1. පඨමවග්ගො

1. සුවීරසුත්තවණ්ණනා

247. අභියංසූති යුද්ධසජ්ජාභිමුඛා හුත්වා ගච්ඡිංසු. තත්‍රාති තස්මිං අසුරානං අභියානෙ අයං දානි වුච්චමානා අනුපුබ්බතො කථා. තෙත්තිංස පුරිසෙ ගහෙත්වාති තෙත්තිංස පුරිසෙ පුඤ්ඤකිරියාය සහායභූතෙ ගහෙත්වා. ‘‘යාවජීවං මාතාපිතුභරො අස්ස’’න්තිආදිනා සමාදින්නානි සත්ත වතපදානි පූරෙත්වා. අධිගණ්හන්තං අභිභවන්තං. පුත්තහතායාති හතපුත්තාය. සා සුරා න හොති, න සුරං පිවිම්හාති අධිප්පායො. තතො පට්ඨායාති ‘‘න සුරා’’ති වුත්තකාලතො පට්ඨාය. ‘‘න සුරන්ති න දිබ්බන්තීති අසුරා’’ති කෙචි. හෙට්ඨිමතලෙ අන්තොභූමියං ආයාමතො දසයොජනසහස්සං.

උරගාදිසහචරිතානි ඨානානි උරගාදීනීති ආහ ‘‘උරගාදීසු පඤ්චසු ඨානෙසූ’’ති. පඨමාලින්දෙති පඨමෙ පරිභණ්ඩෙ. පඤ්චයොජනසහස්සවිත්ථාරපුථුබහලාහි සිනෙරුස්ස චතූසුපි පස්සෙසු චත්තාරො පරිභණ්ඩා. සිනෙරුස්ස හි තස්මිං තස්මිං පස්සෙ යුගන්ධරාදීසු පඤ්චසතපරිත්තදීපපරිවාරෙ මහාදීපෙ ච ලභිතබ්බස්ස මහතො අත්ථස්ස වසෙන මහත්ථා. කුපිතාවිලචිත්තාති කුපිතෙන කොපෙන ආකුලචිත්තා. යුද්ධෙසීති යුද්ධෙසිනො. සෙසෙසූති සෙසෙසු පරිභණ්ඩෙසු. සෙසාති සුපණ්ණාදයො.

වම්මිකමක්ඛිකාති සපක්ඛිකඋපචිකා. ඔසක්කිත්වාති පිට්ඨිභාගෙන නිවත්තිත්වා.

පමාදං ආපාදෙසීති සක්කස්ස ආණාය පමාදං ආපජ්ජි. සට්ඨියොජනං විත්ථාරෙන. සුවණ්ණමහාවීථින්ති සුවණ්ණමයභූමිජගතිවීථිං.

අනුට්ඨහන්තොති උට්ඨානං කායිකවීරියං අකරොන්තො. අවායමන්තොති වායාමං චෙතසිකවීරියං අකරොන්තො. කිඤ්චි කිච්චන්ති කසිවාණිජ්ජාදිභෙදං අඤ්ඤතරං කිච්චං කත්තබ්බකම්මං. වරන්ති පවරං. තෙනාහ ‘‘උත්තම’’න්ති. තඤ්ච ඛො කසිතබ්බට්ඨානං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘ඔකාස’’න්ති. කම්මං අකත්වාති කිඤ්චිපි ජීවිතහෙතුභූතං කම්මං අකත්වා. ජීවිතට්ඨානං නාමාති තස්ස ජීවිතස්ස හෙතු නාම. නිබ්බානස්ස මග්ගොති නිබ්බානස්ස අධිගමුපායභූතො මග්ගො.

සුවීරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සුසීමසුත්තවණ්ණනා

248. අන්තරෙති අබ්භන්තරෙ. එවංනාමකන්ති ‘‘සුසීමො’’ති එවංනාමකං. එකං පුත්තමෙව අඤ්ඤතරං අත්තනො පුත්තමෙව.

සුසීමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. ධජග්ගසුත්තවණ්ණනා

249. සමුපබ්‍යූළ්හොති උභින්නං සහ එව සමාගමො, භුසං වා බ්‍යූළ්හොති අත්ථො. භුසා පනස්ස බ්‍යූළ්හතා ද්වින්නං සෙනානං සමාගන්ත්වා සම්පිණ්ඩිතභාවෙනාති ආහ ‘‘සම්පිණ්ඩිතො රාසිභූතො’’ති. පච්ඡිමන්තොති රථපඤ්ජරස්ස පරන්තො පච්ඡිමන්තො පච්ඡිමකොට්ඨාසො. රථසන්ධිතොති රථපඤ්ජරස්ස කුබ්බරෙන සද්ධිං සම්බන්ධනට්ඨානතො. තදෙව පමාණන්ති තදෙව ‘‘දියඩ්ඪයොජනසතායාමො’’ති වුත්තප්පමාණමෙව. දිගුණං කත්වාති ‘‘පච්ඡිමන්තො සතයොජනො’’තිආදිනා දිගුණං කත්වා. චන්දමණ්ඩලසූරියමණ්ඩලකිඞ්කිණිකජාලාදිභෙදස්ස සෙසාලඞ්කාරස්ස. පස්සන්තානං දෙවානං. රාජා නොති අම්හාකං රාජා දෙවසෙට්ඨො. දුතියං ආසනං ලභතීති සක්කෙ නිසින්නෙ තස්ස අනන්තරං දුතියං ආසනං ලභති. තස්මා දෙවසෙට්ඨතාය සක්කො විය ගාරවට්ඨානියො, යතො සක්කො ‘‘තස්ස ධජග්ගං උල්ලොකෙය්‍යාථා’’ති ආහ. එස නයො සෙසෙසුපි. අසුරෙහි පරාජිතොති අසුරෙහි පරාජයං ආපාදිතො. රජධජං දිස්වාති පරසෙනාය උපගච්ඡන්තියා උට්ඨිතරජමත්තම්පි දිස්වා ඨිතොපි තං රජධජං දිස්වා භීරුභාවෙන පලායනධම්මො.

යස්ස ධජග්ගපරිත්තස්ස. ආනුභාවො වත්තති අසම්මුඛීභූතාහිපි දෙවතාහි සිරසා සම්පටිච්ඡිතබ්බතො. චොරභයාදීහීති ආදි-සද්දෙන රොගභයාදීනඤ්චෙව වට්ටදුක්ඛස්ස ච සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො විධිනා භාවිතෙ පරිත්තස්ස අත්ථෙ උපචාරජ්ඣානාදීනම්පි ඉජ්ඣනතො.

දීඝවාපීනාමකෙ ගාමෙ චෙතියං දීඝවාපිචෙතියං. මුද්ධවෙදිකා නාම හම්මියං පරික්ඛිපිත්වා කතවෙදිකා. බුද්ධගතං සතිං උපට්ඨපෙත්වා පරිත්තරක්ඛගුත්තිං ආහ. පරිත්තස්ස ආනුභාවෙන ද්වෙ ඉට්ඨකා…පෙ… අට්ඨංසු. තථා හි තස්මිං නිස්සෙණියං ඨිතෙ…පෙ… අට්ඨංසූති.

ධජග්ගසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වෙපචිත්තිසුත්තවණ්ණනා

250. ‘‘මහානුභාවතාය අසුරානං චිත්තවෙපනෙන වෙපචිත්තී’’ති වදන්ති. ඉසීහි පන අභයං යාචිතෙ ‘‘භයමෙව දදාමී’’ති වත්වා තෙහි ‘‘අක්ඛයං හොතු තෙ භය’’න්ති අභිසපවසෙන වුත්තකාලතො පට්ඨාය වෙපනචිත්තතාය ‘‘වෙපචිත්තී’’ති වුච්චති, යං ලොකියා ‘‘පුලොමො’’ති ච වදන්ති. නිපාතපදානිපි කානිචි අත්ථවිසෙසජොතකානි හොන්තීති ආහ ‘‘නිපාතමත්ත’’න්ති හෙතුඅත්ථාදීනමෙත්ථ අසම්භවතො. තන්ති සක්කං දෙවානමින්දං. කණ්ඨෙ පඤ්චමෙහීති කණ්ඨබන්ධනපඤ්චමෙහි, විභත්තිඅලොපෙන නිද්දෙසො. චිත්තෙනෙවාති ‘‘ඉමං බන්ධාමි, අයං බජ්ඣතූ’’ති උප්පන්නචිත්තෙනෙව. බජ්ඣති බද්ධො හොති, අයං දෙවානුභාවො. මුච්චතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. දසහීති ‘‘චොරොසී’’තිආදිනා ඉධ වුත්තෙහි දසහි. තෙනාහ ‘‘ඉමෙහී’’ති. නිබ්බත්තිත්වා චිරකාලතං උපාදාය ඛුංසනවසෙන වදති ‘‘ජරසක්කා’’ති. න තං අක්කොසං මනසි කරොති දීඝරත්තං ඛන්තිසොරච්චෙසු නිරුළ්හඅජ්ඣාසයත්තා. මහාපටිග්ගහණන්ති මහන්තං උපසමබ්‍යඤ්ජනං. අස්සාති වෙපචිත්තස්ස.

