3. නානාතිත්ථියවග්ගො

1. සිවසුත්තවණ්ණනා

102. තතියවග්ගස්ස පඨමන්ති තතියවග්ගෙ පඨමසුත්තං. වුත්තත්ථමෙව හෙට්ඨා සතුල්ලපකායිකවග්ගෙ පඨමසුත්තෙ.

සිවසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ඛෙමසුත්තවණ්ණනා

103. පඨමංයෙවාති ජරාමරණාදිභාවතො පගෙව. බලවචින්තනං චින්තෙතීති යථා සාකටිකො අජානිත්වා විසමෙ මග්ගෙ සකටං පාජෙන්තො අක්ඛෙ ඡින්නෙ පතිකාතුං අවිසහන්තො දුක්ඛී දුම්මනො බලවචින්තනං චින්තෙති, මහන්තං චිත්තසන්තාපං පාපුණාති, එවං අධම්මවාදී මච්චුමුඛං පත්තො බලවචිත්තසන්තාපං පාපුණාති, තස්මා ධම්මචරියාය නප්පමජ්ජිතබ්බන්ති.

ඛෙමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. සෙරීසුත්තවණ්ණනා

104. යං දානං දෙමීති යං දෙය්‍යධම්මං පරස්ස දෙමි. තස්ස පති හුත්වාති තබ්බිසයං ලොභං සුට්ඨු අභිභවන්තො තස්ස අධිපති හුත්වා දෙමි තෙන අනාකඩ්ඪනීයත්තා. ‘‘න දාසො න සහායො’’ති වත්වා තදුභයං අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාසො හුත්වා දෙති තණ්හාය දාසබ්‍යස්ස උපගතත්තා. සහායො හුත්වා දෙති තස්ස පියභාවාවිස්සජ්ජනතො. සාමී හුත්වා දෙති තණ්හාදාසබ්‍යතො අත්තානං මොචෙත්වා අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. සාමිපරිභොගසදිසා හෙතස්සායං පවත්තතීති.

අථ වා යො දානසීලතාය දායකො පුග්ගලො, සො දානෙ පවත්තිභෙදෙන දානදාසො දානසහායො දානපතීති තිප්පකාරො හොතීති දස්සෙති. තදස්ස තිප්පකාරතං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘යො හී’’තිආදි වුත්තං. දාතබ්බට්ඨෙන දානං, අන්නපානාදි. තත්ථ යං අත්තනා පරිභුඤ්ජති තණ්හාධිපන්නතාය, තස්ස වසෙ වත්තනතො දාසො විය හොති. යං පරෙසං දීයති, තත්ථපි අන්නපානසාමඤ්ඤෙන ඉදං වුත්තං ‘‘දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙතී’’ති. සහායො හුත්වා දෙති අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බස්ස පරෙසං දාතබ්බස්ස ච සමසමට්ඨපනෙන. පති හුත්වා දෙති සයං දෙය්‍යධම්මස්ස වසෙ අවත්තිත්වා තස්ස අත්තනො වසෙ වත්තාපනතො.

අපරො නයො – යො අත්තනා පණීතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං නිහීනං දෙති, සො දානදාසො නාම තන්නිමිත්තනිහීනභාවාපත්තිතො. යො යාදිසං අත්තනා පරිභුඤ්ජති, තාදිසමෙව පරෙසං දෙති, සො දානසහායො නාම තන්නිමිත්තනිහීනාධිකභාවවිස්සජ්ජනෙන සදිසභාවාපත්තිතො. යො අත්තනා නිහීනං පරිභුඤ්ජිත්වා පරෙසං පණීතං දෙති, සො දානපති නාම තන්නිමිත්තසෙට්ඨභාවප්පත්තිතො. කම්මසරික්ඛකො හි විපාකො, තස්මා දෙවපුත්තො ‘‘දානපතී’’ති වදන්තො ‘‘අහං තාදිසො අහොසි’’න්ති දස්සෙති.

‘‘චතූසු ද්වාරෙසු දානං දීයිත්ථා’’ති පාළියං සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තස්ස කිරා’’තිආදි වුත්තං. දානන්ති යිට්ඨං, තඤ්ච ඛො සබ්බසාධාරණවසෙන කතන්ති ආහ ‘‘සමණ …පෙ… යාචකාන’’න්ති. පබ්බජ්ජූපගතාති යං කිඤ්චි පබ්බජ්ජං උපගතා. භොවාදිනොති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණෙ වදති. නාලත්ථ බුද්ධසුඤ්ඤත්තා තදා ලොකස්ස. දුග්ගතාති දුක්ඛජීවිකකප්පකා කසිරවුත්තිකා. තෙනාහ ‘‘දලිද්දමනුස්සා’’ති. කසිවාණිජ්ජාදිජීවිකං අනුට්ඨාතුං අසමත්ථා ඉධ ‘‘කපණා’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘කාණකුණිආදයො’’ති. පථාවිනොති අද්ධිකා. වනිබ්බකාති දායකානං ගුණකිත්තනකම්මඵලකිත්තනවසෙන යාචකා සෙය්‍යථාපි නග්ගාදයො. තෙනාහ ‘‘ඉට්ඨං දින්න’’න්තිආදි. පසතමත්තන්ති වීහිතණ්ඩුලාදිවසෙන වුත්තං. සරාවමත්තන්ති යාගුභත්තාදිවසෙන. යථා ගාමලාභො ගාමෙ උප්පජ්ජනකො ආයලාභො, එවං තත්ථ ද්වාරලාභොති ආහ ‘‘තත්ථ උප්පජ්ජනකසතසහස්සෙ’’ති. මහන්තතරං දානං අදංසු අඤ්ඤස්සපි ධනස්ස විනියොගං ගතත්තා. තං සන්ධායාති තං මහන්තතරං දානං කතං සන්ධාය. රඤ්ඤො හි තත්ථ දානං ඉත්ථාගාරස්ස දානෙන මහතා අභිභූතං විය පටිනිවත්තං හොතීති ආහ ‘‘පටිනිවත්තී’’ති. කොචීති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනං. තෙනාහ ‘‘කත්ථචී’’ති. අනෙකවස්සසහස්සායුකකාලෙ තස්ස උප්පන්නත්තා අසීතිවස්සසහස්සානි සො රාජා දානමදාසීති.

සෙරීසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා

105. චතුත්ථං හෙට්ඨා දෙවතාසංයුත්තවණ්ණනායං වුත්තත්ථමෙව.

ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. ජන්තුසුත්තවණ්ණනා

106. යෙ විනයෙ අපකතඤ්ඤුනො සංකිලෙසිකෙසු වොදානියෙසු ධම්මෙසු න කුසලා යං කිඤ්චි න කාරිනො විප්පටිසාරබහුලා. තෙසං අනුප්පන්නඤ්ච උද්ධච්චං උප්පජ්ජති, උප්පන්නඤ්ච භිය්‍යොභාවං වෙපුල්ලං ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතාය…පෙ… උද්ධච්චපකතිකා’’ති. සාරාභාවෙන තුච්ඡත්තා ච නළො වියාති නළො, මානොති ආහ ‘‘උන්නළාති උග්ගතනළා’’ති. තෙනාහ ‘‘උට්ඨිතතුච්ඡමානා’’ති. මානො හි සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොති සදිසොති ච පවත්තියා විසෙසතො තුච්ඡො. චාපල්ලෙනාති චපලභාවෙන, තණ්හාලොලුප්පෙනාති අත්ථො. මුඛඛරාති මුඛෙන ඵරුසා, ඵරුසවාදිනොති අත්ථො. විකිණ්ණවාචාති විසටවචනා, සම්ඵප්පලාපතාය අපරියන්තවචනා. තෙනාහ ‘‘අසංයතවචනා’’තිආදි. චණ්ඩසොතෙ බද්ධනාවාසදිසාති එතෙන අනවට්ඨිතකිරියතං දස්සෙති. යෙන සමන්නාගතා සත්තා එකස්මිං ඨානෙ ඨාතුං වා නිසීදිතුං වා න සක්කොන්ති, ඉතො චිතො ච විචරන්ති. අනවට්ඨිතචිත්තාති එකස්මිං ආරම්මණෙ න අවට්ඨිතචිත්තා. විවටඉන්ද්‍රියාති අසංවුතචක්ඛාදිඉන්ද්‍රියා.

ගුණකථාය සද්ධිං කථියමානො නිග්ගුණස්ස අගුණො පාකටො හොති ජාතිමණිසමීපෙ ඨිතස්ස විය කාචමණිනො දොසො. සුඛජීවිනොති සුඛෙ ඨිතා. යථා දායකානං සුභරං හොති, එවං සුඛෙන අකිච්ඡෙන පවත්තජීවිකා. තෙනාහ ‘‘පුබ්බෙ භික්ඛූ’’තිආදි.

අත්තනො රුචිවසෙන ගාමකිච්චං නෙතීති ගාමණි, තෙ පන හීළෙන්තො වදති ‘‘ගාමණිකා’’ති. විස්සජ්ජෙත්වාති සතිවොස්සග්ගවසෙන විස්සජ්ජෙත්වා කිලෙසමුච්ඡායාති මහිච්ඡාසඞ්ඛාතාය තණ්හාමුච්ඡාය. සීලවන්තානංයෙව හි දුප්පටිපත්තිං සන්ධාය දෙවපුත්තො වදති. වත්තබ්බයුත්තකෙයෙවාති ඔවාදෙන මයා අනුග්ගහෙතබ්බමෙව. ඡඩ්ඩිතකාති පරිච්චත්තා ආචරියුපජ්ඣායාදීහි. තතො එව අනාථා අප්පතිට්ඨා. පෙතාති විගතජීවිතා මතා. යථා පෙතා, තථෙව හොන්ති අත්තහිතාසමත්ථතාය විඤ්ඤූනං ජිගුච්ඡිතබ්බතාය ච.

ජන්තුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා

107. එකොකාසෙති චක්කවාළස්ස පරියන්තසඤ්ඤිතෙ එකස්මිං ඔකාසෙ. භුම්මන්ති ‘‘යත්ථා’’ති ඉදං භුම්මවචනං, සාමඤ්ඤතො වුත්තම්පි ‘‘සො ලොකස්ස අන්තො’’ති වචනතො විසිට්ඨවිසයමෙව හොති. ‘‘න ජායති න මීයතී’’ති වත්වා පුන ‘‘න චවති න උපපජ්ජතී’’ති කස්මා වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදං අපරාපරං…පෙ… ගහිත’’න්ති. පදගමනෙනාති පදසා ගමනෙන. සඞ්ඛාරලොකස්ස අන්තං සන්ධාය වදති උපරි සච්චානි පකාසෙතුකාමො. සඞ්ඛාරලොකස්ස හි අන්තො නිබ්බානං.

