2. පරිවාසකථා

102. තස්සාති පටිච්ඡන්නමානත්තස්ස. සමොධානෙත්වාති ඉධෙව පරිවාසකථායං සමොධානෙත්වා. ඉධෙව පරිවාසකථායං දස්සයිස්සාමාති යොජනා. ඉධෙවසද්දො හි පුබ්බාපරාපෙක්ඛො.

ඉධ අධිප්පෙතං පරිවාසං විත්ථාරෙත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාම තිවිධො හොතීති යොජනා. තත්ථාති තිවිධෙසු පරිවාසෙසු. ‘‘යථාපටිච්ඡන්නාය ආපත්තියා’’ති වචනං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘කස්සචි හී’’තිආදි. යථා උදායිත්ථෙරස්ස එකාහපටිච්ඡන්නා අයං ආපත්ති හොති, තථා කස්සචි එකාහපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොතීති යොජනා. යථා ච පරතො ආගතා උදායිත්ථෙරස්සෙව ආපත්ති හොති, තථා කස්සචි ද්විහාදිපටිච්ඡන්නා ආපත්ති හොතීති යොජනා. ඉමිනා වුත්තනයානුසාරෙන පරතොපි නයො නෙතබ්බො. තස්මාති යස්මා එකාහාදිපටිච්ඡන්නා එකාදිආපත්ති හොති, තස්මා ජානිතබ්බොති යොජනා.

පටිච්ඡන්නභාවං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘අයං හී’’තිආදි. තත්ථාති ‘‘දසහාකාරෙහී’’ති පාඨෙ. ආපත්තිඉති සඤ්ඤා එතස්සාති ආපත්තිසඤ්ඤී . පහු චාති සමත්ථො ච. පපුබ්බො හූධාතු සමත්ථත්ථෙ හොති.

තත්ථාති තස්සං මාතිකායං. යන්ති ආපත්තිං. සොපි චාති භික්ඛුපි ච. තත්ථාති තස්සං ආපත්තියං. අයන්ති භික්ඛු. තත්ථාති ආපත්තියං. අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨතීති ‘‘සඤ්චිච්ච ආපත්තිං පරිගූහතී’’ති (පරි. 359) වුත්තපක්ඛෙ ඨිතත්තා අලජ්ජිපක්ඛෙ තිට්ඨති.

පකතත්තොති එත්ථ ‘‘පාරාජිකං අනජ්ඣාපන්නො’’ති අත්ථං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘තිවිධං උක්ඛෙපනීයකම්මං අකතො’’ති. එතන්ති අප්පටිච්ඡන්නභාවං, ‘‘ආපජ්ජති…පෙ… කුසලෙහි චින්තිතා’’ති වචනං වා.

ගාථාය ‘‘සාවසෙස’’න්ති ඉමිනා පාරාජිකං නිවත්තෙති. ගරුකන්ති එත්ථ සඞ්ඝාදිසෙසමෙව අධිප්පෙතන්ති දස්සෙති. අනාදරියන්ති සික්ඛාපදෙ අනාදරියං. වජ්ජන්ති දුක්කටං. උක්ඛිත්තකෙන කරණභූතෙන.

යස්සාති භික්ඛුස්ස, නත්ථීති සම්බන්ධො. භීරුකජාතිකතායාති භීරුකසභාවතාය. පබ්බතවිහාරෙ වසන්තස්ස යස්ස භික්ඛුනොති යොජනා. පබ්බතවිහාරෙති පබ්බතස්ස තලෙ, අන්තරෙ වා කාරිතෙ විහාරෙ. එතස්මින්ති එතාදිසෙ. අන්තරායෙ සතියෙවාති යොජනා. තස්ස අච්ඡන්නාව හොතීති යොජනා. අනන්තරායිකසඤ්ඤාය ඡාදයතො අච්ඡන්නාවාති අනන්තරායිකසඤ්ඤාය ඡාදෙන්තස්සාපි එකන්තෙන අන්තරායිකත්තා අච්ඡන්නාවාති අධිප්පායො.

අස්සාති භික්ඛුස්ස. හනුකවාතොති හනුකස්ස ගෙලඤ්ඤකරො වාතො. විජ්ඣතීති හනුකං විජ්ඣති. ඉමිනාති භික්ඛුනා. පහුසඤ්ඤිනො ඡාදිතාපි එකන්තෙන අපහුත්තා අච්ඡාදිතාව හොති.

