5. ආදිත්තවග්ගො

1. ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා

41. සීසන්ති දෙසනාපදෙසො, දෙසනාය අඤ්ඤෙසුපි වත්තබ්බෙසු කස්සචිදෙව සීසභාගෙන අපදිසනං. තෙනාහ ‘‘රාගාදීහී’’තිආදි. දානෙනාති අත්තනො සන්තකස්ස පරෙසං පරිච්චජනෙන. තං පන පරිච්චජනං චෙතනාය හොතීති ආහ ‘‘දානචෙතනායා’’ති දානපුඤ්ඤචෙතනාති දානමයා පුඤ්ඤචෙතනා දායකස්සෙව හොති තංසන්තතිපරියාපන්නත්තා. නීහතභණ්ඩකන්ති ආදිත්තගෙහතො බහි නික්ඛාමිතං භණ්ඩකං. එතන්ති ‘‘දින්නං හොතී’’තිආදිවචනං. අදින්නෙති දානමුඛෙ අනියුඤ්ජිතෙ භොගෙ. ‘‘අන්තෙනා’’ති ජීවිතස්ස අන්තො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘මරණෙනා’’ති. මමාති පරිග්ගහිතත්තා පරිග්ගහා, භොගා. තෙපි කෙනචි ආකාරෙන විනාසං අනුපගතා මරණෙන පහීයන්ති නාමාති වුත්තං ‘‘චොරාදීනං වසෙන අවිනට්ඨභොගෙ’’ති. සොභනා අග්ගභූතා රූපාදයො එත්ථාති සග්ගො, තං සග්ගං.

ආදිත්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. කිංදදසුත්තවණ්ණනා

42. ද්වෙ තීණි භත්තානි අභුත්වාති ද්වෙ තයො වාරෙ භත්තානි අභුඤ්ජිත්වා. උට්ඨාතුං න සක්කොතීති උට්ඨාතුම්පි න සක්කොතී, පගෙව අඤ්ඤං සරීරෙන කාතබ්බකිච්චං දුබ්බලභාවතො. දුබ්බලොපි හුත්වාති භුඤ්ජනතො පුබ්බෙ දුබ්බලො හුත්වා බලසම්පන්නො හොති. එවං බ්‍යතිරෙකතො අන්වයතො ච ආහාරස්ස සරීරෙ බලවතං ආහ. යස්මා අන්නදො දායකො පටිග්ගාහකස්ස බලදො හොති, තස්මා සො ආයතිං අත්තනො සරීරෙ බලදො අවිනාසවසෙන බලස්ස රක්ඛකො ච හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘බලං ඛො පන දත්වා බලස්ස භාගී හොතී’’ති (අ. නි. 5.37) සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. සුරූපොපීති අභිරූපොපි. විරූපො හොතීති බීභච්ඡරූපො කොපීනස්ස අච්ඡන්නත්තා. ඉදඤ්ච යානන්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තං. උපාහනාති සරූපතො දස්සෙති. අදුක්ඛප්පත්තො හුත්වා යාති වත්තති එතෙනාති යානන්ති ඡත්තාදීනම්පි යානභාවො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘යානදො සුඛදො හොතී’’ති. චක්ඛුදො නාම හොති චක්ඛුනා කාතබ්බකිච්චෙ සහකාරීකාරණභාවතො දීපස්ස.

