2. අනාථපිණ්ඩිකවග්ගො

1. චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා

92. පබ්බතතටා සන්දමානො තථාරූපො නදීනිවත්තනපදෙසොපි සම්බාධට්ඨානතාය කච්ඡො වියාති ආහ ‘‘පබ්බතකච්ඡෙපී’’ති. පටිපක්ඛදූරීභාවෙන සෙට්ඨට්ඨෙන ච එකො උදෙතීති එකොදි, එකග්ගතා. තස්මිං යොගතො එකග්ගචිත්තා ඉධ එකොදී. පටිපක්ඛතො අත්තානං නිපයන්ති විසොධෙන්තීති නිපකා, පඤ්ඤවන්තො. තෙනාහ ‘‘එකග්ගචිත්තා චෙවා’’තිආදි. කායාදිභෙදං ආරම්මණං සාතිසයාය සතියා සරන්තීති සතා. තෙනාහ ‘‘සතිමන්තො’’ති. සොත්ථිං ගමිස්සන්තීති යථාවුත්තපදෙසෙ මගා සොත්ථිමනුපද්දවෙන වත්තිස්සන්ති, එවං ඣානලාභිනො සොත්ථිං කිලෙසෙහි අනුපද්දුතා වත්තිස්සන්ති. අයං කිර දෙවපුත්තො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බානසඤ්ඤී, තස්මා එවමාහ. භගවා ‘‘අයං දෙවපුත්තො අනිබ්බානගාමී සමානො නිබ්බානගාමිසඤ්ඤී, හන්දස්ස නිබ්බානගාමිනො දස්සෙමී’’ති දුතියං ගාථමාහ. චතුන්නං ඔඝානං, සංසාරමහොඝස්සෙව වා පරතීරභාවතො පරතීරන්ති නිබ්බානං. අම්බුනි ජාතො අම්බුජො, මච්ඡො. සුත්තජාලං ඡින්දිත්වා මච්ඡා විය කිලෙසජාලං භින්දිත්වා ගමිස්සන්තීති.

චන්දිමසසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා

93. පයිරුපාසියාති පයිරුපාසහෙතු. සික්ඛන්තීති තිස්සොපි සික්ඛා සික්ඛන්ති. සිට්ඨිපදෙති කිලෙසානං සාසනතො වට්ටදුක්ඛපරිත්තාසනතො ච සිට්ඨිසඤ්ඤිතෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජිතබ්බතො පදෙ, සද්ධම්මෙති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අනුසිට්ඨිපදෙ’’ති. තත්ථ අනුසිට්ඨීති සද්ධම්මො. කාලෙති යුත්තපත්තකාලෙ. අප්පමාදොනාම සමථවිපස්සනාභාවනා.

වෙණ්ඩුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා

94. තථෙව පඤ්ඤායීති දීඝලට්ඨිත්වෙව පඤ්ඤායි, තථාසමඤ්ඤා එව අහොසි.

දීඝලට්ඨිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. නන්දනසුත්තවණ්ණනා

95. නත්ථි එතස්ස ආවට්ටං ආවරණන්ති අනාවටං. රුක්ඛො වා පබ්බතො වාති සත්තානං පකතිචක්ඛුස්ස ආවරණභූතො රුක්ඛො විය පබ්බතො විය ච අභිභවිතුං සමත්ථො ඤෙය්‍යාවරණො නත්ථි. කථංවිධන්ති කථංසණ්ඨිතං, කථංපකාරං වා. දුක්ඛන්ති වට්ටදුක්ඛං.