ඡාදෙතුකාමො චාති එත්ථ ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති, ඡාදෙතුකාමො නච්ඡාදෙති, අච්ඡාදෙතුකාමො ඡාදෙති, නච්ඡාදෙතුකාමො නච්ඡාදෙතීති. තත්ථ පඨමපදං සන්ධාය වුත්තං ‘‘ඉදං උත්තානත්ථමෙවා’’ති. එවං සෙසාසුපි මාතිකාසු චතුක්කං වෙදිතබ්බං. චතූසු චතුක්කෙසු පඨමපදෙ එව ඡන්නා හොති, න සෙසපදෙසු. අනුත්තානත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සචෙ පනා’’තිආදි. පුරෙභත්තෙ වාති පුරෙභත්තං වා, භත්තතො, භත්තස්ස වා පුරෙති පුරෙභත්තං. අබ්‍යයීභාවසමාසෙ සත්තමීවිභත්තියා අමිතිකාරියස්ස අනිච්චභාවතො වුත්තං ‘‘පුරෙභත්තෙ’’ති. එසෙව නයො ‘‘පච්ඡාභත්තෙ’’ති එත්ථාපි. දුතියපදස්ස අත්ථං දස්සෙත්වා තතියපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස පනා’’තිආදි. අභික්ඛුකෙ ඨානෙ වසන්තස්ස යස්ස භික්ඛුස්සාති යොජනා. ආගමෙන්තස්ස ගච්ඡන්තස්සාති අනාදරෙ චෙතානි සාමිවචනානි.

චතුත්ථපදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. තත්ථ යො පනාති භික්ඛු පන, ආවි කරොතීති සම්බන්ධො. සභාගන්ති අවෙරිං. අයන්ති භික්ඛු. උපජ්ඣායො ඉති වා ආචරියො ඉති වාති යොජනා. ලජ්ජායාති ලජ්ජනිමිත්තං, ලජ්ජකාරණා, ලජ්ජහෙතු වා. හීති සච්චං, යස්මා වා, ඉධාති ආපත්තිආරොචනට්ඨානෙ. අවෙරිසභාගස්සාති අවෙරී හුත්වා සභාගස්ස.

පකාසෙතුකාමොති අඤ්ඤෙසං පකාසෙතුකාමො. උපජ්ඣායස්සාපීති පිසද්දෙන අඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ කා නාම කථාති දස්සෙති. තත්ථාති ආපත්තිආරොචනට්ඨානෙ. සභාගසඞ්ඝාදිසෙසන්ති වත්ථුසභාගසඞ්ඝාදිසෙසං. සුද්ධස්සාති වත්ථුසභාගසඞ්ඝාදිසෙසතො සුද්ධස්ස. ආවිකරණාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආවිකරොන්තො චා’’තිආදි. ඉති ඉමානීතිආදි නිගමනං.

තතොති ජානිතබ්බතො, පරන්ති සම්බන්ධො. එකාහපටිච්ඡන්නාති එකාහෙන පටිච්ඡන්නා. යාව චුද්දස දිවසානි, තාව දිවසවසෙන යොජනා කාතබ්බාති යොජනා. පක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති පක්ඛෙන පටිච්ඡන්නං. අතිරෙකපක්ඛපටිච්ඡන්නන්ති පක්ඛතො අතිරෙකෙන පටිච්ඡන්නං.

සංවච්ඡරපටිච්ඡන්නන්ති සංවච්ඡරෙන පටිච්ඡන්නං. තතො වාති අතිරෙකසට්ඨිසංවච්ඡ රතො වා. භිය්‍යොපීති අතිරෙකම්පි.

තතොති තීහි ආපත්තීහි. පරන්ති අතිරෙකං. ගණනවසෙනාති ආපත්තිගණනවසෙන. වත්ථුකිත්තනවසෙන වාති ආපත්තීනං වත්ථුකිත්තනවසෙන වා. නාමමත්තවසෙන වාති ‘‘සඞ්ඝාදිසෙසාපත්තියො’’ති එවං නාමස්සෙව වසෙන වා. එත්ථ හි මත්තසද්දො අවධාරණත්ථො, තෙන වත්ථුං නිවත්තෙති.