‘‘සබ්බෙසංයෙව බලාදීනං දායකො හොතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තං අත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘ද්වෙ තයො ගාමෙ’’තිආදි වුත්තං. නිසජ්ජාදිවසෙන පතිස්සයිතබ්බතො පතිස්සයො, විහාරො. පක්ඛිත්තං විය හොති පරිස්සමස්ස විනොදිතත්තා. බහි විචරන්තස්සාති පතිස්සයං අලභිත්වා බහි විවටඞ්ගණෙ විචරන්තස්ස. ඣායතීති ඣායන්තං හොති, කිලමතීති අත්ථො. සීතුණ්හාදිවිරොධිපච්චයවසෙන සසන්තානෙ විසභාගසන්තති, තබ්බිපරියායතො සභාගසන්තති වෙදිතබ්බා. සුඛං නාම දුක්ඛපච්චයපරිහාරතො සුඛපච්චයුප්පන්නතො ච හොති, තදුභයං පතිස්සයවසෙන ලභතීති දස්සෙන්තො ‘‘බහි විචරන්තස්ස පාදෙ’’තිආදිමාහ. ධම්මපීතිසුඛන්ති ධම්මපච්චවෙක්ඛණෙන උප්පන්නපීතිසුඛං. උපසමසුඛන්ති කිලෙසානං වූපසමෙන පවත්තසුඛං. නිවාතං පිහිතවාතපානං පතිස්සයං පවිසිත්වා ද්වාරං පිධාය ඨිතස්ස අන්ධකාරො හොතීති වුත්තං ‘‘කූපෙ ඔතිණ්ණො විය හොතී’’ති. තෙනාහ ‘‘මඤ්චපීඨාදීනි න පඤ්ඤායන්තී’’ති. තයිදං බහිසමාපන්නපරිස්සමදොසෙන, න ච පතිස්සයදොසෙන. තෙනාහ ‘‘මුහුත්ත’’න්තිආදි.

න මරති එතෙනාති අමරණං, නිබ්බානාධිගමාදයො. තස්ස දානං ධම්මූපදෙසො, තං දෙති. තෙනාහ ‘‘යො ධම්මං අනුසාසතී’’ති. තයිදං ධම්මානුසාසනං කථං හොතීති ආහ ‘‘අට්ඨකථ’’න්තිආදි. අට්ඨකථං කථෙතීති අවිවටපාඨස්ස පාළියා අත්ථසංවණ්ණනං කරොතීති අත්ථො. අනධීතිනො පන පාළිං වාචෙති. තත්ථ තත්ථ ගතට්ඨානෙ පුච්ඡිතපඤ්හං විස්සජ්ජෙති, අයං තාව ගන්ථධුරො, පටිපත්තිවාසධුරෙ පන කම්මට්ඨානං ආචික්ඛති, උභයෙසම්පි ධම්මස්සවනං කරොති. සබ්බදානන්ති යථාවුත්තආමිසදානං අභයදානං. ධම්මදානන්ති ධම්මදෙසනා. ධම්මරතීති සමථවිපස්සනාධම්මෙ අභිරති. ධම්මරසොති සද්ධම්මසන්නිස්සයං පීතිපාමොජ්ජං.

කිංදදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. අන්නසුත්තවණ්ණනා

43. පත්ථෙන්තීති පිහෙන්ති. යත්ථස්ස උපගමනං ලොකෙ පාකටතරං අහොසි, තෙ උදාහරණවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තගහපතිසීවලිත්ථෙරාදිකෙ වියා’’ති ආහ. අන්නන්ති අන්නසඤ්ඤිතො චතුබ්බිධොපි පච්චයො. සබ්බෙපි දායකෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා සාමඤ්ඤතො එකවසෙන ‘‘දායකමෙවා’’ති වුත්තං, යථා චාහ ‘‘කො නාම සො යක්ඛො, යං අන්නං නාභිනන්දතී’’ති? තත්ථ යක්ඛොති සත්තො. සාමඤ්ඤජොතනා ච නාම යස්මා පුථුඅත්ථවිසයා, තස්මා ‘‘යෙ නං දදන්ති සද්ධාය, විප්පසන්නෙන චෙතසා. තමෙව අන්නං භජතී’’ති වුත්තං. තත්ථ ම-කාරො පදසන්ධිකරො, තෙ එවාති අත්ථො. දායකං අපරිච්චජනමෙව අනුගච්ඡති චක්කං විය කුබ්බරං.