නන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. චන්දනසුත්තවණ්ණනා

96. හෙට්ඨාති කාමභවෙ. තත්ථ හි පරිබ්භමන්තස්ස පතිට්ඨා දුල්ලභා යෙභුය්‍යෙන තත්ථ සත්තා නිමුග්ගා එව හොන්ති, තස්මා හෙට්ඨා අප්පතිට්ඨො සංසාරො. උපරීති මහග්ගතභවෙ. තත්ථ හි නිබ්බත්තස්ස නිබ්බානං ආරුහිතුං ආලම්බනා දුල්ලභා, ඣානාභිරතියා තත්ථෙව නිකන්ති තෙසං බලවතී හොති, තස්මා උපරි අනාලම්බනො සංසාරො. පෙසිතත්තොති නිබ්බානං පති පෙසිතචිත්තො. තයො කම්මාභිසඞ්ඛාරාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො තයො අභිසඞ්ඛාරා. තෙන ‘‘නන්දීපුබ්බකො කම්මභවො’’ති වත්වා ‘‘නන්දිං ජනෙත්වා’’ති වුත්තො. කාමසඤ්ඤාසීසෙන කාමච්ඡන්දස්ස ගහණං, කාමච්ඡන්දපමුඛානි ච ඔරම්භාගියසංයොජනානි ගහිතානීති ආහ ‘‘කාමසඤ්ඤාගහණෙන පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනානී’’ති. රූපභවො රූපං භවපදලොපෙන. රූපභවග්ගහණෙන චෙත්ථ සෙසභවස්සපි ගහණං. තස්ස සංයොජනග්ගහණෙන පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානි ගහිතානි. මහොඝෙති සංසාරමහොඝෙ. තෙසන්ති කාමභවාදීනං ගහණෙන භවභාවෙන තදෙකලක්ඛණතාය. අරූපභවො ගහිතො ලක්ඛණහාරනයෙන. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

චන්දනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. වාසුදත්තසුත්තවණ්ණනා

97. ඡට්ඨං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

වාසුදත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා

98. සුබ්‍රහ්මාති තස්ස දෙවපුත්තස්ස නාමං. තස්ස සත්ථු සන්තිකූපසඞ්කමනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සො කිරා’’තිආදිමාහ. තදෙව සොකං තස්ස දෙවපුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්ති. අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතොති සහස්සමත්තෙන අච්ඡරාසඞ්ඝෙන පරිවුතො. නන්දනකීළිකන්ති නන්දනවනකීළිකං. හත්ථං ආගච්ඡතීති හත්ථගය්හුපගො හොති. ගන්ථෙන්තීති එත්ථ මාලාවෙඨනම්පි ඛිඩ්ඩාපසුතතායාති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤථා පුප්ඵානියෙව තාය තාය චිත්තස්ස වසෙන මාලාභාවෙන හත්ථං උපගච්ඡන්තීති. උපච්ඡෙදකකම්මවසෙනාති තස්මිං දෙවලොකෙ ආයුසෙසෙ සති එව තස්ස පන උපඝාතකස්ස ලද්ධොකාසස්ස පාපකම්මස්ස වසෙන. ‘‘පහාරො’’ති දිවසස්ස තතියො භාගො වුච්චති, තස්මා එකප්පහාරෙනෙවාති එකවෙලායමෙවාති අත්ථො.

පියවත්ථුකසොකෙනාති පියවත්ථුනිමිත්තකෙන සොකෙන. රුප්පමානොති පීළියමානො. සත්තමෙ දිවසෙති මනුස්සගණනාය සත්තමෙ දිවසෙ. තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව නිරයෙ නිබ්බත්තිතබ්බං ඉමිනා තාහි ච සහෙව පුබ්බෙ තස්ස පාපකම්මස්ස කතත්තා. රුප්පීති චිත්තසන්තාසං ආපජ්ජි. නිද්ධමිතුන්ති නීහරිතුං අපනෙතුං. සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වාති තාහි පඤ්චසතාහි අච්ඡරාහි සද්ධිං භගවතො සන්තිකං ගන්ත්වා.