තත්ථාති ‘‘නාමමත්තවසෙනා’’ති පදෙ. සජාතිසාධාරණන්ති සස්ස අත්තනො ජාති සජාති, තාය සාධාරණං සජාතිසාධාරණං. සබ්බෙසං, සබ්බෙහි වා ආපත්තීහි සාධාරණං සබ්බසාධාරණං. තත්ථාති දුවිධෙසු නාමෙසු. සබ්බසාධාරණනාමවසෙනාපීති එත්ථ පිසද්දො ‘‘අහං භන්තෙ සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං සජාතිසාධාරණනාමවසෙනපි ‘‘අහං භන්තෙ සම්බහුලා සඞ්ඝාදිසෙසා ආපත්තියො ආපජ්ජිං එකාහපටිච්ඡන්නායො’’ති එවං උභයසාධාරණවසෙනපි වත්තුං වට්ටතීති දස්සෙති. හීති සච්චං. සබ්බම්පි පරිවාසාදිකං ඉදං විනයකම්මන්ති යොජනා. වසති ආපත්ති එත්ථ තදායත්තවුත්තිතායාති වත්ථු. ගො වුච්චති වචනං වා ඤාණං වා, තං තායතීති ගොත්තං.

තත්ථාති වත්ථාදීසු චතුබ්බිධෙසු. තත්ථාති තෙසු වචනෙසු. සුක්කවිස්සට්ඨිං කායසංසග්ගන්තිආදිනා වචනෙනාපීති එත්ථ ආදිසද්දෙන දුට්ඨුල්ලාදිවචනානි සඞ්ගණ්හාති. ඉධ පනාති ඉමස්මිං පන ඨානෙ. යො යොති තිස්සො වා ඵුස්සො වා ආපන්නො හොති.

එවං ආරොචෙතබ්බන්ති එවං වක්ඛමානනයෙන ආරොචෙතබ්බන්ති යොජනා. කිං ආරොචෙතබ්බං? ‘‘අහං භන්තෙ…පෙ… සඞ්ඝො ධාරෙතු’’ ඉති ආරොචෙතබ්බන්ති යොජනා.

වෙදයාමහන්ති වෙදයාමි අහං. මම පාරිවාසිකභාවං සඞ්ඝං, සඞ්ඝස්ස වා ජානාපෙමීති අත්ථො. වෙදයතීති මන්ති වෙදයති ඉති මං. පාරිවාසිකභාවං සඞ්ඝං, සඞ්ඝස්ස වා ජානාපෙතීති මං සඞ්ඝො ධාරෙතූති අත්ථො. එත්ථ බහූසු අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘තිණ්ණං වා අතිරෙකානං වා ආරොචෙන්තෙන ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති පාඨො අත්ථි. කෙසුචි අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ‘‘තිණ්ණං ආරොචෙන්තෙන ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති එත්තකොයෙව පාඨො අත්ථි. හෙට්ඨා මානත්තකථායම්පි එවමෙව අත්ථි. තත්ථ ‘‘අතිරෙකාන’’න්ති ඉමිනා තීහි අතිරෙකානං ආරොචෙන්තෙන සඞ්ඝං අපෙක්ඛිත්වා සචෙ එකවචනවසෙන වත්තුකාමො හොති, ‘‘මං සඞ්ඝො ධාරෙතූ’’ති වත්තබ්බං. අථ සම්බහුලෙ භික්ඛූ අපෙක්ඛිත්වා සචෙ බහුවචනවසෙන වත්තුකාමො හොති, යථා තිණ්ණං, එවං ‘‘මං ආයස්මන්තො ධාරෙන්තූ’’ති වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. ඉදඤ්ච සද්දසත්ථවසෙනෙව වුත්තං, න විනයකම්මවිපත්තිවසෙනාති දට්ඨබ්බං.

‘‘විහාරෙයෙව රත්තිපරිග්ගහො’’ති ඉමිනා අන්තොඋපචාරසීමායම්පි පරිවසිතබ්බභාවං දස්සෙති. උපචාරසීමන්ති පරික්ඛිත්තස්ස විහාරස්ස පරික්ඛෙපං, අපරික්ඛිත්තස්ස පරික්ඛෙපාරහට්ඨානං. එසාති පාරිවාසිකො භික්ඛු. අස්සාති ආගතස්ස භික්ඛුනො.

