඩලං අතිරොචති, පභස්සරභාවො සහස්සරංසිකිරණතෙජොජාලසමුජ්ජලං සූරියමණ්ඩලං අභිභවති, හෙමසමුජ්ජලභාවො තදුභයෙ අභිභුය්‍ය පවත්තමානං එකක්ඛණෙ දසසහස්සිලොකධාතුවිජ්ජොතනසමත්ථ-මහාබ්‍රහ්මුනො පභාසමුදයං අභිවිහච්ච භාසති තපති විරොචති.
සමන්තපාසාදිකෙති සමන්තතො පසාදාවහෙ. තඤ්ච ඛො සබ්බසො සරිතබ්බතායාති ආහ ‘‘පසාදනීයෙ’’ති. උත්තමදමථසමථමනුප්පත්තෙති කායවාචාහි අනුත්තරං දන්තභාවඤ්චෙව අනුත්තරං චිත්තවූපසමඤ්ච සම්පත්තෙ. අප්පසාදෙනාති පසාදාභාවෙන, පසාදපටික්ඛෙපෙන වා අස්සද්ධියෙන. උභයථාපි නොති අප්පසාදො මච්ඡරියන්ති උභයථාපි නො එව, අථ ඛො අනත්තමනතාය උපාරම්භාධිප්පායෙන අපසාදෙන්තො, භගවතො මුඛතො කිඤ්චි දෙසෙතුකාමො වා එවමාහ. තත්ථ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘භගවතො පනා’’තිආදිමාහ. අතිත්තන්ති තිත්තිං අගච්ඡන්තං. කම්මභඞ්ගන්ති කම්මහානිං.
තික්ඛපඤ්ඤො එස බ්‍රාහ්මණො, තථා හි න චිරස්සෙව අරහත්තං සච්ඡිකරිස්සති. කථාපවත්තනත්ථම්පි එවමාහ – ‘‘එවං අහං ඉමස්ස කඤ්චි ධම්මං සොතුං ලභිස්සාමී’’ති. වෙනෙය්‍යවසෙනාති අත්තනො කසනකාරිභාවකිත්තනමුඛෙන විනෙතබ්බපුග්ගලවසෙන.
ඔළාරිකානීති පාකතිකානි. ‘‘එස උත්තමදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති සඤ්ජාතබහුමානො. පාළියං ‘‘යුගං වා නඞ්ගලං වා’’ති වා-සද්දො අවුත්තවිකප්පත්ථො. තෙන බීජාදිං සඞ්ගණ්හාති, තස්මා බීජං වා ඊසං වා පරිග්ගහයොත්තානි වාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. තථා හි භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස පටිවචනං දෙන්තො ‘‘සද්ධා බීජ’’න්තිආදිමාහ. පුබ්බධම්මසභාගතායාති පඨමං ගහිතධම්මසභාගතාය. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං අට්ඨකථාරුළ්හමෙව ගහෙතබ්බඤ්ච සද්දතො අත්ථාපත්තිතො වා ඉධ දට්ඨබ්බං. බුද්ධානං ආනුභාවො අයං, යදිදං පසඞ්ගාගතධම්මමුඛෙන දෙසනං ආරභිත්වා වෙනෙය්‍යවිනයනං.
අනනුසන්ධිකාති පුච්ඡානුසන්ධිවසෙන අනනුසන්ධිකා. එවන්ති ඉදානි වුච්චමානාකාරෙන. එත්ථාති එතිස්සා දෙසනාය. සොති භගවා. තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස. අනුකම්පායාති අසබ්බඤ්ඤූ හි සතිපි අනුකම්පාය පුච්ඡිතමත්තෙ තිට්ඨෙය්‍ය, තථා ජානන්තොපි අනනුකම්පකො, භගවා පන උභයධම්මපාරිපූරියා ‘‘ඉදං අපුච්ඡිත’’න්ති අපරිහාපෙත්වා කථෙති. සමූලන්තිආදිනා සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ බීජස්ස කසියා මූලභාවො නානන්තරියතො තප්පමාණවිධානතො චාති ආහ ‘‘තස්මිං…පෙ… කත්තබ්බතො’’ති. තෙන අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච බීජස්ස කසියා මූලභාවං විභාවෙති. කුසලාති ඉමිනා අකුසලා තතො අඤ්ඤථාපි කරොන්ති, තං පන අප්පමාණන්ති දස්සෙති.
