චූළසඞ්ගාමං

අනුවිජ්ජකස්ස පටිපත්තිවණ්ණනා

365. චූළසඞ්ගාමෙ සමාගමනං සඞ්ගාමො, සමාගමෙන්ති සන්නිපතන්ති එත්ථාති වා සඞ්ගාමොති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ගාමො වුච්චති…පෙ… සඞ්ඝසන්නිපාතො’’ති. සන්නිපතනං සන්නිපාතො, සන්නිපතන්ති එත්ථ දෙසෙති වා සන්නිපාතො, සඞ්ඝස්ස සන්නිපාතො සඞ්ඝසන්නිපාතො. සඞ්ගාම යුද්ධෙති ධාතුපාඨෙසු (සද්දනීතිධාතුමාලායං 18 මකාරන්තධාතු) වුත්තං. තත්ථ යුද්ධං නාම අත්ථතො අධිකරණවිනිච්ඡයොති ගහෙතබ්බං. තදත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තත්‍ර හී’’තිආදි. තත්ථ තත්‍රාති තස්මිං සඞ්ගාමෙ, සමොසරන්තීති සම්බන්ධො. අත්තපච්චත්ථිකාති අත්තනො පටිපක්ඛං අත්ථයන්ති. උද්ධම්මන්ති ධම්මතො වියොගං. දීපෙන්තා හුත්වාති යොජනා. කෙ වියාති ආහ ‘‘වජ්ජිපුත්තකා වියා’’ති. සො භික්ඛු පවත්තෙතීති සම්බන්ධො. ලද්ධින්ති උද්ධම්මාදිවාදං. තත්ථාති සඞ්ගාමෙ. අවචරතීති ඔගාහෙත්වා චාරෙති පවත්තෙති. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අජ්ඣොගාහෙත්වා විනිච්ඡයං පවත්තෙතී’’ති. එත්ථ ‘‘අජ්ඣොගාහෙත්වා’’ති ඉමිනා අවත්‍යූපසග්ගස්ස ඔගාහත්ථං දස්සෙති. ‘‘විනිච්ඡයං පවත්තෙතී’’ති ඉමිනා චරධාතුස්ස කාරිතන්තොගධත්තා සහකාරිතකම්මෙන පවත්තනත්ථං දස්සෙති. ඉමිනා සඞ්ගාමෙ අවචරතීති සඞ්ගාමාවචරොති නිබ්බචනං දස්සෙති. කො වියාති ආහ ‘‘යසත්ථෙරො වියා’’ති. මානද්ධජන්ති කෙතුකම්‍යතාපච්චුපට්ඨානමානසඞ්ඛාතං ධජං. රජොහරණසමෙනාති එත්ථ රජං හරති අපනෙති අනෙනාති රජොහරණං, පාදපුඤ්ජනං, තෙන සමෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාදපුඤ්ජනසමෙනා’’ති. පාදං පුඤ්ජති සොධෙති අනෙනාති පාදපුඤ්ජනං, තෙන සමො පාදපුඤ්ජනසමො, තෙන. සමාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා’’තිආදි. රජොහරණස්ස නෙව රාගො හොතීති සම්බන්ධො. යථාපතිරූපන්ති පතිරූපස්ස අනුලොමං, පතිරූපානතික්කන්තන්ති අත්ථො. අකථෙන්තෙන නිසීදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. සාමං වා ධම්මොති එත්ථ ධම්මො නාම කොති ආහ ‘‘කප්පියාකප්පියනිස්සිතා වා’’තිආදි. රූපාරූපපරිච්ඡෙදො ච සමථාචාරො ච විපස්සානාචාරො ච ඨානවත්තඤ්ච නිසජ්ජවත්තඤ්ච, ආදිසද්දෙන චඞ්කමවත්තාදීනි සඞ්ගණ්හාති. චුද්දසමහාවත්තාදීනං ‘‘කප්පියාකප්පියනිස්සිතා’’ති පදෙන ගහිතත්තා වත්තසද්දෙන ඨානවත්තාදීනි එව ගහෙතබ්බානි, ආදිසද්දෙන චඞ්කමවත්තාදීනි ගහෙතබ්බානි. පරො වා අජ්ඣෙසිතබ්බොති යොවා සො වා කොචි අජ්ඣෙසිතබ්බොති ආහ ‘‘යො’’තිආදි. ඉමිනා න යො වා සො වා කොචි අජ්ඣෙසිතබ්බො, සමත්ථොයෙව පන අජ්ඣෙසිතබ්බොති වා දස්සෙති. ‘‘ආවුසො’’තිආදිනා වත්තබ්බාකාරං දස්සෙති. අරියො වා තුණ්හීභාවොති එත්ථ න කෙවලං කථෙතුං අසමත්ථවසෙන තුණ්හීභාවො, කම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන පනාති ආහ ‘‘කම්මට්ඨානමනසිකාරවසෙන තුණ්හීභාවො’’ති. අරියානං එසො අරියො, තුණ්හීභාවො. ‘‘නාවජානිතබ්බො’’ති ඉමිනා නාතිමඤ්ඤිතබ්බොති පදස්ස අතික්කම්ම න මඤ්ඤිතබ්බොති දස්සෙති.