තතොති ආපත්තිපටිච්ඡන්නදිවසතො. කුක්කුච්චවිනොදනත්ථායාති ආපත්තිපටිච්ඡන්නදිවසෙන සමං පරිවසිතබ්බං නුඛො, න නුඛොති කුක්කුච්චස්ස විනොදනත්ථාය. පරිවුත්ථත්තාති පරිවසිතත්තා. සොති පරිවුත්ථො භික්ඛු. ඉදන්ති දාතබ්බමානත්තං. තන්ති පටිච්ඡන්නමානත්තං. ඡාරත්තන්ති ඡරත්තියො සමාහටාති ඡාරත්තං, සමාහාරෙ දිගු. ‘‘ඡරත්ත’’න්ති වත්තබ්බෙ සුඛුච්චාරණත්ථං ඡකාරස්ස දීඝං කත්වා එවං වුත්තං, අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං.

අප්පටිච්ඡන්නාපත්තිං දාතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො. ඉමිනා හෙට්ඨා වුත්තං පටිච්ඡන්නමානත්තං ඉමස්මිං පටිච්ඡන්නමානත්තෙ සමොධානෙත්වාපි දාතුං වට්ටතීති දස්සෙති. එවං සන්තෙපි මූලමානත්තං පටිච්ච පටිච්ඡන්නමානත්තන්ති වුච්චති. කථං දාතුං වට්ටතීති යොජනා.

අස්සාති මානත්තං යාචන්තස්ස. තදනුරූපන්ති තස්ස යාචනස්ස අනුරූපං. සචෙ පටිච්ඡන්නා ද්වෙති එත්ථ ද්වෙති නිදස්සනමත්තං තතො අතිරෙකම්පි ගහෙතබ්බත්තා. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු එකබහූසු. තදනුරූපමෙ වාති තස්ස මානත්තදානස්ස අනුරූපමෙව. ඉධ පනාති පටිච්ඡන්නමානත්තෙ පන. ඉතීතිආදි නිගමනං. යං මානත්තං දිය්‍යතීති යොජනා. එත්ථාති පටිච්ඡන්නමානත්තෙ.

අවසෙසාති අප්පටිච්ඡන්නපරිවාසපටිච්ඡන්නපරිවාසෙහි අවසෙසා. තත්ථාති අවසෙසෙසු ද්වීසු පරිවාසෙසු. අධම්මිකමානත්තචාරාවසානෙ අනුඤ්ඤාතපරිවාසොති සම්බන්ධො. කිස්මිං වත්ථුස්මිං අනුඤ්ඤාතොති ආහ ‘‘ඉමස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති. එසාති සුද්ධන්තො, දාතබ්බොති සම්බන්ධො. එතන්ති ජානනාජානනං.

තත්ථාති ද්වීසු සුද්ධන්තෙසු, චූළසුද්ධන්තොති වුච්චතීති සම්බන්ධො. යොති භික්ඛු, වදතීති සම්බන්ධො. ආරොචිතදිවසතොති ආපත්තිආරොචිතදිවසතො.

තන්ති චූළසුද්ධන්තං, පරිවසන්තෙන පරිවසිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අග්ගහෙසීති පරිවාසං අග්ගහෙසි. අඤ්ඤන්ති ගහිතමාසතො අඤ්ඤං. ‘‘පරිවාසදානකිච්චං නත්ථී’’ති ඉමිනා පරිවාසගහණකිච්චම්පි නත්ථීති දස්සෙති ගණ්හන්තස්සෙව දාතබ්බත්තා, දෙන්තස්සෙව ගහෙතබ්බත්තා වා. උද්ධම්පි ආරොහතීති පරිවාසගහණකාලතො අඤ්ඤම්පි කාලං පරිවසිතබ්බත්තා උද්ධම්පි ආරොහති. හෙට්ඨාපි ඔරොහතීති පරිවාසගහණකාලතො ඌනම්පි කාලං පරිවසිතබ්බත්තා හෙට්ඨාපි ඔරොහති. ඉදන්ති ආරොහනොරොහනං. තස්සාති සුද්ධන්තපරිවාසස්ස. එකමෙව පටිච්ච ද්වෙ, තිස්සො, සම්බහුලා වා භවන්තීති ආහ ‘‘එකං විනා සම්බහුලානං අභාවතො’’ති.