පටිසංයුජෙති පටිසත්තු හුත්වා සංයුද්ධං කරෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘පටිප්ඵරෙය්‍යා’’ති. උපසමං…පෙ… මඤ්ඤෙ උපසමෙනෙව පච්චත්ථිකස්ස නායකභූතස්ස කොධස්ස පටිසෙධනතො. තාදිසෙ හි කොධො පටිකිරියං අලභන්තො අනුපාදානො විය ජාතවෙදො වූපසම්මති. යදා-සද්දො හෙතුඅත්ථො, න කාලත්ථොති ආහ ‘‘යස්මා තං මඤ්ඤතී’’ති. තාවදෙව ද්වෙ ගාවො යුජ්ඣන්තෙති තස්මිංයෙව ඛණෙ ද්වීසු ගොණෙසු යුජ්ඣන්තෙසු.

ඛන්තිතො උත්තරිතරො අඤ්ඤො අත්ථො න විජ්ජති අනන්තරෙව අස්ස විරොධං අනත්ථං පටිබාහිත්වා දිට්ඨධම්මිකස්ස චෙව සම්පරායිකස්ස ච සංවිධානතො. තං ඛන්තිං පරමං ආහු සෙට්ඨබලං විරොධපච්චයං අභිභුය්‍ය පවත්තනතො. බාලයොගතො බාලො, තස්ස බලං බාලබලං, අඤ්ඤාණන්ති ආහ ‘‘බාලබලං නාම අඤ්ඤාණබල’’න්ති. තං යස්ස බලන්ති තං අඤ්ඤාණබලං යස්ස පුග්ගලස්ස බලං, අබලමෙව තං පඤ්ඤාබලෙන විද්ධංසෙතබ්බතො. පටිවත්තා න විජ්ජතීති ධම්මට්ඨං පටිප්ඵරිත්වා අභිභවිත්වා පවත්තා නත්ථි. පටිවචනමත්තං පන කොචි වදෙය්‍යාපි, තං අකාරණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පටිප්ඵරිත්වා වා’’තිආදිමාහ. බාලබලන්ති ‘‘පටිප්ඵරිත්වා’’ති වචනස්ස කාරණවචනං. තස්සෙව පුග්ගලස්ස පටිකුජ්ඣනකස්ස. නානත්තාවිතක්කනතො උභින්නං අත්ථං. තිකිච්ඡන්තන්ති අනත්ථපටිබාහනමුඛෙන පණ්ඩිතකිච්චකරණෙන පටිසෙධෙන්තං. ‘‘බාලො අය’’න්ති එවං පඤ්ඤපෙතුං හෙතුඵලානං අනවබොධතො චතුසච්චධම්මෙ අඡෙකාති.

වෙපචිත්තිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. සුභාසිතජයසුත්තවණ්ණනා