දළ්හං ථිරං ධනු එතස්සාති දළ්හධන්වා. සො එව දළ්හධම්මොති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘දළ්හධනූ’’ති. උත්තමප්පමාණෙනාති සහස්සථාමප්පමාණෙන. ධනුසිප්පසික්ඛිතතාය ධනුග්ගහො, න ධනුග්ගහමත්තෙනාති ආහ ‘‘ධනුග්ගහොති ධනුආචරියො’’ති. ‘‘ධනුග්ගහො’’ති වත්වා ‘‘සික්ඛිතො’’ති වුත්තෙ ධනුසික්ඛාය සික්ඛිතොති විඤ්ඤායති, සික්ඛා ච එත්තකෙ කාලෙ සමත්ථස්ස උක්කංසගතො හොතීති ආහ ‘‘දස ද්වාදස වස්සානි ධනුසිප්පං සික්ඛිතො’’ති. උසභප්පමාණෙපීති වීසතියට්ඨියො උසභං, තස්මිං උසභප්පමාණෙ පදෙසෙ. වාලග්ගන්ති වාළකොටිං. කතහත්ථොති පරිචිතහත්ථො. කතසරක්ඛෙපොති විවටසරක්ඛෙපපදෙසදස්සනවසෙන සරක්ඛෙපකතාවී. තෙනාහ ‘‘දස්සිතසිප්පො’’ති. ‘‘කතසිප්පො’’ති කෙචි. අසන්ති එතෙනාති අසනං, කණ්ඩො. තාලච්ඡායන්ති තාලච්ඡාදිං, සා පන රතනමත්තා, විදත්ථිචතුරඞ්ගුලා වා.

පුරත්ථිමසමුද්දාති එකස්මිං චක්කවාළෙ පුරත්ථිමසමුද්දා. සමුද්දසීසෙන පුරත්ථිමචක්කවාළමුඛවට්ටිං වදති. පච්ඡිමසමුද්දොති එත්ථාපි එසෙව නයො. නිප්පපඤ්චතන්ති අදන්ධකාරිතං. සම්පත්තෙති තාදිසෙන ජවෙන ගච්ඡන්තෙන සම්පත්තෙ. අනොතත්තෙති එත්ථාපි ‘‘සම්පත්තෙ’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධො, තථා ‘‘නාගලතාදන්තකට්ඨං ඛාදිත්වා’’ති එත්ථාපි. තදාති යදා සො ලොකන්තගවෙසකො අහොසි, තදා. දීඝායුකකාලොති අනෙකවස්සසහස්සායුකකාලො. චක්කවාළලොකස්සාති සාමඤ්ඤවසෙන එකවචනං, චක්කවාළලොකන්ති අත්ථො. ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ නිබ්බත්ති පුබ්බපරිචරියසිද්ධාය නිකන්තියා. සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙති න රූපධම්මමත්තකෙ, අථ ඛො පඤ්චක්ඛන්ධසමුදායෙති දස්සෙති. සමිතපාපොති සමුච්ඡින්නසංකිලෙසධම්මො.

රොහිතස්සසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7-8. නන්දසුත්තනන්දිවිසාලසුත්තවණ්ණනා

108-109. නන්දසුත්තවිසාලසුත්තානි සත්තමඅට්ඨමානි හෙට්ඨා සංවණ්ණිතරූපත්තා වුත්තත්ථානෙව.

නන්දසුත්තනන්දිවිසාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සුසිමසුත්තවණ්ණනා

110. තුය්හම්පි නොති තුය්හම්පි නු, නු-සද්දො පුච්ඡායං, තස්මා වණ්ණං කථෙතුකාමො පුච්ඡතීති අධිප්පායො. න වට්ටතීති න යුජ්ජති, කථිතොති කථෙතුං ආරද්ධො, තෙනාහ ‘‘මත්ථකං න පාපුණාතී’’ති. තමෙව මත්ථකාපාපුණනං දස්සෙතුං ‘‘සො හී’’තිආදි වුත්තං. සතිසම්පජඤ්ඤායොගතො ගොරූපසීලො, මූළ්හො ඛලිතපඤ්ඤො, ගොරූපස්ස විය සීලං එතස්සාති හි ගොරූපසීලො. සභාගො එකරූපචිත්තතාය. අරියානං සභාගතා නාම ගුණවන්තවසෙනාති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස ගුණෙසු පසීදිත්වා’’ති. සොළසවිධං පඤ්ඤන්ති මහාපඤ්ඤාදිකා ඡ, නව අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තිපඤ්ඤා, ආසවක්ඛයපඤ්ඤාති ඉමං සොළසවිධං පඤ්ඤං. තෙසට්ඨි සාවකසාධාරණඤාණානිපි එත්ථෙව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡන්ති.

ආනන්දාති ථෙරං ආහ. ආචාරොති චාරිත්තසීලමාහ. ගොචරොති ගොචරසම්පත්ති. විහාරොති සමාපත්තිවිහාරො. අභික්කමොතිආදිනා ඉරියාපථවිහාරං. තුය්හම්පීති පි-සද්දෙන භගවතා අත්තානං ආදිං කත්වා තදඤ්ඤෙසං විඤ්ඤූනං සබ්බෙසං ථෙරස්ස රුච්චනසභාවො දීපිතොති දස්සෙන්තො ‘‘මය්හං රුච්චතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සතිපි ආනන්දත්ථෙරස්සපි අසීතියා මහාථෙරානං අන්තොගධභාවෙ ‘‘අසීතියා මහාථෙරානං රුච්චතී’’ති වත්වා ‘‘තුය්හම්පි රුච්චතී’’ති වචනං තෙන ධම්මසෙනාපතිනො වණ්ණං කථාපෙතුකාමතායාති දට්ඨබ්බං.