එවං චූළසුද්ධන්තං දස්සෙත්වා මහාසුද්ධන්තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යො පනා’’තිආදි. තන්ති මහාසුද්ධන්තං. යාව යත්තකො උපසම්පදදිවසො හොති, තාව තත්තකං කාලන්ති යොජනා. උද්ධං නාරොහතීති උද්ධං ආරොහනකාලස්ස අභාවතො උද්ධං න ආරොහති. එත්ථාති සුද්ධන්තපරිවාසෙ. අයං සුද්ධන්තපරිවාසො නාමාති නිගමනං.

තත්ථාති තිවිධෙසු සමොධානපරිවාසෙසු. ‘‘ඔධුනිත්වා සමොදහිත්වා දාතබ්බපරිවාසො’’ති ඉමිනා ඔධුනිත්වා සමොධානෙත්වා දාතබ්බො පරිවාසො ඔධානසමොධානොති වචනත්ථං දස්සෙති, ‘‘පරිවාසො’’ති ඉමිනා තද්ධිතණපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. එත්ථ ච අවධුනියතෙ, අවධුනිතබ්බන්ති වා ඔධානං, සං එකතො ඔදහීයතෙ සම්පිණ්ඩීයතෙ, උදහියති සම්පිණ්ඩියතීති වා සමොධානන්ති අවයවවචනත්ථො කාතබ්බො. ‘‘මක්ඛෙත්වා’’ති ඉමිනා ධුධාතුයා පප්පොටනධංසනධොවනානි දස්සෙති. සොති ඔධානසමොධානො, ආගතොති සම්බන්ධො.

එත්ථාති ඔධානසමොධානෙ. යොති භික්ඛු, පටිච්ඡාදෙතීති සම්බන්ධො. පරිවසන්තො වා මානත්තාරහො වා මානත්තං චරන්තො වා අබ්භානාරහො වා යො භික්ඛූති යොජනා. ‘‘පුරිමාය ආපත්තියා’’ති පදං ‘‘සමා වා’’ති පදෙ සහාදියොගො. ‘‘ඌනතරා’’තිපදෙ විභත්තිඅපාදානං, අනුමෙය්‍යවිසයඅපාදානං වා. ‘‘අදිවසෙ කත්වා’’ති ඉමිනා ඔධුනිත්වාති එත්ථ ධුධාතුයා යථාවුත්තත්ථෙයෙව දස්සෙති. ඌනකපක්ඛපටිච්ඡන්නාති පක්ඛතො ඌනකෙන පටිච්ඡන්නා. එතෙනුපායෙනාති පක්ඛෙ වුත්තෙන එතෙන උපායෙන.

තත්ථාති මූලාපත්තිතො අතිරෙකපටිච්ඡන්නෙ. ආවි කාරාපෙත්වාති මූලාපත්තිතො අන්තරාපත්තියා පටිච්ඡන්නභාවං ආවි කාරාපෙත්වා. එත්ථාති ආපත්තිපටිච්ඡන්නෙ. පමාණන්ති කාරණං. යාති ආපත්ති. තත්ථාති මූලභාවෙන කත්තබ්බායං මූලිආපත්තියං. ඉතරන්ති මූලිභාවෙන කත්තබ්බං මූලාපත්තිං. සමොධායාති සමොදහිත්වා. පක්ඛිපිත්වාති අත්ථො.

එකා වා යා ආපත්ති සබ්බචිරපටිච්ඡන්නා හොතීති යොජනා. සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායොති සබ්බාසං ආපත්තීනං චිරෙන පටිච්ඡන්නායො. තාසන්ති ආපත්තීනං. අග්ඝෙනාති පරිච්ඡෙදෙන. අග්ඝසද්දො හෙත්ථ පරිච්ඡෙදත්ථවාචකො. අභිධානෙ (අභිධානප්පදීපිකායං 1048 ගාථායං) වුත්තං ‘‘අග්ඝො මුල්‍යෙ ච පූජනෙ’’ති. එත්ථ ‘‘මුල්‍යෙ චා’’ති පදස්ස මූලපරිච්ඡෙදෙති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තමෙවත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තාසං රත්තිපරිච්ඡෙදවසෙනා’’ති. ඉමෙහි පදෙහි අග්ඝෙන රත්තිපරිච්ඡෙදෙන සමොධානෙත්වා දාතබ්බො පරිවාසො අග්ඝසමොධානොති වචනත්ථං දස්සෙති. එත්ථ ච ‘‘සබ්බචිරපටිච්ඡන්නායො’’ති වුත්තත්තා කිඤ්චාපි කොටිඅත්ථවාචකො තතියක්ඛරෙන පාඨො යුත්තො විය දිස්සති. තථාපි සො පාඨො න ගහෙතබ්බො. කස්මා? බහූසු පාළිපොත්ථකෙසු, අට්ඨකථාපොත්ථකෙසු ච අලිඛිතත්තා. බහූසු හි පොරාණපොත්ථකෙසු චතුත්ථක්ඛරෙන පාඨොයෙව ලිඛිතො, තස්මා සො පාඨොයෙව ගහෙතබ්බො, න අඤ්ඤොති දට්ඨබ්බං. සොති අග්ඝසමොධානො. ආගතොයෙවාති සම්බන්ධො.