තස්සාති බ්‍රාහ්මණස්ස බීජට්ඨානියස්ස ධම්මස්ස ච උපකාරභාවතො. ධම්මසම්බන්ධසමත්ථභාවතොති තථා වුත්තධම්මස්ස ඵලෙන සම්බන්ධිතුං යොජෙතුං සමත්ථභාවතො. තපො වුට්ඨීති වුත්තවචනං සන්ධාය වුත්තං. සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘අයං හී’’තිආදි වුත්තං. කස්සකස්ස උපකාරස්ස බීජස්ස අනන්තරං වුට්ඨි වුච්චමානා අට්ඨානෙ වුත්තා නාම න හොති. කස්මා? බීජස්ස වප්පකාලෙ අනුරූපාය වුට්ඨියා ඉච්ඡිතබ්බතො, තස්මා අවසානෙ මජ්ඣෙ වා වුච්චමානාය ධම්මසම්බන්ධසමත්ථතා තස්සා විභාවිතා න සියා. අත්තනො අවිසයෙති ඣානාදිඋත්තරිමනුස්සධම්මෙ. පච්ඡාපීති කසිසම්භාරකථනතො පච්ඡාපි. වත්තබ්බොති එකන්තෙන වත්තබ්බො. තදනන්තරංයෙවාති බීජානන්තරංයෙව. වුච්චමානා වුට්ඨි සමත්ථා හොති, බීජස්ස ඵලෙන සම්බන්ධනෙ සමත්ථාති දීපිතා හොති අනන්තරවචනෙනෙව තස්සා ආසන්නඋපකාරත්තදීපනතො.
සම්පසාදලක්ඛණාති පසීදිතබ්බෙ වත්ථුස්මිං සම්මදෙව පසීදනලක්ඛණා. ඔකප්පනලක්ඛණාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුනො එවමෙතන්ති පක්ඛන්දනලක්ඛණා. මූලබීජන්තිආදීසු මූලමෙව බීජං මූලබීජං. එස නයො සෙසෙසුපි බීජගාමස්ස අධිප්පෙතත්තා. භූතගාමො පන මූලං බීජං එතස්සාති මූලබීජන්තිආදිනා වෙදිතබ්බො. බීජබීජන්ති පඤ්චමං පන පච්චයන්තරසමවායෙ සදිසඵලුප්පත්තියා විසෙසකාරණභාවතො විරූහනසමත්ථෙ සාරඵලෙ නිරුළ්හො බීජසද්දො තදත්ථසිද්ධියා මූලාදීසුපි කෙසුචි පවත්තතීති තතො නිවත්තනත්ථං එකෙන බීජ-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වුත්තං ‘‘බීජබීජ’’න්ති ‘‘දුක්ඛදුක්ඛං රූපරූප’’න්ති ච යථා. එවම්පි ඉමිනා අත්ථෙන ඉමස්සපි නිප්පරියායොව බීජභාවොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තං සබ්බම්පි…පෙ… ගච්ඡතී’’ති.