සාටකන්තරෙති නිවත්ථවත්ථන්තරෙ. ලද්ධොකාසොති නිබ්බුද්ධං කරොන්තො සාටකන්තරෙ ලද්ධං ගහෙතුං ලද්ධාවසරො. ලභිස්සාමිනොති ලභිස්සාමි වත. දීපධජභූතන්ති සතයොජනවිත්ථිණ්ණං ජම්බුදීපස්ස ධජභූතං. පුග්ගලපලාපෙති අන්තොසාරාභාවතො පලාපභූතෙ පුග්ගලෙ හරන්තො. බාලතායාති රුචිඛන්තිආදිඅභාවතාය. දොසතායාති දුස්සකභාවෙන. මොහෙනාති මහාමූළ්හතාය. කෙචි පන ‘‘බාලො බාලතායාති මූළ්හතාය පකතිබාලභාවෙන න ජානාති. මූළ්හො මොහෙනාති සයං අබාලො සමානොපි යදා මොහෙන පරියුට්ඨිතො හොති, තදා මොහෙන න ජානාති, අයං පදද්වයස්ස විසෙසො’’ති වදන්ති. විපල්ලත්ථචිත්තොති යක්ඛුම්මාදෙන පිත්තුම්මාදෙන වා විපරීතචිත්තො.

‘‘චතූසු කොසල්ලෙසූ’’ති වුත්තං චතුබ්බිධං කොසල්ලං පාළියා එව දස්සෙතුං ‘‘වුත්තං හෙත’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ යො අට්ඨාරස ධාතුයො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො ආදීනවතො නිස්සරණතො ච යථාභූතං පජානාති, අයං ධාතුකුසලො. වුත්තනයෙන ආයතනෙසු කුසලො ආයතනකුසලො. අවිජ්ජාදීසු ද්වාදසපටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු කුසලො පටිච්චසමුප්පාදකුසලො. ‘‘ඉදං ඉමස්ස ඵලස්ස ඨානං කාරණං, ඉදං අට්ඨානං අකාරණ’’න්ති එවං ඨානඤ්ච ඨානතො, අට්ඨානඤ්ච අට්ඨානතො යථාභූතං පජානතො ඨානාට්ඨානකුසලො. යො පන ඉමෙසු ධාතුආදීසු පරිඤ්ඤාභිසමයාදිවසෙන නිස්සඞ්ගගතියා පණ්ඩාති ලද්ධනාමෙන ඤාණෙන ඉතො ගතො පවත්තො, අයං පණ්ඩිතො නාම.

මහන්තානං අත්ථානං පරිග්ගණ්හනතො මහතී පඤ්ඤා එතස්සාති මහාපඤ්ඤො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයොති ආහ ‘‘මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතොති අත්ථො’’ති. නානත්තන්ති යාහි මහාපඤ්ඤාදීහි සමන්නාගතත්තා ථෙරො ‘‘මහාපඤ්ඤො’’තිආදිනා කිත්තිතො, තාසං මහාපඤ්ඤාදීනං ඉදං නානත්තං අයං වෙමත්තතා. යස්ස කස්සචි විසෙසතො අරූපධම්මස්ස මහත්තං නාම කිච්චසිද්ධියා වෙදිතබ්බන්ති තදස්ස කිච්චසිද්ධියා දස්සෙන්තො ‘‘මහන්තෙ සීලක්ඛන්ධෙ පරිග්ගණ්හාතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ හෙතුමහන්තතාය පච්චයමහන්තතාය නිස්සයමහන්තතාය පභෙදමහන්තතාය කිච්චමහන්තතාය ඵලමහන්තතාය ආනිසංසමහන්තතාය ච සීලක්ඛන්ධස්ස මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ හෙතූ අලොභාදයො. පච්චයා හිරොත්තප්පසද්ධාසතිවීරියාදයො. නිස්සයා සාවකබොධිපච්චෙකබොධිසම්මාසම්බොධිනියතතා, තංසමඞ්ගිනො ච පුරිසවිසෙසා. පභෙදො චාරිත්තාදිවිභාගො. කිච්චං තදඞ්ගාදිවසෙන පටිපක්ඛස්ස විධමනං. ඵලං සග්ගසම්පදා නිබ්බානසම්පදා ච. ආනිසංසො පියමනාපතාදි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ (විසුද්ධි. 1.8-9) ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තාදීසු (ම. නි. 1.64 ආදයො) ච ආගතනයෙන වෙදිතබ්බො. ඉමිනා නයෙන සමාධික්ඛන්ධාදීනම්පි මහන්තතා යථාරහං නිද්ධාරෙත්වා වෙදිතබ්බා. ඨානාට්ඨානාදීනං පන මහන්තභාවො මහාවිසයතාය වෙදිතබ්බො. තත්ථ ඨානාට්ඨානානං මහාවිසයතා බහුධාතුකසුත්තාදීසු ආගතනයෙන, විහාරසමාපත්තීනං සමාධික්ඛන්ධෙ නිද්ධාරිතනයෙන වෙදිතබ්බා. අරියසච්චානං සකලසාසනසඞ්ගණ්හනතො සච්චවිභඞ්ගෙ (විභ. 189 ආදයො) තංසංවණ්ණනාසු (විභ. අට්ඨ. 189 ආදයො) ආගතනයෙන; සතිපට්ඨානාදීනං සතිපට්ඨානවිභඞ්ගාදීසු (විභ. 355 ආදයො) තංසංවණ්ණනාදීසු (විභ. අට්ඨ. 355 ආදයො) ච ආගතනයෙන; සාමඤ්ඤඵලානං මහතො හිතස්ස මහතො සුඛස්ස මහතො අත්ථස්ස මහතො යොගක්ඛෙමස්ස නිප්ඵත්තිභාවතො සන්තපණීතනිපුණඅතක්කාවචරපණ්ඩිතවෙදනීයභාවතො ච; අභිඤ්ඤානං මහාසම්භාරතො මහාවිසයතො මහාකිච්චතො මහානුභාවතො මහානිප්ඵත්තිතො ච; නිබ්බානස්ස මදනිම්මදනාදිමහත්ථසිද්ධිතො මහන්තතා වෙදිතබ්බා. පරිග්ගණ්හාතීති සභාවාදිතො පරිච්ඡිජ්ජ ගණ්හාති ජානාති පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො. සා පනාති මහාපඤ්ඤතා.