යස්ස පනාති භික්ඛුස්ස, පටිච්ඡන්නාති සම්බන්ධො. සබ්බන්ති සකලං. ආපත්තිසහස්සගාථාය –

දසසතං ආපත්තියො රත්තිසතං ඡාදයිත්වානාති යොජනා. ඉමිනා නයෙනපි අග්ඝසමොධානොති එත්ථ අග්ඝසද්දස්ස චතුත්ථක්ඛරෙන පාඨස්ස යුත්තභාවො වෙදිතබ්බො. අග්ඝෙන දසරත්තිපරිච්ඡෙදෙන සමොධාය දාතබ්බො අග්ඝසමොධානො.

යො පරිවාසො නානාවත්ථුකායො ආපත්තියො එකතො කත්වා දිය්‍යති, අයං පරිවාසො මිස්සකසමොධානො නාමාති යොජනා. එත්ථ වත්ථුවසෙන මිස්සකා ආපත්තියො සමොධානෙත්වා දාතබ්බො පරිවාසො මිස්සකසමොධානොති වචනත්ථො කාතබ්බො. තත්‍රාති මිස්සකසමොධානෙ. තදනුරූපායාති තස්ස යාචනස්ස අනුරූපාය.

එත්ථ චාති මිස්සකසමොධානෙ ච, කාතුං වට්ටතීති සම්බන්ධො.

‘‘පක්ඛමානත්තඤ්ච …පෙ… කථයිස්සාමා’’ති යං වචනං වුත්තං, තස්ස වචනස්ස ඔකාසොති යොජනා. තං පනාති පක්ඛමානත්තං පන. ‘‘අඩ්ඪමාසමෙව දාතබ්බ’’න්ති ඉමිනා පක්ඛමෙව දාතබ්බං මානත්තං පක්ඛමානත්තන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං. තං පනාති පක්ඛමානත්තං පන, දාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. අත්තනො සීමන්ති අත්තනො විහාරසීමං, මහාසීමන්ති අත්ථො. සොධෙත්වාති සබ්බාසං හත්ථපාසනයනවසෙන, ඡන්දාරහානං ඡන්දනයනවසෙන, සීමතො බහිකරණවසෙන ච සොධෙත්වා. චතුවග්ගගණන්ති චතුවග්ගසඞ්ඝං. ගණොති චෙත්ථ සඞ්ඝොයෙවාධිප්පෙතො.

තත්‍රාති ‘‘යොජනා කාතබ්බා’’ති වචනෙ. මුඛමත්තදස්සනන්ති උපායමත්තදස්සනං, ආදිමත්තදස්සනං වා. ‘‘ආපන්නාය භික්ඛුනියා’’ති පදං ‘‘එවමස්ස වචනීයො’’ති පදෙ කත්තා, ‘‘යාචාපෙත්වා’’ති පදෙ කාරිතකම්මං. ‘‘බ්‍යත්තාය භික්ඛුනියා’’ති පදං ‘‘ඤාපෙතබ්බො’’ති පදෙ කාරිතකත්තා, ‘‘සඞ්ඝො’’ති පදං තත්ථෙව කාරිතකම්මං. ‘‘එතං කාරණ’’න්ති ධාතුකම්මං අජ්ඣාහරිතබ්බං. තබ්බපච්චයෙන කාරිතකම්මමෙව වුත්තං. ඤාපෙතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සුණාතු මෙ’’තිආදි.