ඉදානි කථඤ්චි වත්තබ්බෙ සද්ධාය ඔපම්මත්තෙ බීජෙ සද්ධාය බීජභාවං විභාවෙතුං ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදි ආරද්ධං. කාමං සද්ධූපනිසං සීලං, තථාපි සමාධිස්ස විය සබ්බෙසම්පි අනවජ්ජධම්මානං ආදිමූලභාවතො සද්ධායපි පතිට්ඨා හොතීති ආහ ‘‘හෙට්ඨා සීලමූලෙන පතිට්ඨාතී’’ති. යස්මා සබ්බස්සෙව පුග්ගලස්ස සද්ධාවසෙන සමථවිපස්සනාරම්භො, තස්මා සා ‘‘උපරි සමථවිපස්සනඞ්කුරං උට්ඨාපෙතී’’ති වුත්තා. තන්ති ධඤ්ඤබීජං. පථවිරසං ආපොරසන්ති සසම්භාරපථවීආපෙසු ලබ්භමානං රසං. ගහෙත්වාති පච්චයපරම්පරාය ගහෙත්වා. ධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථන්ති ධඤ්ඤපරිපාකනිබ්බත්තිඅත්ථං. රසන්ති සද්ධාසීලමූලහෙතුසමථවිපස්සනාභාවනාරසං ආදියිත්වා. අරියමග්ගනාළෙනාති අරියමග්ගසොතෙන අරියඵලධඤ්ඤපරිපාකගහණත්ථන්ති අරියඵලමෙව ධනායිතබ්බතො ධඤ්ඤං තස්ස නිබ්බත්තිඅත්ථං. ධඤ්ඤනාළං නාම කණ්ඩස්ස නිස්සයභූතො පච්ඡිමදෙසො, කණ්ඩො තබ්භන්තරො තංනිස්සයොයෙව දණ්ඩො. පසවො නාම පුප්ඵං. වුද්ධින්ති අවයවපාරිපූරිවසෙන වුද්ධිං. විරූළ්හින්ති මූලසන්තානදළ්හතාය විරුළ්හතං. වෙපුල්ලන්ති පත්තනාළාදීහි විපුලභාවං. ඛීරං ජනෙත්වාති තරුණසලාටුකභාවප්පත්තියා තණ්ඩුලස්ස බීජස්ස බීජභූතං ඛීරං උප්පාදෙත්වා. එසාති සද්ධා. පතිට්ඨහිත්වාති කම්මපථාකම්මපථසම්මාදිට්ඨිසහිතෙන ආදිතො පවත්තසීලමත්තෙන පතිට්ඨහිත්වා. වුද්ධින්තිආදීසු සුපරිසුද්ධාහි සීලචිත්තවිසුද්ධීහි වුද්ධිං, දිට්ඨිකඞ්ඛාවිතරණවිසුද්ධීහි විරූළ්හිං. මග්ගාමග්ගපටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධීහි වෙපුල්ලං පත්වා. ඤාණදස්සනවිසුද්ධිඛීරන්ති සාදුරසසුවිසුද්ධිභාවතො ඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතං ඛීරං ජනෙත්වා. අනෙක…පෙ… ඵලන්ති අනෙකපටිසම්භිදා-අනෙකාභිඤ්ඤාණපරිපුණ්ණං අරහත්තඵලසීසං නිප්ඵාදෙති.
බීජකිච්චකරණතොති බීජකිච්චස්ස කරණතො. යඤ්හි තංසදිසස්ස විසදිසස්ස ච අත්තනො ඵලස්ස පතිට්ඨාපනසම්බන්ධනනිප්ඵාදනසඞ්ඛාතං බීජස්ස කිච්චං, තස්ස කරණතො නිබ්බත්තනතො ‘‘එවං සද්ධා බීජකිච්ච’’න්ති වුත්තං. ඉමිනා අනඤ්ඤසාධාරණං සද්ධාය කුසලධම්මානං බීජභාවං දස්සෙති. සා චාතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. ඉදානි තත්ථ ආගමං දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධාජාතො’’තිආදිමාහ. තෙන යථා සප්පුරිසූපනිස්සයස්ස සද්ධම්මස්සවනස්ස ච, එවං අනවසෙසාය සම්මාපටිපත්තියා සද්ධා මූලකාරණන්ති දස්සෙති.