අන්නසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. එකමූලසුත්තවණ්ණනා

44. පතිට්ඨට්ඨෙන අවිජ්ජාසඞ්ඛාතං එකං මූලං එතිස්සාති එකමූලා. තං එකමූලං. යථා සංයොජනීයෙසු අස්සාදානුපස්සනාවසෙන තණ්හාසමුප්පාදො, එවං තණ්හාභිභවවසෙන අනවබොධොති අවිජ්ජා තණ්හාය මූලං, තණ්හා ච අවිජ්ජාය මූලං. අයඤ්හි නයො උපනිස්සයතාවසෙන වුත්තො, සහජාතවසෙන චායං අඤ්ඤමඤ්ඤං මූලභාවො පාකටොයෙව. ඉධ පන ඉමිස්සං ගාථායං අධිප්පෙතා ‘‘එකමූල’’න්ති සා තණ්හා. තත්ථ යා භවතණ්හා, සා සස්සතදිට්ඨිවසෙන ආවට්ටති පරිවත්තති, විභවතණ්හා උච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන, එවං ද්විරාවට්ටං. සහජාතකොටියාති සහජාතකොටියාපි, පගෙව සම්මුය්හං ආපන්නස්ස පන වත්තමානාය තණ්හාය බලවභාවෙන මලීනතා සියා. උපනිස්සයකොටියාති උපනිස්සයකොටියාව සහජාතකොටියා අසම්භවතො. පත්ථරණට්ඨානාති විත්ථතා හුත්වා පවත්තිට්ඨානභූමි. තෙනාහ ‘‘තෙසු සා පත්ථරතී’’ති. සමුද්දනට්ඨෙන සමුද්දො. උත්තරිතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පතාය අලං පරියත්තොති පාතාලො, අයං පන පාතාලො වියාති පාතාලො. තෙනාහ ‘‘අප්පතිට්ඨට්ඨෙනා’’ති. අගාධගම්භීරතායාති අත්ථො.

එකමූලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. අනොමසුත්තවණ්ණනා

45. අනොමනාමන්ති අනූනනාමං. ගුණනෙමිත්තිකානි එව හි භගවතො නාමානි. ගුණානඤ්චස්ස පරිපුණ්ණතාය අනූනනාමන්ති ආහ ‘‘සබ්බගුණසමන්නාගතත්තා’’තිආදි. අපිච තථා තෙවිජ්ජො, ඡළභිඤ්ඤොතිආදීනි නාමානි අනොමනාමානි න හොන්ති පරිච්ඡින්නවිසයත්තා, භගවතො පන සත්ථා, සබ්බඤ්ඤූ, සම්මාසම්බුද්ධොතිආදීනි නාමානි අනොමනාමානි නාම මහාවිසයත්තා අනූනභාවතො. තෙනාහ ‘‘අවෙකල්ලනාම’’න්ති. ඛන්ධන්තරාදයොති ඛන්ධවිසෙසාදිකෙ. ඤාණෙන යාථාවතො අරණීයට්ඨෙන අත්ථෙ. අන්වයපඤ්ඤාධිගමායාති ලොකුත්තරපඤ්ඤාපටිලාභාය. පටිපදන්ති සමථවිපස්සනාපටිපදං. කිලෙසකාමානං වසෙන අල්ලීයිතබ්බට්ඨෙන කාමා එව ආලයො. අතීතකාලෙයෙව කමනතං ගහෙත්වා වුත්තං ‘‘කමමාන’’න්ති. න එතරහි තදභාවතොති ආහ ‘‘අතීතං පන උපාදාය ඉදං වුත්ත’’න්ති. මහානුභාවතාදිනා මහන්තානං.

අනොමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

6. අච්ඡරාසුත්තවණ්ණනා

46. ‘‘අච්ඡරාගණසඞ්ඝුට්ඨ’’න්ති ගාථා දෙවපුත්තෙන යෙනාධිප්පායෙන ගායිතා, සො අනුපුබ්බිකථාය විනා න පඤ්ඤායතීති තං ආගමනතො පට්ඨාය කථෙන්තො ‘‘අයං කිර දෙවපුත්තො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාසනෙති ඉමස්සෙව සත්ථුසාසනෙ. කම්මාකම්මන්ති කම්මවිනිච්ඡයං. අත්ථපුරෙක්ඛාරතාය අප්පකිච්චතාය ච සල්ලහුකවුත්තිකො. සයනස්ස කොට්ඨාසොති දිවසං පුරිමයාමඤ්ච භාවනානුයොගවසෙන කිලන්තකායස්ස සමස්සාසනත්ථං සෙය්‍යාය උපගමනභාගො අනුඤ්ඤාතො.