උපජ්ඣායොති චොදකචුදිතකානං උපජ්ඣායො. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ‘‘න ආචරියො පුච්ඡිතබ්බො’’තිආදිපදෙසු. කුලමෙව ජාතිනාමගොත්තවසෙන අයන්ති අපදිසියතීති කුලපදෙසො. අත්‍රස්සාති එත්ථ අත්‍ර අස්සාති පදච්ඡෙදං කත්වා අත්‍රසද්දො පුග්ගලවිසයො, අස්සසද්දො ආඛ්‍යාතිකොති ආහ ‘‘අත්‍ර පුග්ගලෙ’’තිආදි. තත්ථ ‘‘භවෙය්‍යා’’ති ඉමිනා අස්සසද්දස්ස සබ්බනාමත්තඤ්ච ‘‘භවතී’’ති වත්තමානිකභාවඤ්ච පටික්ඛිපති. පරිසානුවිධායකෙනාති පරිසාය අනුමතං කරොන්තෙන. ඉමිනා නො පරිසකප්පිකෙනාති එත්ථ කප්පසද්දො විඣත්ථොති දස්සෙති. යන්ති වචනං. න හත්ථමුද්දාති මුදන්ති එතායාති මුද්දා, සක්ඛරමඞ්ගුලියං හත්ථස්ස මුද්දා අවයවිඅවයවවසෙන සම්බන්ධත්තාති හත්ථමුද්දා. තස්සා විකාරො ‘‘හත්ථමුද්දා’’ති ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘හත්ථවිකාරො’’ති.

‘‘අත්ථං අනුවිධියන්තෙනා’’ති එත්ථ අත්ථන්ති විනිච්ඡයත්ථං. අනුවිධියන්තෙනාති සල්ලක්ඛෙන්තෙන. ඉති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විනිච්ඡයපටිවෙධමෙව සල්ලක්ඛෙන්තෙනා’’ති. සන්නිපාතමණ්ඩලෙති සන්නිපාතාය පරිසාය සමූහෙ, සන්නිපාතමණ්ඩලස්ස මජ්ඣෙති අත්ථො. න වීතිහාතබ්බන්ති එත්ථ වීතිහරණං නාම අත්ථතො හාපනන්ති ආහ ‘‘න විනිච්ඡයො හාපෙතබ්බො’’ති. දුරුත්තවාචන්ති චොදකචුදිතකානං දුරුත්තවාචං. හිතපරිසකිනාති එත්ථ හිතං පරි එසතීති හිතපරිසකො, කරුණා ච කරුණාපුබ්බභාගො ච, සො එතස්සත්ථීති හිතපරිසකී, පුග්ගලො, තෙන හිතපරිසකිනා. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘හිතෙසිනා හිතගවෙසිනා’’ති. කරුණාති අප්පනාපත්තා කරුණා. කරුණාපුබ්බභාගොති අප්පනාපත්තාය කරුණාය පුබ්බභාගෙ පවත්තා පරිකම්මඋපචාරකරුණා. පදද්වයෙපීති ‘‘හිතානුකම්පිනා කාරුණිකෙන භවිතබ්බං. හිතපරිසකිනා අසම්ඵප්පලාපිනා භවිතබ්බ’’න්ති පදද්වයෙපි. අයං අධිප්පායො වෙදිතබ්බොති යොජනා. ‘‘අසුන්දරවචන’’න්ති ඉමිනා අසුරුත්තන්ති එත්ථ සුන්දරං උත්තං සුරුත්තං, න සුරුත්තං අසුරුත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. පරිග්ගහෙතබ්බොති පරිවීමංසිත්වා ගහෙතබ්බො.

