2. දුතියවග්ගො

1. වතපදසුත්තවණ්ණනා

257. සමාදාතබ්බතො වතානි, අඤ්ඤමඤ්ඤං අසඞ්කරසභාවෙන පබ්බජිතබ්බතො පදානි, තතො එව අසංකිණ්ණභාගාති කත්වා ‘‘වතකොට්ඨාසානී’’ති වුත්තං. සමත්තානීති පුඤ්ඤවිසෙසතාය පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනෙන කිත්තිසඤ්ඤානෙන ච සමං අත්තානි සමත්තානි. පරිපුණ්ණානීති අඛණ්ඩාදිභාවෙන සබ්බසො පුණ්ණානි. සමාදින්නානීති තත්ථ සක්කච්චකාරිතාය සම්මා ආදින්නානි. මාතුලානීති පිතුභගිනී, න යා කාචි මාතුලස්ස භරියා කුලජෙට්ඨකානං අධිප්පෙතත්තා, භරියාපි වා මාතුලසම්බන්ධතො ගහෙතබ්බා, තථා සති මහාපිතුභරියාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

ආදි-සද්දෙන ජෙට්ඨභගිනීනං සඞ්ගහො. අපචිතිකාරකොති තෙසං පච්චුට්ඨානකරො. යො කොචි දදන්තොපි සාපෙක්ඛො දෙති, සො මුත්තචාගො න හොති, අයං පන න එවන්ති ‘‘මුත්තචාගො හොතී’’ති වුත්තං. විස්සට්ඨචාගොති නිරපෙක්ඛපරිච්චාගොති අත්ථො. යථා පාණාතිපාතබහුලො ‘‘ලොහිතපාණී’’ති වුච්චති, තථා දානබහුලො ‘‘පයතපාණී’’ති වුත්තොති ආහ ‘‘දෙය්‍යධම්මදානත්ථාය සදා ධොතහත්ථො’’ති. වොස්සග්ගරතොති දෙය්‍යධම්මස්ස පරිච්චජනෙ අභිරතො. පරෙහි යාචිතබ්බාරහොති පරෙහි යාචිතුං යුත්තො ඉච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස තාවදෙව විස්සජ්ජනතො. දානෙනෙව යුත්තොති සබ්බකාලං දානෙනෙව යුත්තො අභිණ්හං පවත්තමහාදානත්තා. දානෙ ච සංවිභාගෙ චාති පරස්ස සම්පුණ්ණං කත්වා පරිච්චජනසඞ්ඛාතෙ දානෙ ච අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො සංවිභජනසඞ්ඛාතෙ සංවිභාගෙ ච රතො අභිරතො.

වතපදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා

258. මනුස්සභූතොති මනුස්සෙසු භූතො, මනුස්සත්තං වා පත්තො. ආවසථන්ති නිවාසට්ඨානං කාරෙත්වා අදාසි, තස්මා වාසං අදාසීති වාසවො. අත්ථ-සද්දො ඉධ කාරණපරියායොති ආහ ‘‘සහස්සම්පි කාරණාන’’න්ති. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා විභාවිතොව. විනිච්ඡිනති, තස්මා සහස්සං පඤ්ඤාඅක්ඛීනි එතස්සාති සහස්සක්ඛො. මඝං වුච්චති ධනං, තං පන සද්ධාසඞ්ඛාතං මඝං අස්ස අත්ථීති මඝවා. පුරෙ දානං දදාතීති පුරින්දදො අනුනාසිකලොපං අකත්වා. පුඤ්ඤානි කාතුං සක්කොතීති සක්කො.

සක්කනාමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

259. සොති සක්කො දෙවරාජා. බහුවචනෙ වත්තබ්බෙ එකවචනං වුත්තං. වුච්චතීති වචනං, අත්ථො. තස්මා බහුවචනෙති බහුම්හි අත්ථෙති අත්ථො. යථා පටිපජ්ජන්තො අනුක්කමෙන තෙ ධම්මෙ සමාදියිත්වා සක්කො සක්කත්තං අජ්ඣගා, තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සක්කො කිරා’’තිආදි වුත්තං. අනන්තරෙති සක්කභාවස්ස අතීතානන්තරෙ අත්තභාවෙ. තං සබ්බන්ති සක්කස්ස මඝමාණවකාලෙ සම්මාපටිපත්තිං, තාය සක්කභාවූපගමනඤ්චාති තං සබ්බං. වුත්තො, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති අධිප්පායො.

මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. දලිද්දසුත්තවණ්ණනා

260. මනුස්සදලිද්දොති මනුස්සෙසු දුග්ගතො. මනුස්සකාරුඤ්ඤතන්ති මනුස්සෙසු පරමනිහීනතං. මනුස්සකපණොති මනුස්සෙසු වා පරමනිහීනො. තස්මිං ඨානෙති තස්ස දෙවපුත්තස්ස තස්මිං උප්පජ්ජනට්ඨානෙ. ලාමකතො චින්තෙන්තීති තස්ස පුරිමවත්ථුං නිස්සාය හීනතො චින්තෙන්ති. කථෙන්තීති තමෙව පරෙසං කථෙන්ති. විත්ථාරෙන්තීති වුත්තමත්ථං විත්ථාරිකං කරොන්ති. සබ්බදා පරිච්ඡිජ්ජ පරිවාරසම්පන්නො හුත්වා අඩ්ඪට්ඨරතනෙ හත්ථික්ඛන්ධෙ මහච්චරාජානුභාවෙන නිසින්නත්තා ජනකායෙන සමුල්ලොකියමානො. අවලම්බන්තීති ඔලම්බන්ති. වන්දනමත්තං වා නාහොසි, අඤ්ඤදත්ථු පච්චෙකබුද්ධතො අත්තනො සමානාදරකිරියං පච්චාසීසති. තෙන වුත්තං ‘‘සො’’තිආදි. ක්වායන්ති කො අයන්ති බ්‍යාපන්නවසෙන වදති. කාළරත්තෙහි සුත්තෙහි සිබ්බිතත්තා වණ්ණවිකාරං දිස්වා ‘‘කුට්ඨිචීවරානි පාරුතො’’ති ආහ. මහානිරයෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාදුක්ඛං පච්චනුභොති. තදනුරූපපාපකම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන ලද්ධොකාසෙන රාජගහෙ…පෙ… පටිසන්ධිං ගණ්හි. කාමඤ්ච එත්ථ පටිසන්ධිග්ගහණං කුසලකම්මෙනෙව, තස්ස පන අකුසලකම්මස්ස විපාකිනො බලවභාවතො වුත්තං ‘‘විපාකාවසෙසෙනා’’ති. තෙනාහ ‘‘ගහිතකාලතො…පෙ… නික්ඛන්තො’’ති. භික්ඛාය චරිතුං සමත්ථකාලතො පට්ඨාය රොගස්ස බලවතාය මංසානි…පෙ… පතන්ති. ඤාණං පෙසෙත්වාති විපස්සනාපටිපාටියා භාවනාඤාණං නිබ්බානං පටිපෙසෙත්වා පවත්තෙත්වා. ඉන්ද්‍රියානං පරිපක්කත්තා සත්ථු දෙසනාවිලාසෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතො. චුම්බටන්ති පාදචුම්බටං. කුට්ඨිනො හි සකලපාදතලං මා රුජීති චුම්බටං කත්වා තං පාදතලෙ බන්ධිත්වා ගච්ඡන්ති, මත්තිකපාතිං භින්දිත්වා විය තථා නිහීනමනුස්සත්තභාවතො චවිත්වා සුවණ්ණපාතිං පටිලභන්තො විය දෙවත්තභාවං ගණ්හන්තො චුතිචිත්තතො දුතියචිත්තවාරෙ ආදානචිත්තක්ඛණෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තො.

මග්ගෙනාගතාති මග්ගාධිගමනෙන ආගතා උප්පන්නා. අරියකන්තසීලන්ති අරියානං කන්තං මනාපං මනොරමං සීලධම්මං. අරියානං අධිචිත්තඅධිපඤ්ඤාසික්ඛා විය අධිසීලසික්ඛාපි සබ්බා අතිවිය කන්තා එවාති ආහ ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදි. ඉමස්මිං පනත්ථෙති ඉමස්මිං සොතාපන්නස්ස භවසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානෙ. පඤ්චසීලම්පි යස්මා දිට්ඨි විය භවන්තරෙපි අප්පහීනං.