අබ්භන්තරෙති කුච්ඡියං භත්තස්ස පරිත්තතාය සත්ථකවාතාති තික්ඛභාවෙන සත්ථකා විය කන්තනකා වාතා. ධුරස්මිංයෙවාති කිලෙසමාරෙන යුද්ධෙ එව. විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො වා. උපනිස්සයමන්දතාය අපරිපක්කඤාණතාය ආසවක්ඛයං අප්පත්තො කාලං කත්වාති යොජනා. උපරි ඨිතන්ති පරික්ඛාරභාවෙන දිබ්බදුස්සූපරි ඨිතං. තථෙව අට්ඨාසීති තාහි තථා වුත්තෙපි යථා තතො පුබ්බෙ, තථෙව අට්ඨාසි. සුවණ්ණපට්ටන්ති නිබ්බුද්ධෙ පටිජිනිත්වා ලද්ධබ්බසුවණ්ණපට්ටං. වීතික්කමස්ස අකතත්තා අසම්භින්නෙනෙව සීලෙන. යස්මා තස්මිං සත්ථු සන්තිකං ආගච්ඡන්තෙ තාපි තෙන සද්ධිං ආගමංසු තස්මා ‘‘අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො’’ති වුත්තං.

සඞ්ඝොසිතන්ති සඞ්ගම්ම ඝොසිතං, තත්ථ තත්ථ අච්ඡරානං ගීතසද්දවසෙන ඝොසිතං. පිසාචගණං කත්වා වදති අච්ඡන්දරාගතාය. නියාමචිත්තතායාති සම්මත්තනියාමෙ නින්නචිත්තතාය. ගරුභාවෙනාති තාසං වසෙ අවත්තනතො ගරුට්ඨානභාවෙන. යාත්‍රාති නිබ්බානං පති යාත්‍රා. තං පන වට්ටතො නිග්ගමනං හොතීති ආහ ‘‘කථං නිග්ගමනං භවිස්සතී’’ති.

අතිසල්ලෙඛතෙවාති අතිවිය කිලෙසානං සල්ලෙඛිතවුත්තිකො. අකතාභිනිවෙසස්සාති භාවනමනනුයුත්තස්ස අනාරද්ධවිපස්සකස්ස. කාරකස්සාති සුගතොවාදකාරකස්ස සම්මාපටිපජ්ජතො. සුඤ්ඤතාවිපස්සනන්ති සුඤ්ඤතාදීපනං විපස්සනං දුච්චරිතතණ්හාය දූරීකරණෙන එකවිහාරිතාය. එකො මග්ගො අස්සාති ලොකුත්තරමග්ගො එව අස්ස අනාගතො, පුබ්බභාගමග්ගො පන කතපරිචයොති අත්ථො.

කායවඞ්කාදීනන්ති කායදුච්චරිතාදීනං අභාවතො සමුච්ඡින්දනෙන අනුපලබ්භනතො. නත්ථි එත්ථ භයං, අස්මිං වා අධිගතෙ පුග්ගලස්ස නත්ථි භයන්ති අභයං නාම. සංසාරකන්තාරං අතික්කමිත්වා නිබ්බානසඞ්ඛාතං ඛෙමං අමතට්ඨානං ගමනෙ සුගතසාරථිනා සුසජ්ජිතයානභාවතො රථො අකූජනොති අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොව අධිප්පෙතො. ධම්මතො අනපෙතතාය අපරාපරුප්පත්තියා ච ධම්මචක්කෙහි.