ඉන්ද්‍රියසංවරො වීරියඤ්ච අකුසලධම්මෙ, දුක්කරකාරිකා ධුතඞ්ගඤ්ච අකුසලධම්මෙ චෙව කායඤ්ච තපති විබාධතීති තපොති වුච්චති. ඉන්ද්‍රියසංවරො අධිප්පෙතො වීරියස්ස ධොරය්හභාවෙන ගය්හමානත්තා, ඉතරෙසං වුට්ඨිභාවස්ස අනුයුඤ්ජමානත්තා. ආදි-සද්දෙන කලලඞ්ගාරවුට්ඨිආදීනං සඞ්ගහො. සමනුග්ගහිතන්ති උපගතං. විරුහනාමිලායනනිප්ඵත්තිවචනෙහි ධඤ්ඤබීජසන්තානස්ස විය තෙසං වුද්ධියා සද්ධාබීජසන්තානස්ස තපොවුට්ඨියා ආදිමජ්ඣපරියොසානෙසු උපකාරතං දස්සෙති.
පුරිමපදෙසුපීති අපි-සද්දෙන පරපදෙසුපීති අත්ථො දට්ඨබ්බො ‘‘හිරී මෙ ඊසා, මනො මෙ යොත්ත’’න්ති ඉච්ඡිතත්තා, ‘‘සති මෙ’’ති එත්ථ මෙ-සද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො. උදකම්පි තාව දාතබ්බං හොති නදීතළාකාදිතො ආනෙත්වා. වීරියබලීබද්දෙ චතුබ්බිධෙ යොජෙත්වා. නිච්චකාලං අත්ථීති වචනසෙසො.
සහ විපස්සනාය මග්ගපඤ්ඤා අධිප්පෙතා අමතප්ඵලාය කසියා අධිප්පෙතත්තා. විපස්සනා පඤ්ඤා චාති දුවිධාපි පඤ්ඤා උපනිස්සයා හොති විසිට්ඨභාවතො. තෙනාහ ‘‘යථා හී’’තිආදි. පඤ්ඤාති පකාරෙහි ජානාතීති පඤ්ඤා. පඤ්ඤවතං පඤ්ඤා පුරතො හොති යොනිසොමනසිකාරස්ස විසෙසපච්චයභාවතො, සහජාතාධිපතීසු ච උක්කට්ඨභාවතො. සිරීති සොභග්ගං. සතං ධම්මා සද්ධාදයො, අන්වායිකාති අනුගාමිනො. ඊසාබද්ධා හොතීති හිරිසඞ්ඛාතඊසාය බද්ධා හොති, පඤ්ඤාය කදාචි අප්පයොගතො මනොසීසෙන සමාධි ඉධ වුත්තොති ආහ ‘‘මනොසඞ්ඛාතස්ස සමාධියොත්තස්සා’’ති. සමං උපනෙත්වා බන්ධිත්වා බද්ධරජ්ජුකත්තා සමාධියොත්තං. එකතො ගමනන්ති ලීනච්චාරද්ධසඞ්ඛාතං එකපස්සතො ගමනං වාරෙති. මජ්ඣිමාය විපස්සනාවීථියා පටිපාදනතො කායාදීසු සුභසුඛනිච්චත්තභාවවිගමනෙ පඤ්ඤාය විසෙසපච්චයා සතීති වුත්තං – ‘‘සතියුත්තා පඤ්ඤා’’ති තස්සා සතිවිප්පයොගාසබ්භාවතො. සන්තතිඝනාදීනං අයං විසෙසො – පුරිමපච්ඡිමානං ධම්මානං නිරන්තරතාය එකීභූතානං විය පවත්ති සන්තතිඝනතා, එකසමූහවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති සමූහඝනතා, දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යකිච්චභෙදවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති. කිච්චඝනතා, එකාරම්මණවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති ආරම්මණඝනතා. සබ්බෙසං, සබ්බානි වා කිලෙසානං මූලසන්තානකානි සබ්බ…පෙ… සන්තානකානි. අනුප්පයොගො හි අත්ථො. පදාලෙතීති භින්දති සමුච්ඡින්දති. සා ච ඛො ‘‘පදාලෙතී’’ති වුත්තා ලොකුත්තරාව පඤ්ඤා අනුසයප්පහානස්ස අධිප්පෙතත්තා. සන්තතිඝනාදිභෙදනා පන ලොකියාපි හොති විපස්සනාවසෙන ඝනවිනිබ්භොගස්ස නිප්ඵාදනතො. තෙනාහ ‘‘ඉතරා පන ලොකිකාපි සියා’’ති.
