6. ජරාවග්ගො

1. ජරාසුත්තවණ්ණනා

51. හිතස්ස සාධනතො සාධු, යං කිඤ්චි අත්ථජාතං. තං පන අත්ථකාමෙන ලභිතබ්බතො උපසෙවිතබ්බතො ලද්ධකං, කල්‍යාණට්ඨෙන භද්දකන්ති වුච්චතීති ආහ ‘‘සාධූති ලද්ධකං භද්දක’’න්ති. ‘‘සීලං යාව ජරා සාධූ’’ති වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙතුං ‘‘ඉමිනා ඉදං දස්සෙතී’’ති වුත්තං. ඉදන්ති ඉදං අත්ථජාතං.

පතිට්ඨිතාති චිත්තසන්තානෙ ලද්ධපතිට්ඨා, කෙනචි අසංහාරියා. තෙනාහ ‘‘මග්ගෙන ආගතා’’ති. චිත්තීකතට්ඨාදීහීති පූජනීයභාවාදීහි. වුත්තං හෙතං පොරාණට්ඨකථායං. චිත්තීකතන්ති රතනන්ති ඉදං රතනං නාම ලොකෙ චිත්තීකතං වත්ථූනං සහස්සග්ඝනතාදිවසෙන. යෙපි ලොකෙ චිත්තීකතා ඛත්තියපණ්ඩිත-චතුමහාරාජ-සක්ක-සුයාම-මහාබ්‍රහ්මාදයො, තෙසං චිත්තීකතො තෙහි සරණන්ති උපගන්තබ්බතාදිවසෙන. රතිකරන්ති පීතිසුඛාවහං. ඣානරතිසුඛෙනාති දුවිධෙනපි ඣානරතිසුඛෙන. තුලෙතුන්ති පරිච්ඡින්දිතුං. ගුණපාරමින්ති ගුණානං උක්කංසපාරමිං. දුල්ලභො අනෙකානි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි අතිධාවිත්වාපි ලද්ධුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා. අනොමොති අනූනො පරිපුණ්ණො. තත්ථ විසෙසතො අනොමසත්තපරිභොගතො තෙහි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා’’ති අනුස්සරිතබ්බතොති ආහ ‘‘භගවා අනොමො සීලෙනා’’තිආදි.

අරියමග්ගපඤ්ඤායෙව ඉධ අධිප්පෙතාති ‘‘ඉධ පන දුල්ලභපාතුභාවට්ඨෙන පඤ්ඤා ‘රතන’න්ති වුත්ත’’න්ති ආහ. පුජ්ජඵලනිබ්බත්තනතො, අත්තනො සන්තානං පුනාතීති ච පුඤ්ඤචෙතනා පුඤ්ඤං, සා පන යස්ස උප්පන්නා, තස්සෙව ආවෙණිකතාය අනඤ්ඤසාධාරණත්තා කෙනචිපි අනාහටා, අට්ඨකථායං පන ‘‘අරූපත්තා’’ති වුත්තං.

ජරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. අජරසාසුත්තවණ්ණනා

52. අජීරණෙනාති ජිණ්ණභාවානාපජ්ජනෙන. ලක්ඛණවචනඤ්චෙතං අවිනාසප්පත්තියා. තෙනාහ ‘‘අවිපත්තියාති අත්ථො’’ති. නිද්ධමිතබ්බොති නීහරිතබ්බො.

අජරසාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මිත්තසුත්තවණ්ණනා

53. සහ අත්ථෙන වත්තතීති සත්ථො, භණ්ඩමූලං ගහෙත්වා වාණිජ්ජවසෙන දෙසන්තරාදීසු විචරණකජනසමූහො. තෙනාහ ‘‘සද්ධිංචරො’’ති, සහචරණකොති අත්ථො. මිත්තන්ති සිනෙහයොගෙන මිත්තකිච්චයුත්තං. ඉධාධිප්පෙතප්පකාරං දස්සෙතුං ‘‘රොගෙ උප්පන්නෙ’’තිආදි වුත්තං. තථාරූපෙති ජිගුච්ඡනීයෙ, දුත්තිකිච්ඡෙ වා. යථා අසණ්ඨිතානං සණ්ඨාපනවසෙන පවසතො පුරිසස්ස භොගබ්‍යසනෙ නාථතා, එවං පුත්තසිනෙහවසෙන පුත්තස්ස මාතුයා අන්තොගෙහෙ නාථතාති වුත්තං ‘‘මාතා මිත්තං සකෙ ඝරෙ’’ති. අත්ථජාතස්සාති උපට්ඨිතපයොජනස්සාති අත්ථොති ආහ ‘‘උප්පන්නකිච්චස්සා’’ති. සම්පරායහිතන්ති සම්පරායෙ හිතාවහං.

මිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. වත්ථුසුත්තවණ්ණනා

54. පතිට්ඨාති අවස්සයො. ගුය්හස්සාති ගුහිතබ්බස්ස රහස්සස්ස. පරමො සඛා නාම අතිපියට්ඨානතාය.