තස්සාති අධම්මචොදකස්ස. අනොසටං වත්ථුන්ති එත්ථ ‘‘චොදකචුදිතකෙහි වුත්ත’’න්ති පදං අධිකාරවසෙන වෙදිතබ්බං. එත්ථ ච අනොසටන්ති විනිච්ඡයං අනොසටන්ති අත්ථො. කිං පග්ගණ්හිතබ්බොති ආහ ‘‘නනු ත්ව’’න්තිආදි. අනුයොගවත්තන්ති ‘‘කාලෙන වක්ඛාමී’’තිආදිනා (චූළව. 399; පරි. 362, 437) වුත්තං, ‘‘සච්චෙ ච අකුප්පෙ චා’’ති (චූළව. 401) ච වුත්තං අනුයුඤ්ජනවත්තං. තඤ්හි යස්මා අනෙන වත්තෙන චොදකො චුදිතකං, චුදිතකො වා චොදකං අනුයුඤ්ජති, චොදකෙන චුදිතකො, චුදිතකෙන වා චොදකො අනුයුඤ්ජියති, තස්මා අනුයොගවත්තන්ති වුච්චති. කථාපෙත්වාති චොදකචුදිතකෙහෙව කථාපෙත්වා. තස්සාති චොදකස්ස වා චුදිතකස්ස වා, සාරජ්ජන්ති භයං. තෙති තව. වත්වාපීති මුඛෙන වත්වාපි. පිසද්දෙන කායවිකාරං දස්සෙත්වාපීති සම්පිණ්ඩෙති. ‘‘අනුයොගවත්ත’’න්ති ධාතුකම්මං, ‘‘සො භික්ඛූ’’ති කාරිතකම්මං අජ්ඣාහරිතබ්බං, තං කම්මං තබ්බපච්චයො වදති. අසුචි විභාවෙතබ්බොති එත්ථ නත්ථි සුචි සීලමෙතස්සාති අසුචීති වුත්තෙ අලජ්ජීති ආහ ‘‘අලජ්ජි’’න්ති. උජු සීලවා කායවඞ්කාදිරහිතො හොතීති යොජනා. එත්ථ ච කායවඞ්කාදිරහිතො හොතීති ඉමිනා උජුනො කාරණං දස්සෙති. කායවඞ්කාදිරහිතත්තා උජු හොතීති අධිප්පායො. සොති භික්ඛු. මද්දවෙනෙවාති මුදුභාවෙනෙව. උපචරිතබ්බොති කථෙතබ්බො. ඉමිනා උජුමද්දවෙනාති පදස්ස සම්බන්ධට්ඨානං පාඨසෙසං දස්සෙති. යොති භික්ඛු. අයමෙවාති එවසද්දෙන න ධම්මගරුකො, පුග්ගලගරුකො, ධම්මෙසු ච පුග්ගලෙසු ච න මජ්ඣත්තොති වෙදිතබ්බොති දස්සෙති.

366. තෙන ච පන අනුවිජ්ජකෙනාති යොජනා. සුත්තාදීසූති ආදිසද්දෙන විනයඅනුලොම පඤ්ඤත්තඅනුලොමිකානි සඞ්ගහෙතබ්බානි. සුත්තං සංසන්දනත්ථාය හොතීති යොජනා. කෙසං සංසන්දනත්ථායාති ආහ ‘‘ආපත්තානාපත්තීනං සංසන්දනත්ථ’’න්ති. ඔපම්මං අත්ථදස්සනත්ථාය හොතීති යොජනා. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. පච්චෙකට්ඨායිනො අවිසංවාදකට්ඨායිනොති එත්ථ පච්චෙකස්මිං තිට්ඨන්ති සීලෙනාති පච්චෙකට්ඨායිනො, අවිසංවාදකෙ තිට්ඨන්ති සීලෙනාති අවිසංවාදකට්ඨායිනොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉස්ස…පෙ… ඨිතා’’ති. ‘‘ඉස්සරියාධිපච්චජෙට්ඨකට්ඨානෙ’’ති ඉමිනා පච්චෙකසරූපං දස්සෙති. තෙති සඞ්ඝෙන අනුමතා පුග්ගලා.