හිරීයතීති ලජ්ජති, ජිගුච්ඡතීති අත්ථො. තස්මා ‘‘පාපකෙහි ධම්මෙහී’’ති නිස්සක්කවචනං දට්ඨබ්බං, හෙතුම්හි වා කරණවචනං. ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව, න හි ලජ්ජනං නිබ්භයං පාපභයං වා අලජ්ජනං අත්ථීති. රුක්ඛලට්ඨීති රුක්ඛදණ්ඩො. තෙන පදෙසෙන කසනතො විසෙසතො නඞ්ගලන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘ඊසා යුගනඞ්ගලං ධාරෙතී’’ති. කාමං පඤ්ඤාරහිතා හිරී අත්ථි, හිරිරහිතා පන පඤ්ඤා නත්ථෙවාති ආහ ‘‘හිරි…පෙ… අභාවතො’’ති. සන්ධිට්ඨානෙ කම්පනාභාවතො අචලං. ථිරභාවෙන අසිථිලං. හිරිපටිබද්ධපඤ්ඤා පටිපක්ඛවසෙන ච අසිථිලභාවෙන ච අචලා අසිථිලාති ආහ ‘‘අබ්බොකිණ්ණා අහිරිකෙනා’’ති. නාළියා මිනමානපුරිසො විය ආරම්මණං මුනාති පරිච්ඡෙදතො ජානාතීති මනො. මනොසීසෙනාති මනසො අපදෙසෙන. තංසම්පයුත්තොති ඉමිනා කුන්තසහචරණතො පුරිසො කුන්තො විය මනසහචරණසමාධි ‘‘මනො’’ති වුත්තොති දස්සෙති. සාරථිනාති කස්සකෙන. සො හි ඉධ බලීබද්දානං සාරණතො පාචනතො ‘‘සාරථී’’ති අධිප්පෙතො. එකාබන්ධනන්ති එකාබද්ධකරණං. සකකිච්චෙති සකකිච්චෙන යුත්තෙ. තෙන හි ඊසාදීසු යථාරහං බන්ධිත්වා එකාබද්ධෙසු කතෙසු නඞ්ගලෙසු කිච්චං ඉජ්ඣති, නො අඤ්ඤථාති තං ‘‘සකකිච්චෙ පටිපාදෙතී’’ති වුත්තං. අවික්ඛෙපසභාවෙනාති අත්තනො අවික්ඛෙපසභාවෙන. බන්ධිත්වාති සහජාතාදිපච්චයභාවෙන අත්තනා සම්බන්ධිත්වා. සකකිච්චෙති හිරීආදීහි යථාසකං කත්තබ්බෙ කිච්චෙ.