පුථුපඤ්ඤාති එත්ථ නානාඛන්ධෙසු ඤාණං පවත්තතීති අයං රූපක්ඛන්ධො නාම…පෙ… අයං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො නාමාති එවං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තෙසු එකවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකාදසවිධෙන රූපක්ඛන්ධො, එකවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, බහුවිධෙන වෙදනාක්ඛන්ධො, එකවිධෙන සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධොති එවං එකෙකස්ස ඛන්ධස්ස එකවිධාදිවසෙන අතීතාදිවසෙනපි නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තථා ඉදං චක්ඛායතනං නාම…පෙ… ඉදං ධම්මායතනං නාමං. තත්ථ දසායතනා කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකාති එවං ආයතනානං නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. නානාධාතූසූති අයං චක්ඛුධාතු නාම…පෙ… අයං මනොවිඤ්ඤාණධාතු නාම. තත්ථ සොළස ධාතුයො කාමාවචරා, ද්වෙ චතුභූමකාති එවං ධාතුනානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති, තං උපාදිණ්ණධාතුවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං පච්චෙකබුද්ධානඤ්හි ද්වින්නං අග්ගසාවකානඤ්ච උපාදිණ්ණධාතූසු එව නානාකරණං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති. තඤ්ච ඛො එකදෙසමත්තතො, න නිප්පදෙසතො, අනුපාදිණ්ණකධාතූනං පන නානාකරණං න ජානන්ති එව. ඉතරසාවකෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධානංයෙව පන ඉමාය නාම ධාතුයා උස්සන්නත්තාව ඉමස්ස රුක්ඛස්ස ඛන්ධො සෙතො හොති, ඉමස්ස කාළො, ඉමස්ස මට්ඨො, ඉමස්ස බහලත්තචො, ඉමස්ස තනුත්තචො, ඉමස්ස පත්තං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන එවරූපං; ඉමස්ස පුප්ඵං නීලං පීතකං ලොහිතකං ඔදාතං, සුගන්ධං දුග්ගන්ධං; ඵලං ඛුද්දකං මහන්තං දීඝං වට්ටං සුසණ්ඨානං මට්ඨං ඵරුසං සුගන්ධං මධුරං තිත්තකං අම්බිලං කටුකං කසාවං; කණ්ටකො තිඛිණො අතිඛිණො උජුකො කුටිලො තම්බො ලොහිතො ඔදාතො හොතීති ධාතුනානත්තං පටිච්ච ඤාණං පවත්තති.

අත්ථෙසූති රූපාදීසු ආරම්මණෙසු. නානාපටිච්චසමුප්පාදෙසූති අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො ච සණ්ඨානභෙදතො ච නානප්පභෙදෙසු පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගෙසු. අවිජ්ජාදිඅඞ්ගානඤ්හි පච්චෙකං පටිච්චසමුප්පාදසඤ්ඤිතාති. තෙනාහ සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. නානාසුඤ්ඤතමනුපලබ්භෙසූති නානාසභාවෙසු නිච්චසාරාදිවිරහතො සුඤ්ඤසභාවෙසු, තතො එව ඉත්ථිපුරිසඅත්තඅත්තනියාදිවසෙන අනුපලබ්භෙසු සභාවෙසු. ම-කාරො හෙත්ථ පදසන්ධිකරො. නානාඅත්ථෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයුප්පන්නාදිභෙදෙසු නානාවිධෙසු අත්ථෙසු. ධම්මෙසූති ධම්මපටිසම්භිදාවිසයෙසු පච්චයාදිනානාධම්මෙසු. නිරුත්තීසූති තෙසංයෙව අත්ථධම්මානං නිද්ධාරණවචනසඞ්ඛාතාසු නිරුත්තීසු. පටිභානෙසූති අත්ථපටිසම්භිදාදීසු විසයභූතෙසු ‘‘ඉමානි ඉදමත්ථජොතකානී’’ති තථා තථා පටිභානතො පතිට්ඨානතො පටිභානානීති ලද්ධනාමෙසු ඤාණෙසු. පුථු නානාසීලක්ඛන්ධෙසූතිආදීසු සීලස්ස පුථුත්තං නානත්තඤ්ච වුත්තමෙව. ඉතරෙසං පන වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තා පාකටමෙව. යං පන අභින්නං එකමෙව නිබ්බානං, තත්ථ උපචාරවසෙන පුථුත්තං ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘පුථු ජනසාධාරණෙ ධම්මෙ සමතික්කම්මා’’ති. තෙනස්ස ඉධ මදනිම්මදනාදිපරියායෙන පුථුත්තං දීපිතං හොති.

එවං විසයවසෙන පඤ්ඤාය මහත්තං පුථුත්තඤ්ච දස්සෙත්වා ඉදානි සම්පයුත්තධම්මවසෙන හාසභාවං, පවත්තිආකාරවසෙන ජවනභාවං, කිච්චවසෙන තික්ඛාදිභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘කතමා හාසපඤ්ඤා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හාසබහුලොති පීතිබහුලො. සෙසපදානි තස්ස වෙවචනානි. සීලං පරිපූරෙතීති හට්ඨපහට්ඨො උදග්ගුදග්ගො හුත්වා පීතිසහගතාය පඤ්ඤාය පාතිමොක්ඛසීලං ඨපෙත්වා හාසනීයතරස්සෙව විසුං ගහිතත්තා ඉතරං තිවිධං සීලං පරිපූරෙති. පීතිසොමනස්සසහගතා හි පඤ්ඤා අභිරතිවසෙන තදාරම්මණෙ ඵුල්ලිතා විකසිතා විය වත්තති, න උපෙක්ඛාසහගතා. සීලක්ඛන්ධං සමාධික්ඛන්ධන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. ථෙරොතිආදිනා අභිනීහාරසිද්ධා ථෙරස්ස හාසපඤ්ඤතාති දස්සෙති.