වත්ථුසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. පඨමජනසුත්තවණ්ණනා

55. විධාවතීති විවිධං රූපං පධාවති, යථාකාමං පවත්තතීති අත්ථො.

පඨමජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. දුතියජනසුත්තවණ්ණනා

56. වට්ටදුක්ඛතොති සංසාරදුක්ඛතො. සංසාරො හි කිලෙසකම්මවිපාකානං අපරාපරුප්පත්තිතාය විධාවති. තඤ්ච දුක්ඛං දුක්ඛමත්තාය නානාවිධදුක්ඛරාසිභාවතො.

දුතියජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. තතියජනසුත්තවණ්ණනා

57. නිප්ඵත්තීති ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකානං නිප්ඵජ්ජනතො නිප්ඵත්ති. තතො එව අවස්සයො, නිප්ඵත්තිතවිපාකස්ස අවස්සයො අධිට්ඨානං කාරණන්ති අත්ථො.

තතියජනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. උප්පථසුත්තවණ්ණනා

58. අමග්ගොති න මග්ගො අනුපායො. රත්තින්දිවක්ඛයොති තත්ථ වයක්ඛණස්ස පාකටභාවතො. වුත්තක්ඛණොපි හි සයං ඛීයතෙව. සෙසං බාහිරමලං වත්ථසරීරාදිභූතං. තථා හි ‘‘භස්මඛාරාදීහි ධොවිත්වා සක්කා සොධෙතු’’න්ති වුත්තං. දුට්ඨොති දූසිතො සත්තසන්තානො න සක්කා සුද්ධො නාම කාතුං අබ්භන්තරමලීනභාවාපාදනතො. ඉත්ථියන්ති බ්‍රහ්මචරියස්ස අන්තරායකරායපි. පජාති සත්තකායො සජ්ජති සඞ්ගං කරොති යාථාවතො ආදීනවං අපස්සන්තො. ඉන්ද්‍රියසංවරාදි කිලෙසානං තාපනතො තපො, තෙනාහ ‘‘සබ්බාපී’’තිආදි.

උප්පථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. දුතියසුත්තවණ්ණනා

59. කිස්සාති භුම්මත්ථෙ සාමිවචනන්ති ආහ ‘‘කිස්මිං අභිරතො’’ති. සද්ධා නාම අනවජ්ජසභාවා, තස්මා ලොකියලොකුත්තරහිතසුඛාවහාති ආහ ‘‘සුගතිඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච ගච්ඡන්තස්ස දුතියිකා’’ති. අනුසාසති හිතචරියාය පරිණායිකභාවතො.

දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. කවිසුත්තවණ්ණනා

60. ගායත්තිආදිකොති ඡබ්බීසතියා ඡන්දෙසු ගායත්තිආදිකො උක්කතිපරියොසානො ඡන්දො ගාථානං නිදානං සමුට්ඨානං ‘‘සමුට්ඨහති එතෙනා’’ති කත්වා. තෙහි පන අනුට්ඨුභාදිකො හොතීති ආහ ‘‘ඡන්දො ගාථානං නිදාන’’න්ති. පුබ්බපට්ඨාපනගාථාති ධම්මකථාය ආදිතො ආරොචනභාවජානනත්ථං සතිජනනං විය පවත්තිතගාථා. අක්ඛරඤ්හි පදං ජනෙතීති යස්මා අක්ඛරසමුදායො පදං, පදසමුදායො ගාථා, සමුදායො ච සමුදායීහි බ්‍යඤ්ජීයති තංපවත්තනතො, තස්මා බ්‍යඤ්ජනභාවෙ ඨිතං අක්ඛරං, තංසමුදායො පදං, පදං තං වියඤ්ජෙතා ජනෙතා විය හොතීති ‘‘අක්ඛරඤ්හි පදං ජනෙතී’’ති වුත්තං. අක්ඛරං හි උච්චාරිතවිද්ධංසිතාය තංතංඛණමත්තාවට්ඨායීපි පරතො පවත්තියා මනොවිඤ්ඤාණවීථියා සඞ්කලනවසෙන එකජ්ඣං කත්වා පදභාවෙන ගය්හමානං යථාසඞ්කෙතමත්ථං බ්‍යඤ්ජෙති. පදං ගාථං ජනෙතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ගාථා අත්ථං පකාසෙතීති ගාථාසඤ්ඤිතො පදසමුදායො කිරියාකාරකසම්බන්ධවසෙන සම්බන්ධිතො කත්තුඅධිප්පායානුරූපං ආලොචිතවිලොචිතං සංහිතං අත්ථං විභාවෙති. සමුද්දාදිපණ්ණත්තිනිස්සිතා වොහාරසන්නිස්සයෙනෙව පවත්තතීති කත්වා. තෙනාහ ‘‘ගාථා ආරභන්තො’’තිආදි. ආසයොති අවස්සයොති ආහ ‘‘පතිට්ඨා’’ති කවිතොති විචිත්තකථීආදිතො.

කවිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ජරාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.