චිරකතාදිමත්ථන්ති චිරභාසිතම්පි අත්ථං. සරති අනුස්සරති කායාදිං අසුභාදිතො නිජ්ඣායති. ඵාලෙතීති පදාලෙති. පාජෙන්ති ගමෙන්තීති තං පාජනං. ඉධ ඉමස්මිං සුත්තෙ ‘‘පාචන’’න්ති වුත්තං ජ-කාරස්ස ච-කාරං කත්වා. ඵාලපාචනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යථා හි බ්‍රාහ්මණ…පෙ… සතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ යථා’’තිආදිමාහ. නඞ්ගලං අනුරක්ඛති භිජ්ජනඵාලනතො. පුරතො චස්ස ගච්ඡතීති අස්ස නඞ්ගලස්ස කස්සනෙ භූමියා විලිඛනෙ පුරතො ගච්ඡති පුබ්බඞ්ගමා හොති. ගතියොති පවත්තියො. සමන්වෙසමානාති සරණවසෙන ගවෙසමානා. ආරම්මණෙ වා කායාදිකෙ උපට්ඨාපයමානා අසුභාදිවසෙන පඤ්ඤානඞ්ගලං රක්ඛති. සභාවාසභාවූපගමෙ ඵාලො විය නඞ්ගලස්ස ‘‘ආරක්ඛා’’ති වුත්තා ‘‘සබ්බානත්ථතො සති රක්ඛතී’’ති කත්වා. තථා හෙසා ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා. චිරකතචිරභාසිතානං අසම්මුස්සනවසෙන සති පඤ්ඤානඞ්ගලස්ස පුරතො හොතීති වත්වා තස්ස පුරතොභාවං දස්සෙතුං ‘‘සති…පෙ… නො පමුට්ඨෙ’’ති ආහ. සතිපරිචිතෙති සතියා පට්ඨාපිතෙ. ‘‘උපට්ඨාපිතෙ’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. සංසීදිතුං න දෙතීති සකිච්චකිරියාය සංසීදනං කාතුං න දෙති. කොසජ්ජසඞ්ඛාතං සංසීදනං කොසජ්ජසංසීදනං.
පාතිමොක්ඛසංවරසීලං වුත්තං කායිකවාචසිකසංයමස්ස කථිතත්තා. ආහාරෙ උදරෙ යතොති පරිභුඤ්ජිතබ්බආහාරෙ සංයතභාවදස්සනෙන පරිභුඤ්ජිතබ්බතාය චතූසුපි පච්චයෙසු සංයතභාවො දීපිතොති ආහ ‘‘ආහාරමුඛෙනා’’තිආදි. සංයතභාවො චෙත්ථ පච්චයහෙතු අනෙසනාභාවොති වුත්තං ‘‘නිරුපක්කිලෙසොති අත්ථො’’ති. භොජනසද්දො ආහාරපරිභොගෙ නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාමුඛෙනා’’ති. පරිභුඤ්ජනට්ඨෙන පන භොජනසද්දමුඛෙනාති වුත්තෙ අධිප්පෙතත්ථො ලබ්භතෙව. තෙනාති කායගුත්තාතිආදිවචනෙන. න විලුම්පන්තීති ‘‘දීපෙතී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො.
ද්වීහාකාරෙහීති අදිට්ඨාදීනං අදිට්ඨාදිවසෙන දිට්ඨාදීනඤ්ච දිට්ඨාදිවසෙනාති එවං ද්විප්පකාරෙහි. අවිසංවාදනං අවිතථකථනං. ඡෙදනං මූලප්පදෙසෙ නිකන්තනං. ලුනනං යත්ථ කත්ථචි ඡෙදනං. උප්පාටනං උම්මූලනං. අසිතෙනාති දත්තෙන, ලායිතෙනාති අත්ථො. විසංවාදනසඞ්ඛාතානං තිණානං, අට්ඨන්නං අනරියවොහාරානන්ති අත්ථො. යථාභූතඤාණන්ති නාම රූපපරිච්ඡෙදකඤාණං. සච්චන්ති වෙදිතබ්බං අවිපරීතවුත්තිකත්තා ‘‘ඡෙදකං’’ ඡින්දනකං. නිද්දානන්ති නිද්දායකං. ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති දිට්ඨි ‘‘දිට්ඨිසච්ච’’න්ති වුච්චති. ද්වීසු විකප්පෙසූති භාවකත්තුසාධනවසෙන ද්වීසු විකප්පෙසු. ‘‘නිද්දාන’’න්ති උපයොගවසෙනෙව අත්ථො.
සීලමෙව ‘‘සොරච්ච’’න්ති වුත්තං ‘‘පාණාතිපාතාදීහි සුට්ඨු ඔරතස්ස කම්ම’’න්ති කත්වා. සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීනං අභාවතො සුන්දරභාවතො සුන්දරෙ නිබ්බානෙ ආරම්මණකරණවසෙන රතත්තා සුරතො, අරහා. තස්ස භාවො සොරච්චං, අරහත්තං. අප්පමොචනමෙව අච්චන්තාය පමොචනං න හොති.