සබ්බං රූපං අනිච්චලක්ඛණතො ඛිප්පං ජවතීති රූපක්ඛන්ධං අනිච්චන්ති සීඝවෙගෙන පවත්තියා පටිපක්ඛදූරීභාවෙන පුබ්බාභිසඞ්ඛාරස්ස සාතිසයත්තා ඉන්දෙන විසට්ඨවජිරං විය ලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී අදන්ධායන්තී රූපක්ඛන්ධෙ අනිච්චලක්ඛණං වෙගෙන පටිවිජ්ඣති, තස්මා සා ජවනපඤ්ඤා නාමාති අත්ථො. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. එවං ලක්ඛණාරම්මණිකවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙත්වා බලවවිපස්සනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ ඛයට්ඨෙනාති යත්ථ යත්ථ උප්පජ්ජති, තත්ථ තත්ථෙව ඛණෙනෙව භිජ්ජනතො ඛයසභාවතො. භයට්ඨෙනාති භයානකතො. අසාරකට්ඨෙනාති අත්තසාරවිරහතො නිච්චසාරාදිවිරහතො ච. තුලයිත්වාති තුලාභූතාය විපස්සනාය තුලයිත්වා. තීරයිත්වාති තාය එව තීරණභූතාය තීරෙත්වා. විභාවයිත්වාති යාථාවතො පකාසෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධං විභූතං කත්වා පාකටං කත්වා. රූපනිරොධෙති රූපක්ඛන්ධස්ස නිරොධභූතෙ නිබ්බානෙ නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන. ඉදානි සිඛාප්පත්තවිපස්සනාවසෙන ජවනපඤ්ඤං දස්සෙතුං පුන ‘‘රූප’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාවසෙනා’’ති කෙචි.

ඤාණතික්ඛභාවො නාම සවිසෙසං පටිපක්ඛසමුච්ඡින්දනෙ වෙදිතබ්බොති ‘‘ඛිප්පං කිලෙසෙ ඡින්දතීති තික්ඛපඤ්ඤො’’ති වත්වා තෙ පන කිලෙසෙ විභාගෙන දස්සෙන්තො ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්ක’’න්තිආදිමාහ. තික්ඛපඤ්ඤො ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති, පටිපදා චස්ස න චලතීති ආහ ‘‘එකස්මිං ආසනෙ චත්තාරො ච අරියමග්ගා අධිගතා හොන්තී’’තිආදි. ථෙරො චාතිආදිනා ධම්මසෙනාපතිනො තික්ඛපඤ්ඤතා සිඛාප්පත්තාති දස්සෙති.

‘‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා’’ති යාථාවතො දස්සනෙන සච්චසම්පටිවෙධො ඉජ්ඣති, න අඤ්ඤථාති කාරණමුඛෙන නිබ්බෙධිකපඤ්ඤං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු උබ්බෙගබහුලො හොතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ උබ්බෙගබහුලොති වුත්තනයෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අභිණ්හප්පවත්තසංවෙගො. උත්තාසබහුලොති ඤාණුත්තාසවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරෙසු බහුසො උත්‍රස්තමානසො. තෙන ආදීනවානුපස්සනමාහ. උක්කණ්ඨනබහුලොති ඉමිනා පන නිබ්බිදානුපස්සනමාහ, අරතිබහුලොතිආදිනා තස්සා එව අපරාපරුප්පත්තිං. බහිමුඛො සබ්බසඞ්ඛාරතො බහිභූතං නිබ්බානං උද්දිස්ස පවත්තඤාණමුඛො, තථා වා පවත්තිතවිමොක්ඛමුඛො. නිබ්බිජ්ඣනං නිබ්බෙධො, සො එතිස්සා අත්ථි, නිබ්බිජ්ඣතීති වා නිබ්බෙධා, සා එව පඤ්ඤා නිබ්බෙධිකා. යං පනෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

අප්පිච්ඡොති සන්තගුණනිගුහනතාති අත්තනි විජ්ජමානානං බාහුසච්චධුතධම්මසීලාදිගුණානඤ්චෙව පටිවෙධගුණස්ස ච නිගුහනං, පටිග්ගහණෙ ච මත්තඤ්ඤුතාති එතෙනෙව පරියෙසනපරිභොගමත්තඤ්ඤුතාපි වුත්තා හොති. තීහි සන්තොසෙහීති චතූසු පච්චයෙසු පච්චෙකං තීහි සන්තොසෙහි, සබ්බෙ පන ද්වාදස. පටිසල්ලීනෙන විවෙකට්ඨකායානං න සඞ්ගණිකාරාමානං. නෙක්ඛම්මාභිරතානන්ති පබ්බජ්ජං උපගතානං. පරිසුද්ධචිත්තානං විගතචිත්තසංකිලෙසානං. පරමවොදානප්පත්තානං අට්ඨසමාපත්තිසමධිගමෙන අතිවිය වොදානං විසුද්ධිං පත්තානං. කිලෙසුපධිආදීනං අභාවතො නිරුපධීනං. ඵලසමාපත්තිවසෙන සබ්බසඞ්ඛාරවිනිස්සටත්තා විසඞ්ඛාරං නිබ්බානං. උපගතානං, ඉමෙසං තිණ්ණං විවෙකානං ලාභී පවිවිත්තො ‘‘පකාරෙහි විවිත්තො’’ති කත්වා. සමාසජ්ජනං පරිසිනෙහුප්පාදො සංසග්ගො, සවනවසෙන උප්පජ්ජනකසංසග්ගො සවනසංසග්ගො. එස නයො සෙසෙසුපි. සමුල්ලපනං ආලාපසල්ලපනං. සංසග්ගවත්ථුනා ඉමිනා තස්ස පරිභොගො පරිභොගසංසග්ගො.