කිමත්ථං ‘‘විනයො සංවරත්ථායා’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘ඉදානී’’තිආදි. ඉදානි දස්සෙතුං ආහාති සම්බන්ධො. යෙ මන්දා මන්දබුද්ධිනො හුත්වා එවං වදෙය්‍යුන්ති යොජනා. අථ වා මන්දා මන්දබුද්ධිනො යෙ පුග්ගලා එවං වදෙය්‍යුන්ති යොජනා. සකලාපි විනයපඤ්ඤත්ති උපනිස්සයො හොතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා ‘‘සංවරත්ථායා’’තිආදීසු ‘‘අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථායා’’තිපරියොසානෙසු තෙරසවාක්‍යෙසු ‘‘උපනිස්සයො හොතී’’ති පාඨසෙසො අජ්ඣාහරිතබ්බොති දස්සෙති. ‘‘පච්චයො’’ති ඉමිනා ‘‘උපනිස්සයො’’ති පදස්ස උපනිස්සයපච්චයොති අත්ථං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු ද්වාදසවාක්‍යෙසු. විසෙසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදි. තත්ථ අපිච විසෙසං වක්ඛාමීති යොජනා. එත්ථාති ‘‘අවිප්පටිසාරත්ථායා’’තිආදීසු. තන්ති සුඛං. තරුණවිපස්සනා නාම කස්ස අධිවචනන්ති ආහ ‘‘උදයබ්බයඤාණස්සෙතමධිවචන’’න්ති. නනු ‘‘විරාගො’’ති එත්ථ චතුබ්බිධස්ස අරියමග්ගස්ස ගහිතත්තා ‘‘විමුත්තී’’ති එත්ථාපි චතුබ්බිධං ඵලං ගහෙතබ්බං, කස්මා පන ‘‘විමුත්තීති අරහත්තඵල’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘චතුබ්බිධොපි හී’’තිආදි. හීති සච්චං, යස්මා වා. අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථායාති අසඞ්ඛතපරිනිබ්බානත්ථාය. නත්ථෙත්ථ හි පරිනිබ්බානෙ කොචි පච්චයො, තස්මා අපච්චයපරිනිබ්බානන්ති වුච්චති. තන්ති විමුත්තිඤාණදස්සනං. තස්මිංඅනුප්පත්තෙති තස්මිං විමුත්තිඤාණදස්සනෙ අනුක්කමෙන පත්තෙ. අවස්සන්ති ධුවං එකන්තෙනාති අත්ථො. එතදත්ථාති එසො අනුපාදා පරිනිබ්බානසඞ්ඛාතො අත්ථො පයොජනං ඉමිස්සා කථායාති එතදත්ථා. කථාති අත්ථස්ස කථා. මන්තනාති ධම්මස්ස මන්තනා. එතදත්ථා උපනිසාති එත්ථ උපනිසාසද්දො පච්චයවාචකොති ආහ ‘‘පරංපරපච්චයතාපී’’ති. පරංපරපච්චයො හි යස්මා එත්ථ පරංපරඵලං උපගන්ත්වා නිසීදති, තස්මා උපනිසාති වුච්චති. ‘‘විනයො සංවරත්ථායා’’තිආදිකා අයං පරංපරපච්චයතාපීති යොජනා. සොතාවධානන්ති ඔගාහෙත්වා ධියතෙ ඨපියතෙ අවධානං, සොතස්ස අවධානං සොතාවධානං. ඉමං කථන්ති ‘‘විනයො සංවරත්ථායා’’තිආදිං ඉමං කථං. යං ඤාණං උප්පජ්ජති, තම්පි එතදත්ථන්ති යොජනා. යදිදං අනුපාදා චිත්තස්සාති එත්ථ ‘‘යදිද’’න්ති නිපාතො ‘‘විමොක්ඛො’’ති පදමපෙක්ඛිත්වා යො අයන්ති අත්ථං වදති. අනුපාදාති එත්ථ ‘‘සයං අභිඤ්ඤා’’තිආදීසු (මහාව. 11) විය යකාරලොපො හොති, තස්ස පදස්ස කරණං පන ‘‘චතූහි උපාදානෙහී’’ති වෙදිතබ්බං. ඉති ඉම මත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො අයං චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා’’ති. එත්ථ චතූහි උපාදානෙහි අනුපාදියිත්වා චිත්තස්ස අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො යො අයං විමොක්ඛො අත්ථි, සොපි එතදත්ථාය හොතීති යොජනා. ‘‘අරහත්තඵලසඞ්ඛාතො’’ති ඉමිනා ‘‘විමොක්ඛො’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති. අරහත්තඵලඤ්හි යස්මා විරුද්ධෙහි, විසෙසෙන වා සබ්බකිලෙසෙහි මුච්චිත්ථ, තස්මා විමොක්ඛොති වුච්චති. ‘‘අපච්චයපරිනිබ්බානත්ථාය එවා’’ති ඉමිනා එතදත්ථායාති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති.