නික්ඛිත්තවත්තන්ති කරණත්ථෙ චෙතං උපයොගවචනං. නික්ඛිත්තවත්තෙනාති හි අත්ථො. තත්ථෙවාති මාළකසීමායමෙව. හීති සච්චං, යස්මා වා. අස්සාති මානත්තචාරිකාය භික්ඛුනියා. තත්‍රාති තස්මා කත්තබ්බවිනයකම්මභාවතොති අත්ථො. නොති අම්හාකං, සන්තිකන්ති සම්බන්ධො. චතූහි පකතත්තභික්ඛුනීහි නිසීදිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ගාමූපචාරතො ද්වෙ ලෙඩ්ඩුපාතෙ අතික්කමිත්වාති ඉදං භික්ඛුනීවිහාරූපචාරාතික්කමං සන්ධාය වුත්තං. විහාරූපචාරතොපීති භික්ඛුවිහාරූපචාරතොපි. තත්ථාති භික්ඛුනීනං නිසින්නට්ඨානං. කුරුන්දිමහාපච්චරීසු පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. විහාරස්ස චාති භික්ඛුවිහාරස්ස ච. ගාමස්ස උපචාරං මුඤ්චිතුං වට්ටතීති න වුත්තන්ති යොජනා. තස්මා ගාමූපචාරෙපි නිසීදිතුං වට්ටතීති අධිප්පායො.

තාය භික්ඛුනියා ආරොචෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො.

තත්ථෙවාති භික්ඛුනීනං නිසීදනට්ඨානෙයෙව. ඨානන්ති භික්ඛූනං ඨානං. එතීති ආගච්ඡති. පගෙවාති පාතොයෙව. තායාති මානත්තචාරිනියා.

අනික්ඛිත්තවත්තාය පන භික්ඛුනියාති සම්බන්ධො. අජානනපච්චයාති අජානනකාරණා. තන්ති වචනං. පාරිවාසිකවත්තාදීනන්ති ආදිසද්දෙන ආගන්තුකවත්තපූරණනිස්සයපටිප්පස්සද්ධාදයො සඞ්ගණ්හාති. යුත්තතරං දිස්සතීති යුත්තතරං හුත්වා දිස්සති. ඉමිනා අනික්ඛිත්තවත්තභික්ඛුනා විය භික්ඛුනියාපි අන්තොඋපචාරසීමගතානංයෙව ආරොචෙතබ්බං, න ගාමෙ ඨිතානම්පි ගන්ත්වා ආරොචෙතබ්බන්ති දීපෙති. උපොසථෙති උපොසථදිවසෙ. එසෙව නයො පවාරණායපි. දෙවසිකන්ති දිවසෙ දිවසෙ. තස්මිං ගාමෙති භික්ඛුනීනං වසනගාමෙ. අඤ්ඤත්‍රාති භික්ඛුනීනං වසනගාමතො අඤ්ඤස්මිං ගාමෙ. තත්‍රාති භික්ඛුනීනං වසනගාමං. දස්සෙත්වාති භික්ඛුනීනං දස්සෙත්වා. තායාති මානත්තචාරිනියා. විහාරන්ති භික්ඛූනං විහාරං. උපචාරසීමායාති උපචාරසීමතො බහීති සම්බන්ධො. අයන්ති මානත්තචාරිනී.

වීසති ගණො ඉමස්සාති වීසතිගණො, සඞ්ඝො, තස්මිං. මානත්තං චරමානා භික්ඛුනීති යොජනා. ඉදං පක්ඛමානත්තං නාමාති ඉදං පුබ්බවචනස්ස නිගමවසෙන පරවචනස්ස කථනත්ථාය වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

තත්ථාති තිවිධෙසු මානත්තෙසු. යදෙතං මානත්තං අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. පරතොති පරස්මිං. පරිවාසං පරිවසන්තස්ස මූලායපටිකස්සිතස්ස උදායිත්ථෙරස්ස අනුඤ්ඤාතන්ති සම්බන්ධො. ආපජ්ජිත්වාති ආපජ්ජනතො. ඉදන්ති මානත්තං වුච්චතීති සම්බන්ධො. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඔධානසමොධානන්ති එත්ථ වචනත්ථො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව. තම්පීති කුරුන්දියං වුත්තවචනම්පි.