ඉදන්ති අත්තනො චිත්තං දස්සෙති ආසන්නපච්චක්ඛභාවතො. නිච්චන්ති සදා. ස්වායං නිච්චත්ථො අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බොති තත්ථ පහාතබ්බං ගහෙතබ්බඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘දෙවලොකෙ’’තිආදිමාහ. න ගහෙතබ්බො හෙතුපවත්තිතො පුබ්බෙ තස්ස උත්‍රාසස්ස අභාවතො. තෙසූති දුක්ඛෙසු. තානි හි හෙතුපච්චයෙහි කත්තබ්බතො ගාථායං ‘‘කිච්ඡෙසූ’’ති වුත්තානි. කිච්ඡෙසූති වා කිච්ඡනිමිත්තං. යාසඤ්හි පයොගවිපත්තීනං වසෙනස්ස තානි දුක්ඛානි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තංනිමිත්තන්ති අත්ථො. තා හි අස්ස පයොගවිපත්තියො ගතිවිපත්තියො සත්ථු සන්තිකං උපගමනෙන හායෙය්‍යුං. නිබ්බත්තානං දිට්ඨානීති නිබ්බත්තානං වසෙන දිට්ඨානි දුක්ඛානි. තෙසු ච දුක්ඛෙසු. සබ්බත්ථ නිමිත්තත්ථෙ භුම්මං. ඩය්හමානො විය චිත්තසන්තාපෙන.

චත්තාරිපි සච්චානි බුජ්ඣති පටිවිජ්ඣතීති බොධි, සතිආදිධම්මසාමග්ගී, තස්මා බොජ්ඣා බොධිතො. සා පන බොධි භාවනාකාරෙනෙව පවත්තති, අඤ්ඤත්‍රසද්දයොගෙන ච ‘‘බොජ්ඣා’’ති නිස්සක්කවචනන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො මුඤ්චිත්වාපදං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘බොජ්ඣඞ්ගභාවන’’න්ති ආහ. තපොගුණන්ති ධුතධම්මමාහ. සො හි තණ්හාලොලුප්පස්ස තපනතො තපො, සයං ගුණසභාවත්තා ගුණසන්නිස්සයතො ච ගුණන්ති. තෙනාහ ‘‘ධුතඞ්ගසඞ්ඛාතං තපොගුණ’’න්ති. සබ්බෙ සඞ්ඛාරගතා නිස්සජ්ජීයන්ති එත්ථාති සබ්බනිස්සග්ගො, අසඞ්ඛතධාතූති ආහ ‘‘සබ්බනිස්සග්ගාති නිබ්බානතො’’ති.

ඉන්ද්‍රියසංවරොව පඨමං වෙදිතබ්බො පටිපත්තික්කමවසෙන තස්සෙව පඨමත්තා. තං පන පටිපත්තික්කමං දස්සෙතුං ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරෙ හී’’තිආදිමාහ. නිප්පරියායතො මග්ගපරියාපන්නා එව බොජ්ඣඞ්ගාති ආහ ‘‘සහවිපස්සනාය බොජ්ඣඞ්ගෙ’’ති. තස්සාති තථාභාවෙන තස්ස යොගිනො. යස්මා දෙවපුත්තස්ස සත්ථා තං ගාථං වත්වා උපරි ච සච්චානි පකාසෙසි, තස්මා වුත්තං ‘‘භගවා චතුසච්චවසෙන දෙසනං විනිවත්තෙසී’’ති. දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති කාමං තස්සෙව විසෙසාධිගමො ඉධාගතො, පඤ්චසතමත්තාහි පන අච්ඡරාහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ මහාසතිපට්ඨානසුත්තවණ්ණනායං (දී. නි. අට්ඨ. 2.373; ම. නි. අට්ඨ. 1.106) ‘‘සො දෙසනාපරියොසානෙ පඤ්චහි අච්ඡරාසතෙහි සද්ධිං සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය තං සම්පත්තිං ථාවරං කත්වා දෙවලොකමෙව අගමාසී’’ති.