දලිද්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා

261. ආරමන්ති එත්ථ සත්තාති ආරාමා, මනොරමා උපවනාදයො. තෙ එව චෙතෙන්ති එත්ථ සද්ධාය අත්තනො පීතිසොමනස්සං සන්ධහන්තීති චෙතියාති ච වුච්චන්ති. මනුස්සරමණීයභාවස්සාති මනුස්සානං ආරමණීයභාවස්ස. තස්ස පන සීලාදිගුණවසෙන අචින්තෙය්‍යාපරිමෙය්‍යානුභාවතාපි හොතීති භගවා ‘‘නාග්ඝන්ති සොළසි’’න්ති අවොච. අචෙතනාය භූමියා රමණීයතා නාම ගුණවිසිට්ඨානං අරියානං සෙවනවසෙන වෙදිතබ්බාති වුත්තං ‘‘ඉදානි…පෙ… ගාමෙ වාතිආදිමාහා’’ති.

රාමණෙය්‍යකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. යජමානසුත්තවණ්ණනා

262. යජන්තානන්ති දක්ඛිණෙය්‍යං උද්දිස්ස දෙන්තානං. අට්ඨුප්පත්තිකො සුත්තනික්ඛෙපොති දස්සෙත්වා අත්ථවණ්ණනං කාතුං ‘‘තදා කිරා’’තිආදි වුත්තං. අග්ගන්ති සෙට්ඨං. තෙහි තෙහි වා යථාලද්ධසප්පිආදයො මා නස්සන්තු, අග්ගභාවෙන ගහිතානි සප්පිආදීනි කෙවලං අග්ගිම්හි ඣාපනෙන, දෙවා මනුස්සා මිච්ඡාගාහෙන මා නස්සන්තු. තක්කෙනාති තක්කමත්තෙන. ‘‘කථෙමා’’ති අම්හෙ මඤ්ඤථ, ඉදානි පස්සථ, පච්චක්ඛතො අයං වො…පෙ… ආගච්ඡතීති ආහංසූති යොජනා.

උපධිවිපාකන්ති උපධීසු වා විපච්චති, උපධයො වා විපාකා එතස්සාති උපධිවිපාකං. විප්ඵාරවන්තං හොති විපුලපක්ඛතාය. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදංසු ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන මහාබ්‍රහ්මුනා ච එවං ඔවාදො දින්නො’’ති.

යජමානසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

263. උට්ඨහාති උට්ඨානං කායිකවීරියං කරොහි. තෙනාහ ‘‘විචර, ලොකෙ’’ති. චෙතසිකවීරියං පන භගවතා මත්ථකං පාපිතමෙව. තෙනාහ ‘‘විජිතසඞ්ගාමා’’ති. ද්වාදසයොජනිකස්ස උච්චභාවෙන. විත්ථාරතො පන ආයාමතො ච අනෙකයොජනසතසහස්සපරිමාණචක්කවාළං අතිබ්‍යාපෙත්වා ඨිතස්ස. පන්නභාරාති පාතිතභාර. නික්ඛෙපිතබ්බතො භාරාති ආහ ‘‘ඔරොපිතඛන්ධා’’තිආදි. තෙ හි තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස සම්පාතනට්ඨෙන භාරා නාම. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘භාරා හවෙ පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති (සං. නි. 3.22). තදෙකදෙසා ච කිලෙසාභිසඞ්ඛාරා. පන්නරසාය පුණ්ණමාය රත්තින්ති යථා පන්නරසපුණ්ණමාය රත්තියං පරිපුණ්ණකාලෙ උපක්කිලෙසවිමුත්තො චන්දො සොභති, එවං තව චිත්තං සබ්බසො උපක්කිලෙසවිමුත්තං සොභතීති අධිප්පායො.

බුද්ධවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

264. පුථුද්දිසාති බහුදිසා. කා පන තාති ආහ ‘‘චතස්සො දිසා චතස්සො අනුදිසා චා’’ති. අනුදිසාගහණෙන චෙත්ථ උද්ධං අධොපි ගය්හතීති ච දස්සෙති. භූමිවාසිනොති භූමිපටිබද්ධවුත්තිනො. එතෙන රුක්ඛපබ්බතනිවාසිනොපි ගහිතා හොන්ති. චිරරත්තසමාහිතචිත්තෙති උපචාරප්පනාඣානානි උප්පාදෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානතාය චිරකාලං සමාහිතචිත්තෙ. ආපාණකොටිකන්ති ජීවිතපරියන්තං යාවජීවං. එවමාදීති ආදි-සද්දෙන අවසෙසපුඤ්ඤකිරියවත්ථූනි සඞ්ගණ්හාති. නිච්චසීලවසෙන පඤ්චහි, නියමසීලවසෙන දසහි. පි-සද්දෙන තතො කතිපයෙහි උපොසථසීලවසෙන අට්ඨහිපීති දස්සෙති. ධම්මිකෙහීති ධම්මතො අනපෙතෙහි. පමුඛොති පමොක්ඛො.