ඔත්තප්පම්පි ගහිතමෙව අවිනාභාවා. අපාලම්බොති අවස්සයො. පරිවාරොති පරික්ඛාරො අභිසඞ්ඛරණතො. මග්ගස්ස කරණට්ඨානෙ ධම්මො තප්පරියාපන්නා සම්මාදිට්ඨි. අනිච්චාදිවසෙනාති අනිච්චානුපස්සනාදිවසෙන. සොධිතෙසු වජ්ඣමානෙසු. භූමිලද්ධවට්ටන්ති භූමිලද්ධසඞ්ඛාතං වට්ටං. තත්ථ විපස්සනාය පවත්තිට්ඨානභාවතො පඤ්චක්ඛන්ධා භූමි නාම, වට්ටමයකම්මභාවතො තත්ථ උප්පජ්ජනාරහං කිලෙසජාතං භූමිලද්ධවට්ටං. පරිජානමානාති පරිච්ඡින්දනවසෙන සමතික්කමවසෙන ජානමානා පටිවිජ්ඣන්තී.

කස්මා දෙවපුත්තො සොතාපත්තිඵලෙයෙව පතිට්ඨාසි, නනු ච සා දෙසනා භගවතා චතුමග්ගප්පධානභාවෙන පවත්තිතාති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි.

අච්ඡරාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

7. වනරොපසුත්තවණ්ණනා

47. කෙසන්ති සාමිවසෙන වුත්තකසද්දො ‘‘ධම්මට්ඨා සීලසම්පන්නා’’ති එත්ථ පච්චත්තබහුවචනවසෙන පරිණාමෙතබ්බො. අත්ථවසෙන හි විභත්තිවිපරිණාමො. කෙ ජනාති එත්ථ වා වුත්තකෙසද්දො සීහවිලොකනනයෙන ආනෙත්වා යොජෙතබ්බොති ආහ ‘‘කෙ ධම්මට්ඨා, කෙ සීලසම්පන්නා’’ති? පුච්ඡතීති ඉමිනා තත්ථ කාරණමාහ. ඵලාදිසම්පත්තියා ආරමන්ති එත්ථ සත්තාති ආරාමො. ආරාමෙ රොපෙන්ති නිප්ඵාදෙන්තීති ආරාමරොපා. වනීයති ඡායාසම්පත්තියා භජීයතීති වනං. තත්ථ යං උපවනලක්ඛණං වනං, තං ආරාමග්ගහණෙනෙව ගහිතන්ති තපොවනලක්ඛණං, තං දස්සෙන්තො ‘‘සීමං පරික්ඛිපිත්වා’’තිආදිමාහ. විසමෙති උදකචික්ඛල්ලෙන විසමෙ පදෙසෙ. පානීයං පිවන්ති එත්ථාති පපා, තං පපං. උදකං පීයති එත්ථාති වා පපා. තළාකාදීති ආදි-සද්දෙන මාතිකං සඞ්ගණ්හාති.

ඉමමත්ථං සන්ධායාති ඉමිනා කම්මප්පථප්පත්තං පටික්ඛිපති. අත්තනා කතඤ්හි පුඤ්ඤං අනුස්සරතො තං ආරබ්භ බහුං පුඤ්ඤං පසවති, න පන යථා කතං පුඤ්ඤං සයමෙව පවඩ්ඪති. තස්මිං ධම්මෙ ඨිතත්තාති තස්මිං ආරාමරොපනාදිධම්මෙ පතිට්ඨිතත්තා. තෙනපි සීලෙන සම්පන්නත්තාති තෙන යථාවුත්තධම්මෙ කතසීලෙ ඨත්වා චිණ්ණෙන තදඤ්ඤෙනපි කායවාචසිකසංවරලක්ඛණෙන සීලෙන සමන්නාගතත්තා. දස කුසලා ධම්මා පූරෙන්ති දුච්චරිතපරිවජ්ජනතො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

වනරොපසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

8. ජෙතවනසුත්තවණ්ණනා

48. එසිතගුණත්තා එසියමානගුණත්තා ච ඉසී, අසෙක්ඛා සෙක්ඛකල්‍යාණපුථුජ්ජනා ච. ඉසීනං සඞ්ඝො ඉසිසඞ්ඝො. ඉසිසඞ්ඝෙන නිසෙවිතං. තෙනාහ ‘‘භික්ඛුසඞ්ඝනිසෙවිත’’න්ති.