යදග්ගෙන විපස්සනාය පඤ්ඤාය තංසහගතවීරියස්ස ච නඞ්ගලධොරය්හතා, තථාපවත්තකුසලභාවනාය ච කසිභාවො ච, තදග්ගෙන තතො පුරෙතරං පවත්තපඤ්ඤාවීරියපාරමීනං නඞ්ගලධොරය්හතා, තථාපවත්තකුසලභාවනාය ච කසිභාවො වෙදිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. ධුරං වහතීති ධොරය්හං. යථාවුත්තං ඝනන්ති අස්මිමානාදිභෙදං ඝනං. වහිතබ්බා ආදිභූතා ධුරා එතෙසං අත්ථීති ධුරා, පුරිමධුරවාහකා. තංමූලකා අපරං ධුරං වහන්තා ධොරය්හා. ධුරා ච ධොරය්හා ච ධුරධොරය්හං එකත්තවසෙන. වහන්තන්ති කසනෙන පවත්තන්තං.
කාමයොගාදීහි යොගෙහි ඛෙමත්තා අනුපද්දවත්තා. තං නිබ්බානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස. වාහීයති විපස්සනාය සහගතං. අභිමුඛං වාහීයති මග්ගපරියාපන්නං. ඛෙත්තකොටින්ති ඛෙත්තමරියාදං. දිට්ඨෙකට්ඨෙති දිට්ඨියා සහජාතෙකට්ඨෙ පහානෙකට්ඨෙ ච. ඔළාරිකෙති උපරිමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං, අඤ්ඤථා දස්සනපහාතබ්බාපි දුතියමග්ගවජ්ඣෙහි ඔළාරිකාති. අණුසහගතෙති අණුභූතෙ. ඉදං හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣෙ උපාදාය වුත්තං. සබ්බකිලෙසෙ අවසිට්ඨසබ්බකිලෙසෙ පජහන්තං අනිවත්තන්තං ගච්ඡති පුන පහාතබ්බතාය අභාවතො. අනිවත්තන්තන්ති න නිවත්තන්තං, යථා නිවත්තනං න හොති, එවං ගච්ඡතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිවත්තනරහිත’’න්තිආදි. එතං පන තව ධුරධොරය්හං.
එවමෙසා කසීති යථාවුත්තස්ස පච්චාමසනං. තෙනාහ ‘‘නිගමනං කරොන්තො’’ති. වුත්තස්සෙව හි අත්ථස්ස පුන වචනං. පඤ්ඤානඞ්ගලෙන සතිඵාලං ආකොටෙත්වාති පඤ්ඤාසඞ්ඛාතෙන නඞ්ගලෙන සද්ධිං සතිඵාලස්ස එකාබද්ධභාවකරණෙන ආකොටෙත්වා. කට්ඨාති එත්ථ ‘‘කසී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘කට්ඨා කසී’’ති. කම්මපරියොසානන්ති යථාවුත්තකසිකම්මස්ස පරියොසානභූතං. යදිපි පුබ්බෙ ‘‘පඤ්ඤා මෙ යුගනඞ්ගල’’න්තිආදිනා අත්තුද්දෙසිකවසෙනායං අමතප්ඵලා කසි දස්සිතා, මහාකාරුණිකස්ස පන භගවතො දෙසනා සබ්බස්සපි සත්තනිකායස්ස සාධාරණා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සා ඛො පනෙසා’’තිආදිමාහ.
දිවසෙයෙවාති තංදිවසෙ එව. ආදිමාහාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන කථාපරියොසානෙ පාඨපදෙසො ගහිතොති තදඤ්ඤං ‘‘එවං වුත්තෙ’’තිආදිපාඨං සන්ධාය ‘‘තතො පරඤ්චා’’ති ආහ.
කසිභාරද්වාජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.