සුබ්‍රහ්මසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. කකුධසුත්තවණ්ණනා

99. ‘‘නන්දාමී’’ති වුත්තෙ නන්දී නාම පබ්බජිතස්ස මලන්ති චොදෙතුකාමො දෙවපුත්තො ‘‘නන්දසී’’ති පුච්ඡි. අථස්ස භගවා තං පටික්ඛිපන්තො ‘‘කිං ලද්ධා’’ති? ආහ. තෙන ‘‘තයා මම අධිප්පෙතනන්දියා ඉධ පච්චයො එව නත්ථි, කුතො සා නන්දී’’ති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තුට්ඨි නාමා’’තිආදි. අථ දෙවපුත්තො නන්දියා අසති සොකෙන භවිතබ්බං, සොකො ච පබ්බජිතස්ස මලන්ති චොදෙන්තො ආහ ‘‘තෙන හි, සමණ, සොචසී’’ති. භගවා තම්පි පටික්ඛිපන්තො ‘‘කිං ජීයිත්ථා’’තිආදිමාහ. කිං මං ජිනාතීති අත්ථො?

යදි තෙ නන්දිසොකා න සන්ති හාසවත්ථුනො ලාභස්ස ජානියා ච අභාවතො, එකවිහාරිනො පන අරතියා භවිතබ්බන්ති ආහ – ‘‘කච්චි තං එකමාසීනං, අරතී නාභිකීරතී’’ති. තස්මිම්පි භගවතා පටික්ඛිත්තෙ අථ නෙසම්පි නන්දිසොකාරතීනං අභාවෙ කාරණං පුච්ඡන්තො ‘‘කථං ත්ව’’න්ති ගාථමාහ? අථස්ස භගවා තං කාරණං පවෙදෙන්තො ‘‘අඝජාතස්සා’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අඝජාතස්සාති අඝෙ ජාතස්ස. තෙනාහ ‘‘වට්ටදුක්ඛෙ ඨිතස්සා’’ති. ජාතතණ්හස්ස අප්පහීනතණ්හස්ස වට්ටදුක්ඛං ආගතමෙව කාරණස්ස අප්පහීනත්තා. තස්සෙව හි කාරණස්ස අප්පහීනතං දස්සෙන්තො ‘‘දුක්ඛී සුඛං පත්ථයතීති හි වුත්ත’’න්ති ආහ. දුක්ඛප්පවත්තියා සාපි තණ්හාප්පවත්ති තෙන දස්සිතා. ඉතීතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති.

කකුධසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. උත්තරසුත්තවණ්ණනා

100. නවමන්ති උත්තරසුත්තං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

උත්තරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. අනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා

101. දසමෙ කාමං දෙවතාසංයුත්තෙපි ‘‘ඉදං හි තං ජෙතවන’’න්තිආදිනා ඉමා එව ගාථා ආගතා. තත්ථ ‘‘අඤ්ඤතරා දෙවතා’’ති නිදානං ආරොපිතං. හෙට්ඨා ආගතනයත්තා එව හි පොත්ථකෙසු න ලිඛිතං, ඉධ පන දෙවපුත්තසංයුත්තෙ ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො දෙවපුත්තො’’ති නිදානෙ නිගමෙ ච ආගතං, තත්ථ දෙවපුත්තෙන සත්ථු වුත්තප්පකාරගුණපවෙදනවසෙන වුත්තං. සත්ථා පන භික්ඛූනං තමත්ථං පවෙදෙන්තො ‘‘අඤ්ඤතරො දෙවපුත්තො’’ති ආහ. තථා පවෙදනෙ පන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘ආනන්දත්ථෙරස්සා’’තිආදිමාහ. අනුමානබුද්ධියාති අනුමානඤාණස්ස. ආනුභාවප්පකාසනත්ථන්ති බලදීපනත්ථං.

අනාථපිණ්ඩිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.