තං කාරෙන්තස්ස ගන්ධකුටිපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන සිනිද්ධසන්දච්ඡායරුක්ඛලතාවසෙන භූමිභාගසම්පත්තියා ච අනඤ්ඤසාධාරණං අතිරමණීයං තං ජෙතවනං චිත්තං තොසෙති, තථා අරියානං නිවාසභාවෙනපීති ආහ ‘‘එවං පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති (ධ. ප. 98; ථෙරගා. 991). අපචයගාමිචෙතනා සත්තානං විසුද්ධිං ආවහති කම්මක්ඛයාය සංවත්තනතොති ආහ ‘‘කම්මන්ති මග්ගචෙතනා’’ති. චතුන්නං අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන කිලෙසානං විජ්ඣනට්ඨෙන ච විජ්ජා. මග්ගපඤ්ඤා සම්මාදිට්ඨීති ආහ ‘‘විජ්ජාති මග්ගපඤ්ඤා’’ති. සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා සම්මාවායාමසතිසමාධයො. යථා හි විජ්ජාපි විජ්ජාභාගියා, එවං සමාධිපි සමාධිපක්ඛිකො. සීලං එතස්ස අත්ථීති සීලන්ති ආහ ‘‘සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස ජීවිතං උත්තම’’න්ති. දිට්ඨිසඞ්කප්පාති සම්මාදිට්ඨිසඞ්කප්පා. තත්ථ සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාදිට්ඨියා උපකාරභාවෙන විජ්ජාභාවො වුත්තො. තථා හි සො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතොති වුච්චති. යථා ච සම්මාසඞ්කප්පාදයො පඤ්ඤාක්ඛන්ධසඞ්ගහිතා, එවං වායාමසතියො සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘වායාමසතිසමාධයො’’ති. ධම්මොති හි ඉධ සමාධි අධිප්පෙතො ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො අහෙසු’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.197; සං. නි. 5.378) විය. වාචාකම්මන්තාජීවාති සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා. මග්ගපරියාපන්නා එව හෙතෙ සඞ්ගහිතා. තෙනාහ ‘‘එතෙන අට්ඨඞ්ගිකමග්ගෙනා’’ති.

උපායෙන විධිනා අරියමග්ගො භාවෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘සමාධිපක්ඛියධම්ම’’න්ති. සම්මාසමාධිපක්ඛියං විපස්සනාධම්මඤ්චෙව මග්ගධම්මඤ්ච. ‘‘අරියං වො, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි සඋපනිසං සපරික්ඛාර’’න්ති (ම. නි. 3.136) හි වචනතො සම්මාදිට්ඨිආදයො මග්ගධම්මා සම්මාසමාධිපරික්ඛාරා. විචිනෙය්‍යාති වීමංසෙය්‍ය, භාවෙය්‍යාති අත්ථො. තත්ථාති හෙතුම්හි භුම්මවචනං. අරියමග්ගහෙතුකා හි සත්තානං විසුද්ධි. තෙනාහ ‘‘තස්මිං අරියමග්ගෙ විසුජ්ඣතී’’ති. පඤ්චක්ඛන්ධධම්මං විචිනෙය්‍යාති පච්චුප්පන්නෙ පඤ්චක්ඛන්ධෙ විපස්සෙය්‍ය. තෙසු විපස්සියමානෙසු විපස්සනාය උක්කංසගතාය යදග්ගෙන දුක්ඛසච්චං පරිඤ්ඤාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, තදග්ගෙන සමුදයසච්චං පහානපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයති, නිරොධසච්චං සච්ඡිකිරියාපටිවෙධෙන, මග්ගසච්චං භාවනාපටිවෙධෙන පටිවිජ්ඣීයතීති එවං තෙසු චතූසු සච්චෙසු විසුජ්ඣතීති ඉමස්මිං පක්ඛෙ නිමිත්තත්ථෙ එව භුම්මං, තෙසු සච්චෙසු පටිවිජ්ඣියමානෙසූති අත්ථො.