367. වත්ථුං…පෙ… න ජානාතීති එත්ථාති යොජනා කාතබ්බා. තස්මාති යස්මා සම්බන්ධො, තස්මා. එත්ථාති ඉමාසු ගාථාසු. සමෙන චාති එත්ථ ‘‘සමෙනා’’ති පදං ‘‘අඤ්ඤාණෙනා’’ති අත්ථස්ස වාචකං රූළ්හීපදන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙනෙව පුබ්බාපරං අජානනස්ස සමෙන අඤ්ඤාණෙනා’’ති. පාළියං කෙන කාරණෙන කතාකතං න ජානාතීති ආහ ‘‘සමෙනා’’ති. සමෙන පුබ්බාපරස්ස අඤ්ඤාණෙන කතාකතං න ජානාතීති අත්ථො. එවන්තිආදි නිගමනං. යං පනෙතං වචනං වුත්තන්ති යොජනා. ‘‘තත්ථා’’ති ච ‘‘ආකාරඅකොවිදො’’ති ච ආධාරාධෙය්‍යානමභෙදො හොති, තස්මා අවයවී ආධාරො, අවයවො ආධෙය්‍යොති දට්ඨබ්බං. ආකාරසද්දො ඉඞ්ගිතත්ථොති ආහ ‘‘කාරණාකාරණෙ’’ති. කාරණඅකාරණසඞ්ඛාතෙ ඉඞ්ගිතෙති අත්ථො. ආකාරස්සාති භුම්මත්ථෙ සාමිවචනං. ආකාරස්මින්ති හි අත්ථො.

තථෙවාති යථා වත්ථුආදීනි න ජානාති, තථෙව. ඉතීති එවං. ය්වායන්ති යො අයං භික්ඛු. ‘‘භයෙනා’’ති ඉමිනා භයාති එත්ථ කාරණත්ථෙ නිස්සක්කවචනන්ති දස්සෙති. භයා භයෙන ගච්ඡතීති යොජනා. එසෙව නයො සම්මොහෙන මොහා ගච්ඡතීති එත්ථාපි. ඡන්දාති ඡන්දෙන. දොසාති දොසෙන. අත්තනා ඤාතුං අසමත්ථතාය න සඤ්ඤත්තියා කුසලොති ආහ ‘‘පරං සඤ්ඤාපෙතුං අසමත්ථතායා’’ති. කස්මා නිජ්ඣත්තියා ච අකොවිදොති ආහ ‘‘කාරණා…පෙ… තායා’’ති. ‘‘පරිසාය ලද්ධත්තා’’ති ඉමිනා ලද්ධො පරිසසඞ්ඛාතො පක්ඛො යෙනාති ලද්ධපක්ඛොති වචනත්ථං දස්සෙති. සචෙ තාදිසකො භික්ඛු හොති, සො භික්ඛු ‘‘අපටික්ඛො’’ති වුච්චතීති යොජනා. එසෙව නයො හෙට්ඨාපි. ‘‘න පටික්ඛිතබ්බො’’ති ඉමිනා පටිමුඛං න ඉක්ඛිතබ්බොති අපටික්ඛොති වචනත්ථං දස්සෙති. ‘‘න ඔලොකෙතබ්බො’’ති ඉමිනා ඉක්ඛධාතුයා දස්සනත්ථං දස්සෙති.

ඉති චූළසඞ්ගාමවණ්ණනාය යොජනා සමත්තා.