ආරද්ධවීරියොති එත්ථ වීරියාරම්භො නාම වීරියස්ස පග්ගණ්හනං පරිපුණ්ණකරණං. තං පන සබ්බසො කිලෙසානං නිග්ගණ්හනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථා’’තිආදිමාහ. ඔධුනනවත්තාති කිලෙසානං යස්ස කස්සචි සාවජ්ජස්ස ඔධුනනවසෙන වත්තා. තෙනාහ ‘‘භික්ඛූන’’න්තිආදි. ඔතිණ්ණං නාම වජ්ජං අජ්ඣාචරිතන්ති ආරොචිතං. අනොතිණ්ණං අනාරොචිතං. තන්තිවසෙනාති පාළිධම්මවසෙන, යුත්තසද්දස්ස වසෙනාති අත්ථො. පාපෙ ලාමකෙ පුග්ගලෙ ධම්මෙ ච ගරහති ජිගුච්ඡතීති පාපගරහී. තෙනාහ ‘‘පාපපුග්ගලෙ’’තිආදි. එකදස්සීති එකභවදස්සී, ඉධලොකමත්තදස්සී දිට්ඨධම්මිකසුඛමත්තාපෙක්ඛී. සමන්තාති සමන්තතො, පරිතො මෙ කත්ථචි මා අහූති යොජනා.

සොළසහි පදෙහීති සොළසහි කොට්ඨාසෙහි. අකුප්පන්ති කෙනචි අකොපනීයං. අයං ධම්මසෙනාපතිනො ගුණකථා සත්ථු වචනානුසාරෙන දසසහස්සචක්කවාළබ්‍යාපිනී අහොසි, තං දස්සෙතුං ‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තං. චතුබ්බිධා වණ්ණනිභා පාතුභවි උළාරපීතිසොමනස්සසමුට්ඨානත්තා. සුට්ඨු ඔභාසතීති සුභො. ඔභාසසම්පත්තියා මණිනො භද්දකතාති ආහ ‘‘සුභොති සුන්දරො’’ති. ජාතිමා පරිසුද්ධආකරසමුට්ඨිතත්තා. කුරුවින්දජාතිආදිජාතිවිසෙසොපි මණි ආකරපරිසුද්ධමූලකො එවාති ආහ ‘‘ජාතිසම්පන්නො’’ති. ධොවනාදිපරිකම්මෙනාති චතූසු පාසාණෙසු ධොවනදොසනීහරණතාපනසණ්හකරණාදිපරිකම්මෙන. රත්තකම්බලස්ස වසෙන සභාවවණ්ණසිද්ධියා වෙළුරියමණි අතිවිය සොභතීති ආහ ‘‘පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තො’’ති. නික්ඛන්ති භණ්ඩමාහ. තඤ්ච අප්පකෙන සුවණ්ණෙන කතං භණ්ඩං න සොභති සොභාවිපුලෙනාති ආහ ‘‘අතිරෙකපඤ්චසුවණ්ණෙන කතපිළන්ධන’’න්ති. සුවණ්ණන්ති පඤ්චධරණස්ස සමඤ්ඤා, තස්මා පඤ්චවීසතිසුවණ්ණසාරියා විචිත්තආභරණං ඉධ ‘‘නික්ඛ’’න්ති අධිප්පෙතං. තඤ්හි විපුලං න පරිත්තකං. මහාජම්බුසාඛාය පවත්තනදියන්ති මහාජම්බුසාඛාය හෙට්ඨා සඤ්ජාතනදියං. තං කිර රතනං රත්තං. සුකුසලෙන…පෙ… සම්පහට්ඨන්ති සුට්ඨු කුසලෙන සුවණ්ණකාරෙන උක්කාය තාපෙත්වා සම්මා පහට්ඨං මජ්ජනාදිවසෙන සුකතපරිකම්මං. ධාතුවිභඞ්ගෙති ධාතුවිභඞ්ගසුත්තෙ. කතභණ්ඩන්ති ආභරණභාවෙන කතං භණ්ඩං.

නාතිඋච්චො නාතිනීචො තරුණසූරියො නාම. සත්ථාරා ආභතවණ්ණො උබ්භතගුණොති අත්ථො. නෙව මරණං අභිනන්දතීති අත්තනොපි මරණං නෙව අභිනන්දති අත්තවිනිපාතස්ස සාවජ්ජභාවතො. බොධිසත්තො පන පරෙසං අත්ථාය අත්තනො අත්තභාවං පරිච්චජති කරුණාවසෙන, එවං වොසජ්ජනං පරමත්ථපාරමීපාරිපූරිං ගච්ඡතීති සාවකා න තථා කාතුං සක්කා සික්ඛාපදතො. න ජීවිතං පත්ථෙති ජීවිතාසාය සමුච්ඡින්නත්තා. දිවසසඞ්ඛෙපන්ති අජ්ජ ත්වං ඉදං නාම කම්මං කරොහි, ඉදං තෙ වෙතනන්ති දිවසභාගෙන පරිච්ඡින්නං වෙතනං. තාදිසො හි භතකො දිවසක්ඛයමෙව උදික්ඛති, න කම්මනිට්ඨානං. නිබ්බිසං භතකො යථාති වෙතනං භතිං ඉච්ඡන්තො කාලක්ඛයං උදික්ඛන්තො භතකපුරිසො විය.

සුසිමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. නානාතිත්ථියසාවකසුත්තවණ්ණනා

111. නානාතිත්ථියසාවකාති පුථුතිත්ථියානං සාවකා. ඡින්දිතෙති හත්ථච්ඡෙදාදිවසෙන ඡෙදෙ. මාරිතෙති මාරණෙ. න පාපං සමනුපස්සතීති කිඤ්චි පාපං අත්ථීති න පස්සති, පරෙසඤ්ච තථා පවෙදෙති. විස්සාසන්ති විස්සත්ථභාවං. ‘‘කතකම්මානම්පි විපාකො නත්ථී’’ති වදන්තො කතපාපානං අකතපුඤ්ඤානඤ්ච විස්සත්ථතං නිරාසඞ්කතං ජනෙති.

තපොජිගුච්ඡායාති තපසා අචෙලවතාදිනා පාපතො ජිගුච්ඡනෙන, ‘‘පාපං විරාජයාමා’’ති අචෙලවතාදිසමාදානෙනාති අත්ථො. තස්මිඤ්හි සමාදානෙ ඨිතෙන සංවරෙන සංවුතචිත්තො සමන්නාගතො පිහිතො ච නාම හොතීති ‘‘සුසංවුතත්තො’’තිආදි වුත්තං. චත්තාරො යාමා භාගා චතුයාමා, චතුයාමා එව චාතුයාමා. භාගත්ථො හි ඉධ යාම-සද්දො යථා ‘‘රත්තියං පඨමො යාමො’’ති. සො පනෙත්ථ භාගො සංවරලක්ඛණොති ආහ ‘‘චාතුයාමෙන සුසංවුතො’’ති, චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සුට්ඨු සංවුතොති අත්ථො. පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති පටික්ඛිත්තසබ්බසීතුදකපරිභොගො. සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තොති සබ්බප්පකාරෙන සංවරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙන සමන්නාගතො. ධුතපාපොති සබ්බෙන නිජ්ජරලක්ඛණෙන පාපවාරණෙනපි ධුතපාපො. ඵුට්ඨොති අට්ඨන්නම්පි කම්මානං ඛෙපනෙන වික්ඛෙපප්පත්තියා කම්මක්ඛයලක්ඛණෙන සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුට්ඨො, තං ඵුසිත්වා ඨිතො. න නිගුහන්තොති න නිගුහනහෙතු දිට්ඨසුතෙ තථෙව කථෙන්තො.

නානාතිත්ථියානංයෙව උපට්ඨාකොති පරවාදීනං සබ්බෙසංයෙව තිත්ථියානං උපට්ඨාකො, තෙසු සාධාරණවසෙන අභිප්පසන්නො. කොටිප්පත්තාති මොක්ඛාධිගමෙන සමණධම්මෙ පත්තබ්බමරියාදප්පත්තා.

සහචරිතමත්තෙනාති සීහනාදෙන සහ වස්සකරණමත්තෙන. සීහෙන සීහනාදං නදන්තෙන සහෙව සිඞ්ගාලෙන අත්තනො සිඞ්ගාලරවකරණමත්තෙන. කොත්ථුකොති ඛුද්දකකොත්ථු. ආසඞ්කිතසමාචාරොති අත්තනා ච පරෙහි ච ආසඞ්කිතබ්බසමාචාරො. සප්පුරිසානන්ති බුද්ධාදීනං.

තස්සාති වෙගබ්භරිස්ස දෙවපුත්තස්ස. සරීරෙ අනුආවිසීති සරීරෙ අනුපවිසිත්වා විය ආවිසි. අධිමුච්චීති යථා ගහිතස්ස වසෙන චිත්තං න වත්තති, අත්තනො එව වසෙ වත්තති, එවං අධිට්ඨහි. ආයුත්තාති දස්සනෙන සංයුත්තා. පවිවෙකියන්ති කප්පකවත්ථභුඤ්ජනසෙනාසනෙහි පවිවිත්තභාවං. තෙනාහ ‘‘තෙ කිරා’’තිආදි. රූපෙ නිවිට්ඨාති චක්ඛුරූපධම්මෙ අභිනිවිට්ඨා. තෙනාහ ‘‘තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨිතා’’ති. දෙවලොකපත්ථනකාමාති දෙවලොකස්සෙව අභිපත්ථනකාමා. මරණධම්මතාය මාතියා. තෙනාහ ‘‘මාතියාති මච්චා’’ති. පරලොකත්ථායාති පරසම්පත්තිභාවාය ලොකස්ස අත්ථාය.

පභාසවණ්ණාති පභාය සමානවණ්ණා. කෙසං පභායාති ආහ ‘‘චන්දොභාසා’’තිආදි. සජ්ඣාරාගපභාසවණ්ණා ඉන්දධනුපභාසවණ්ණාති පච්චෙකං යොජනා. ආමො ආමගන්ධො එතස්ස අත්ථීති ආමිසං. වධායාති විද්ධංසිතුං. රූපාති රූපායතනාදිරූපිධම්මා.

රාජගහසමීපප්පවත්තීනං රාජගහියානං. ‘‘සෙතො’’ති කෙලාසකූටො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘සෙතොති කෙලාසො’’ති. කෙනචි න ඝට්ටෙතීති අඝං, අන්තලික්ඛන්ති ආහ ‘‘අඝගාමීනන්ති ආකාසගාමීන’’න්ති. උදකං ධීයති එත්ථාති උදධි, මහොදධි. විපුලොති වෙපුල්ලපබ්බතො. හිමවන්තපබ්බතානන්ති හිමවන්තපබ්බතභාගානං. බුද්ධො සෙට්ඨො සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සනාදීහි සබ්බගුණෙහි.

නානාතිත්ථියසාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

සාරත්ථප්පකාසිනියා සංයුත්තනිකාය-අට්ඨකථාය

දෙවපුත්තසංයුත්තවණ්ණනාය ලීනත්ථප්පකාසනා සමත්තා.