අවධාරණවචනන්ති වවත්ථාපනවචනං, අවධාරණන්ති අත්ථො. ‘‘සාරිපුත්තොවා’’ති ච අවධාරණං සාවකෙසු සාරිපුත්තොව සෙය්‍යොති ඉමමත්ථං දීපෙති තස්සෙවුක්කංසභාවතො. කිලෙසඋපසමෙනාති ඉමිනා මහාථෙරස්ස තාදිසො කිලෙසවූපසමොති දස්සෙති. තස්ස සාවකවිසයෙ පඤ්ඤාය පාරමිප්පත්ති අහොසි. යදි එවං ‘‘යොපි පාරඞ්ගතො භික්ඛු, එතාවපරමො සියා’’ති ඉදං තෙසං බුද්ධානං ඤාණවිසයෙ පඤ්ඤාපාරමිප්පත්තානං වසෙනෙව වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. අවධාරණම්පි විමුත්තියා නානත්තා තීහි විමුත්තීහි පාරඞ්ගතෙ සන්ධායෙතං වුත්තං. තෙනාහ – ‘‘පාරං ගතොති නිබ්බානං ගතො’’තිආදි. න ථෙරෙන උත්තරිතරො නාම අත්ථි ලබ්භති, ලබ්භති චෙ, එවමෙව ලබ්භෙය්‍යාති අධිප්පායො.

ජෙතවනසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

9. මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා

49. මච්ඡරිනොති මච්ඡෙරවන්තො මච්ඡෙරසමඞ්ගිනොති ආහ ‘‘මච්ඡෙරෙන සමන්නාගතා’’ති. මච්ඡෙරං මච්ඡරියන්ති අත්ථතො එකං. න වන්දතීති වන්දනමත්තම්පි න කරොති, කුතො දානන්ති අධිප්පායො. උපට්ඨානං කාතුන්ති මධුරපටිසන්ථාරං කරොතීති යොජනා. ඉදං තාව මුදුමච්ඡරියං න හදයං විය අත්තානං දස්සෙන්තස්ස මච්ඡරියන්ති කත්වා. කිං තුය්හං පාදා රුජ්ජන්ති නනු තුය්හංයෙව ආගතගමනෙසු පාදා රුජ්ජන්ති, කින්තෙ ඉමෙ ඡින්දන්තීති අධිප්පායො. සාමීචිම්පි න කරොති කුතො දානන්ති අධිප්පායො. යථාකම්මං තංතංගතියො අරන්ති උපගච්ඡන්තීති අරියා, සත්තා. ඉමෙ පන කුච්ඡිතා අරියාති කදරියා, ථද්ධමච්ඡරිනො. මච්ඡරියසදිසඤ්හි කුච්ඡිතං සබ්බහීනං නත්ථි සබ්බගුණාභිභූතත්තා භොගසම්පත්තිආදිසබ්බසම්පත්තීනං මූලභූතස්ස දානස්ස නිසෙධතො. ඉතිආදීහි වචනෙහි. අත්තනො උපඝාතකොති මච්ඡරියානුයොගෙන කුසලධම්මානං ගතිසම්පත්තියා ච විනාසකො.

පුඤ්ඤපාපවසෙන සම්පරෙතබ්බතො උපගන්තබ්බතො සම්පරායො, පරලොකො. කාමගුණරතීති කාමගුණසන්නිස්සයො අස්සාදො. ඛිඩ්ඩාති කායිකඛිඩ්ඩා වාචසිකඛිඩ්ඩා චෙතසිකඛිඩ්ඩාති එවං තිවිධා. එස විපාකොති චොළාදීනං කිච්ඡලාභොති එස එවරූපො විපාකො. යමලොකන්ති පරලොකං. උපපජ්ජරෙති එත්ථ ඉති-සද්දො පකාරත්ථො. තෙන පාළියං වුත්තං නිරයං තිරච්ඡානයොනිඤ්ච සඞ්ගණ්හාති.