251. ‘‘ඡෙකතායා’’ති වත්වා තස්ස වත්තුං ඡෙකභාවං දස්සෙතුං ‘‘එවං කිරස්සා’’තිආදිමාහ. ගාහන්ති ලද්ධිං. මොචෙත්වාති යස්ස පුන ‘‘චොරො’’ති උත්තරි වත්තුං න සක්කොති, එවං විමොචෙත්වාති පඨමං වත්තුං න සක්කා. ගරූති භාරියං, දුක්කරන්ති අත්ථො. පච්ඡාති ‘‘පරස්සා’’ති වුත්තො සො කිඤ්චි පඨමං වදන්තො අත්තනො අධිප්පායං පවෙදෙති නාම, තං යථාසත්ති විදිතමනො තස්ස උත්තරි වත්තුං සක්කොති. තෙනාහ ‘‘පරස්ස වචනං අනුගන්ත්වා පන පච්ඡා සුඛං වත්තු’’න්ති. අපි ච අසුරින්දෙන ‘‘හොතු, දෙවානමින්ද, සුභාසිතෙන ජයො’’ති පඨමං වුත්තං, විසෙසො ච පුබ්බං උපනෙන්තං අනුවත්තති. වචසි කුසලො සක්කො දෙවරාජා තං විසෙසං තෙනෙව පුබ්බං උපනයාපෙන්තො උපලාපනවසෙන ‘‘තුම්හෙ ඛ්වෙත්ථා’’තිආදිමාහ. පුබ්බදෙවාති සක්කපමුඛාය දෙවපරිසාය ලොකෙ පුබ්බෙව උප්පන්නත්තා ‘‘පුබ්බදෙවා’’ති පසංසවචනං. වෙපචිත්තිං සන්ධාය ‘‘තුම්හෙ’’ති ‘‘පුබ්බදෙවා’’ති ච වුත්තත්තා ‘‘තුම්හාකං තාව පවෙණිආගතං භණථා’’ති වුත්තං. ගාරවට්ඨානියත්තා වෙපචිත්තිනො බහුවචනපයොගො. දණ්ඩෙන අවචාරො අවචරණං දණ්ඩාවචරො, නත්ථි එත්ථ වුත්තො දණ්ඩාවචරොති අදණ්ඩාවචරා, සක්කෙන වුත්තා ගාථායො.

සුභාසිතජයසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. කුලාවකසුත්තවණ්ණනා

252. රථසද්දොති රථාලඞ්කාරභූතානං කිඞ්කිණිකජාලාදීනං සද්දො. තථා ධජසද්දො. ආජානීයසද්දොති ආජානීයානං හසිතසද්දො ච. කරුණාසමාවජ්ජිතහදයොති පාණානං අනුපරොධෙන පණාමිතචිත්තො. ඊසාමුඛෙනාති රථකප්පරමුඛෙන. පුඤ්ඤපච්චයනිබ්බත්තොති උළාරං සුවිපුලං පුඤ්ඤං පච්චයං කත්වා නිබ්බත්තො. න සජ්ජති කත්ථචි අප්පටිඝට්ටනෙන ගච්ඡන්තො. සිම්බලිවනෙනාති සිම්බලිවනමජ්ඣෙන. විභග්ගං නිම්මථිතන්ති ඉතො චිතො විභග්ගඤ්චෙව නිරවසෙසතො මථිතඤ්ච හොති.

කුලාවකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. නදුබ්භියසුත්තවණ්ණනා

253. සුපච්චත්ථිකොති සුට්ඨු අතිවිය පච්චත්ථිකො පටිසත්තු. ගහිතොසීති දෙවපාසෙන බන්ධිත්වා ගහිතො අසි. බද්ධොව අහොසි සක්කස්ස පුඤ්ඤානුභාවෙන. චෙතියරාජා කිර ඉමස්මිං කප්පෙ තතො පුබ්බෙ කෙනචි අවුත්තපුබ්බං ඛරමුසාවාදං අභාසි, තාවදෙව විරජ්ඣිත්වා මහාපථවියා විවරෙ දිනෙ නිපතිත්වා අවීචිඅග්ගිජාලානමින්දනමහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘චෙතියරඤ්ඤො පාපං සන්ධායා’’ති. මහාපාපානීති මහන්තානි ගරුතරානි පාපානි. තථා හි වෙපචිත්තිනො සපථකරණෙ නිදස්සනභාවෙන එතානි අට්ඨකථායං ආගතානීති.