තන්ති අග්ඝසමොධානමිස්සකසමොධානං, දාතබ්බන්ති සම්බන්ධො. එත්තාවතාති එතපරිමාණෙන වචනක්කමෙන, ‘‘අයඤ්හි ඉධ අධිප්පෙතො පරිවාසො නාමා’’ති (චූළව. අට්ඨ. 102) වචනතො පට්ඨාය යාව ‘‘යොජෙත්වා දාතබ්බ’’න්ති වචනං, තාව වචනක්කමෙනාති අත්ථො. ‘‘තෙන හි භික්ඛවෙ…පෙ… දස්සෙස්සාමා’’ති යං වචනං වුත්තන්ති යොජනා. ‘‘අත්ථතො’’ති ඉමිනා සද්දොපි ගහෙතබ්බො අවිනාභාවතො.

පටිච්ඡන්නපරිවාසකථා

102. යා පාළි වුත්තාති සම්බන්ධො.

108. තතොති පාළිතො. තං ආපත්තින්ති තං අන්තරාපත්තිං. අස්සාති භික්ඛුස්ස. නික්ඛිත්තවත්තො භික්ඛූති සම්බන්ධො, හුත්වාති වා. සොති භික්ඛු, ඨිතො හුත්වාති සම්බන්ධො. තස්සා ආපත්තියාති තස්සා අන්තරාපත්තියා. පටිච්ඡන්නා හොතීති අන්තරාපත්තිපි පටිච්ඡන්නා හොති. තස්මිම්පීති මූලාය පටිකස්සනෙපි. මක්ඛිතාති පිසිතා, ධංසිතා වා. මක්ඛියන්ති පිසියන්ති, ධංසියන්තීති වා මක්ඛිතා, පරිවුත්ථදිවසා. තතොති පාළිතො පරන්ති සම්බන්ධො. පරතොපි එසෙව නයො. එවන්තිආදි නිගමනං. පටිච්ඡන්නවාරෙ දස්සිතා හොන්තීති සම්බන්ධො.

සමොධානපරිවාසකථා

125. තතොති පටිච්ඡන්නවාරතො, පරං දස්සිතන්ති සම්බන්ධො. එත්ථ චාති එතස්මිං වාරෙ ච. යස්මාති යස්මා කාරණා, යෙන කාරණෙන වා. තෙනෙවාති තෙනෙව කාරණෙන, තස්මා කාරණා වා, ‘‘මූලාය…පෙ… දෙතූ’’ති වුත්තන්ති යොජනා. තස්මා සබ්බෙ මක්ඛිතාව හොන්තීති යොජනා. තතොති වාරතො පරං නිට්ඨාපිතන්ති සම්බන්ධො.

අග්ඝසමොධානපරිවාසකථා

134. තතොති වාරතො පරං දස්සිතොති සම්බන්ධො. තතොති වාරතො පරං පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො. ලජ්ජිධම්මෙ වා උප්පන්නෙති සම්බන්ධො. යන්ති කම්මං. තතොති වාරතො පරං තථෙව පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො.

138. තතොති වාරතො පරං පුරිමනයෙනෙව පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො.

සුද්ධන්තපරිවාසාදිකථා

156. තතොති වාරතො පරං සුද්ධන්තපරිවාසො දස්සිතොති සම්බන්ධො.

160. තතොති පාළිතො පරං පාළි ඨපිතාති සම්බන්ධො.

165. තත්ථාති පාළියං. අන්තරා…පෙ… අප්පටිච්ඡන්නායොතිආදීසු අත්ථො දට්ඨබ්බොති සම්බන්ධො.

166. පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති එත්ථ ආපත්තික්ඛන්ධස්ස භෙදභාවතො කිං ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘එකොව සො ආපත්තික්ඛන්ධො’’ති. අථ කස්මා ‘‘පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙ’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘පච්ඡා ඡාදිතත්තා පනා’’තිආදි. එත්ථ පනසද්දො ගරහත්ථවාචකො, තථාපීති හි අත්ථො. එකොපි ආපත්තික්ඛන්ධො පච්ඡා ඡාදිතත්තා පච්ඡිමස්මිං ආපත්තික්ඛන්ධෙති වුත්තන්ති අධිප්පායො.

180. ‘‘වවත්ථිතා සම්භින්නා’’ති එතං වචනන්ති යොජනා.