යාචන්ති නාම අරියයාචනාය. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති (ජා. 1.7.59). යෙ සංවිභජන්ති, තෙ වදඤ්ඤූ නාම ඤත්වා කත්තබ්බකරණතො. විමානප්පභායාති නිදස්සනමත්තං, උය්‍යානකප්පරුක්ඛප්පභාහි දෙවතානං වත්ථාභරණසරීරප්පභාහිපි සග්ගෙ පකාසෙන්තියෙව. පකාසන්තීති වා පාකටා හොන්ති, න අපායලොකෙ විය අපාකටාති අත්ථො. පරසම්භතෙසූති සයං සම්භතං අනාපජ්ජිත්වා පරෙහෙව සම්භරිතෙසු සුඛූපකරණෙසු. තෙනාහ පාළියං ‘‘වසවත්තීව මොදරෙ’’ති, පරනිම්මිතභොගෙසු වසවත්තී දෙවපුත්තා විය සුඛසමඞ්ගිතාය මොදන්තීති අත්ථො. එවං වුත්තසම්පරායොති එතෙ සග්ගාති එවං හෙට්ඨා වුත්තසම්පරායො. උභින්නන්ති එතෙසං යථාවුත්තානං උභින්නං දුක්කටසුකටකම්මකාරීනං. තතො චවිත්වා තතො නිරයසග්ගාදිතො චවිත්වා මනුස්සෙසු නිබ්බත්තති. තෙසු යො මච්ඡරී මනුස්සෙසු නිබ්බත්තො, සො දලිද්දො හුත්වා පුබ්බචරියවසෙන මච්ඡරීයෙව හොන්තො දාරාදිභරණත්ථං මච්ඡකච්ඡපාදීනි හන්ත්වා පුනපි නිරයෙ නිබ්බත්තො. ඉතරො සුද්ධාසයො සමිද්ධො හුත්වා පුබ්බචරියාවසෙන පුනපි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘පුන සම්පරායෙපි දුග්ගතිසුගතියෙව හොතී’’ති.

මච්ඡරිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

10. ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා

50. ‘‘උපපන්නාසෙ’’ති සෙ-කාරාගමං කත්වා නිද්දෙසො, ‘‘උපපන්නා’’ඉච්චෙව අත්ථොති ආහ ‘‘නිබ්බත්තිවසෙන උපගතා’’ති. අත්තනො සම්පත්තිතො අවිහානතො අවිහා, තෙසං බ්‍රහ්මලොකො අවිහාබ්‍රහ්මලොකො, තස්මිං. උපපත්තිසමනන්තරමෙවාති පඨමකොට්ඨාසෙ එව. අරහත්තඵලවිමුත්තියාති අසෙක්ඛවිමුත්තියා. සෙක්ඛවිමුත්තියා පන අවිහූපපත්තිතො පගෙව විමුත්තා. මානුසං දෙහං සමතික්කමන්ති චිත්තුපක්කිලෙසපහානවසෙනාති ඵලෙන හෙතුදස්සනමිදන්ති ආහ ‘‘මානුසං දෙහන්ති ඉධ…පෙ… වුත්තානී’’ති. දිවි භවං දිබ්බං, බ්‍රහ්මත්තභාවසඤ්ඤිතං ඛන්ධපඤ්චකං. තත්ථ සංයොජනකොති වුත්තං ‘‘දිබ්බං යොගන්ති පඤ්ච උද්ධම්භාගියසංයොජනානී’’ති. ඉමස්සාති දෙවපුත්තස්ස. ‘‘හිත්වා මානුසං දෙහං, දිබ්බයොගං උපච්චගු’’න්ති තෙසං ත්වං කුසලං සබ්බාවජ්ජප්පහානෙන අනවජ්ජතං භාසතීති කුසලී වදෙසි. අත්ථෙන සද්දස්ස අභෙදොපචාරං කත්වා ගම්භීරවචනං වුත්තන්ති ආහ ‘‘ගම්භීරත්ථ’’න්ති අත්ථස්සෙව ගම්භීරතො, න සද්දස්ස. සමුච්ඡින්නකාමරාගතාය සබ්බසො කාමවිසයප්පහානෙන නිරාමිසබ්‍රහ්මචාරී නාම අනාගාමී. නිවාසනට්ඨානභූතො සමානො එකො ගාමො එතස්සාති ආහ ‘‘එකගාමවාසී’’ති.

ඝටීකාරසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ආදිත්තවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.