ගහට්ඨවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

265. බ්‍රහ්මජාණුකොති දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලං පථවියං ඨපෙත්වා වන්දමානො බ්‍රහ්මජාණුකො නාම තථාභූතො හුත්වා. යජිතබ්බතො යක්ඛො, පූජනීයො. එවං පූජාවිසෙසයොගතො සක්කොති ආහ ‘‘සො යක්ඛොති සො සක්කො’’ති. සක්කස්ස නමක්කාරභාජනභූතඤ්හි පුච්ඡන්තො මාතලි ‘‘කො නාම සො යක්ඛො’’ති ආහ. ගුණනෙමිත්තකෙහීති ගුණහෙතුකෙහි අනන්තානි හි බුද්ධානං නාමානි, තානි ච ඛො සබ්බානිපි ගුණනෙමිත්තකානෙව. අනන්තගුණත්තා. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි නාමානි, සගුණෙන මහෙසිනො;

ගුණෙන නාමමුද්ධෙය්‍යං, අපි නාමසහස්සතො’’ති. –

තස්මා අනොමනාමන්ති පරිපුණ්ණගුණනාමන්ති අත්ථො. සමතික්කමෙනාති සම්මා සමුච්ඡින්දනවසෙන අතික්කමනෙන. කිලෙසාරීනං අපෙතචයොති අපචයො, සො ආරමිතබ්බට්ඨෙන ආරාමො එතෙසන්ති අපචයාරාමා. තෙනාහ ‘‘වට්ටවිද්ධංසනෙ රතා’’ති.

සත්ථාරවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා

266. පූතිම්හි දෙහෙ මාතු සරීරෙ සයනතො, අත්තනො එව වා පූතිදෙහං සරීරං තස්මිං ඨිතතාය අවත්ථරිත්වා සයනතො පූතිදෙහසයාති යොජනා. කුණපම්හෙතෙති එතෙ මනුස්සා අසුචිදුග්ගන්ධජෙගුච්ඡපටික්කූලෙ මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතෙ කුණපස්මිං දස මාසෙ නිමුග්ගා. තෙසං කින්නාම ත්වං පිහයසීති යොජනා. එතෙසං එතං විහයාමීති එතෙසං ඉසීනං එතං සම්මාපටිපත්තිං විහයාමි. ඉදානි තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘න තෙ සං කොට්ඨෙ ඔපෙන්තී’’ති වුත්තං. ධඤ්ඤං කොට්ඨෙ න පක්ඛිපන්ති පක්ඛිපිතබ්බස්ස ච අභාවතො. තෙනාහ ‘‘න හි එතෙසං ධඤ්ඤ’’න්ති. පරෙසං නිට්ඨිතන්ති පරෙසං ගහිතං සන්තකං තෙසං පාකාය නිට්ඨිතං. භික්ඛාචාරවත්තෙනාති පිණ්ඩාචරියාය. එසමානා පරියෙසන්තා. එවං පරියිට්ඨෙන. යාපෙන්ති, න එසන්ති අනෙසනං. සුසමාදින්නසුන්දරවතාති සුට්ඨු සමාදින්නසොභනවතා.

එවං සුභාසිතභාසිනොති ගන්ථධුරවිපස්සනාධුරානං වසෙන ගුණපරිමාණසුභාසිතස්සෙව භාසනසීලා. අරියෙන තුණ්හීභූතෙන තුණ්හීභූතා. තතො එව මනස්ස සාතිසයං සමඤ්චරා. ගහිතදණ්ඩෙසු පරාමාසාදිපයුත්තෙසු දණ්ඩාදානාදිහෙතු උප්පජ්ජනකකිලෙසපරිළාහාභාවතො නිබ්බුතා. තෙනාහ ‘‘විස්සට්ඨදණ්ඩා’’ති. සාදානෙසූති සභවාදානෙසු. අනාදානාති තබ්බිරහිතා. තෙනාහ ‘‘භවයොනී’’තිආදි.

සඞ්ඝවන්දනාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.