නදුබ්භියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. වෙරොචනඅසුරින්දසුත්තවණ්ණනා

254. ද්වාරපාලරූපකානි වියාති ද්වාරපාලාකාරෙන කතපටිමායො විය. වායමෙථෙව, න අන්තරා සංකොචං ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. නිප්ඵන්නසොභනෙසූති නිප්ඵන්නභාවෙන සුන්දරෙසු. සබ්බෙ හි අනිප්ඵන්නා අත්ථා න සොභන්ති. කිච්චජාතාති විප්පකතභාවෙන සඤ්ජාතකිච්චා. අකිච්චජාතොති අසඤ්ජාතකිච්චො කිච්චරහිතො නාම නත්ථි ගමනට්ඨිතසයනනිසජ්ජාදිවසෙන උප්පජ්ජනකදුක්ඛවිනොදනභාවතො. සංයොගපරමාත්වෙව සම්භොගාති ඉමෙසං සත්තානං සංභුඤ්ජිතබ්බවත්ථූනි නාම පකතියා විරොධසීලානිපි අසංයොගෙන වා අසුන්දරානිපි, තානි අභිසඞ්ඛරණපචනසංයොජනපරමානි වෙදිතබ්බානි තථා සති සම්භොගාරහභාවූපගමනතො. තෙනාහ ‘‘පාරිවාසිකඔදනාදීනී’’තිආදි. උණ්හාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බයුත්තෙ පරිභජ්ජිත්වාති අධිප්පායො.

වෙරොචනඅසුරින්දසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. අරඤ්ඤායතනඉසිසුත්තවණ්ණනා

255. ජාමාතිකා වුච්චති ධීතුපති, සසුරො භරියාය පිතා, තස්මා ඉමෙ අන්තරවත්තිනො ද්වෙ ජනා සක්කවෙපචිත්තිනො සුජාය වසෙන ජාමාතිකසසුරා. ‘‘චිරදික්ඛිතාන’’න්ති දික්ඛිත්වා පබ්බජිත්වා චිරකාලානං වතසමාදානවසෙන ඉතො බාහිරකානං පබ්බජිතානන්ති ආහ ‘‘චිරසමාදින්නවතාන’’න්ති. ඉතො පටික්කමාති ඉතො යථාඨිතට්ඨානතො අපෙහි අපක්කම. න පටික්කූලසඤ්ඤිනො ගුණෙ ගාරවයොගතො. දෙවා හි යෙභුය්‍යෙන ‘‘මයං පුබ්බෙ ගුණවන්තෙ පයිරුපාසිත්වා තෙසං ඔවාදෙ ඨත්වා පුඤ්ඤානි උපචිනිත්වා ඉධූපපන්නා’’ති ගුණවන්තෙසු ආදරභාවං උපට්ඨපෙන්ති.

අරඤ්ඤායතනඉසිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. සමුද්දකසුත්තවණ්ණනා

256. චක්කවාළමහාසමුද්දපිට්ඨියන්ති චක්කවාළපබ්බතපාදසමන්තා මහාසමුද්දතීරපිට්ඨියං. යථෙව සිනෙරුසමීපෙ මහාසමුද්දො අනුපුබ්බනින්නො අනුපුබ්බපොණො අනුපුබ්බපබ්භාරො, එවං යෙභුය්‍යෙන චක්කවාළපාදසමීපෙපි. තෙනාහ ‘‘රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලුකපුලිනෙ’’ති. වුත්තප්පකාරාසූති අනන්තරසුත්තෙ වුත්තප්පකාරාසු. අස්සමපදෙනාති අස්සමපදවෙමජ්ඣෙන. එවං චින්තයිංසූති ‘‘යං නූන මය’’න්තිආදිනා යථා පාළියං ආගතං, එවං මන්තයිංසු.

ඉච්ඡිතකරොති යදිච්ඡිතකරණං. දුට්ඨානන්ති දුරාසයානං. තෙ පන දුට්ඨජ්ඣාසයා විරුද්ධා හොන්තීති ආහ ‘‘දුට්ඨානං විරුද්ධාන’’න්ති. පවුත්තන්ති බීජං සන්ධාය වපිතං. තෙනාහ ‘‘ඛෙත්තෙ පතිට්ඨාපිත’’න්ති.

සායමාසභත්තන්ති සායං අසිතබ්බභොජනං. යථාවාරං භක්ඛිතමෙතං දෙවානං විය සුඛුමං ගුරුවාසඤ්ච න හොතීති ‘‘භත්ත’’න්ති වුත්තං. ගෙලඤ්ඤජාතන්ති සඤ්ජාතගෙලඤ්ඤං. වෙපතීති කම්පති පවෙධති.

සමුද්දකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.