187. කථිනානුජානනකථා

306. කථිනක්ඛන්ධකෙ පාවෙය්‍යකාති එත්ථ පාවාරට්ඨෙ නිවසන්තීති පාවෙය්‍යකාති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාවාරට්ඨවාසිනො’’ති. තත්ථාති පාවානාමකෙ රට්ඨෙ. එකො පිතා එතෙසන්ති එකපිතුකා. තෙ ච තෙ භාතරො චෙති එකපිතුකභාතරො, තෙසං. එතන්ති ‘‘පාවෙය්‍යකා’’ති එතං නාමං. තෙසූති පාවෙය්‍යකෙසු. ‘‘ධුතඞ්ගසමාදානවසෙනා’’ති විසෙසනස්ස බ්‍යවච්ඡෙදභාවං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘න අරඤ්ඤවාසමත්තෙනා’’ති. විසෙසනඤ්හි දුවිධං බ්‍යවච්ඡෙදං, තප්පාකටිකරණඤ්චාති. තෙසන්ති පාවෙය්‍යකානං. පිණ්ඩපාතිකාදිභාවෙපීති සම්බන්ධො. පිසද්දො ආරඤ්ඤකං අපෙක්ඛති. එතන්ති ‘‘සබ්බෙ ආරඤ්ඤකා’’තිආදි එතං වචනං. ඉමෙ පනාති පාවෙය්‍යකා පන. උදකසංගහෙති එත්ථ උදකෙන සංගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උදකෙන සංගහිතෙ’’ති. ‘‘ථලෙ ච නින්නෙ චා’’ති ඉමිනා ‘‘උදකසංගහෙ’’ති පදස්ස සරූපං දස්සෙති.

උදකචික්ඛල්ලොති උදකෙන ලොළිතො චික්ඛල්ලො උදකචික්ඛල්ලො. ඔකපුණ්ණෙහීති එත්ථ ඔකසද්දො උදකවෙවචනොති ආහ ‘‘උදකපුණ්ණෙහී’’ති. උදකඤ්හි උචයති සමවායභාවෙන පවත්තතීති ඔකන්ති වුච්චති. තෙසන්ති පාවෙය්‍යකානං. ඝනානීති නිරන්තරානි. තෙසූති චීවරෙසු. තෙනාති චීවරානං ඝනත්තා, උදකස්ස ච න පග්ඝරණත්තා. භගවතා ‘‘අවිවදමානා ඵාසුකං වස්සං වසිත්ථා’’ති පුච්ඡියමානාපි තෙ භික්ඛූ යථාපුච්ඡිතං අවත්වා කස්මා ඵාසුකපදං අපනෙත්වා ‘‘අවිවදමානා වස්සං වසිම්හා’’ති අවොචුන්ති ආහ ‘‘අවිවදමානා වස්සං වසිම්හාති එත්ථා’’තිආදි. උක්කණ්ඨිතතාය චාති එත්ථ චසද්දො ‘‘ඵාසුතාය අභාවෙනා’’ති එත්ථාපි යොජෙතබ්බො. සෙනාසනඵාසුතාය අභාවෙන ච භගවතො දස්සනාලාභෙන උක්කණ්ඨිතතාය චාති හි අත්ථො. අනමතග්ගියකථන්ති සංයුත්තනිකායෙ අනමතග්ගියසුත්තන්තකථං (සං. නි. 2.135). සබ්බෙව තෙ පාවෙය්‍යකා භික්ඛූති යොජනා. තන්ති අනමතග්ගියකථං. තතොති ධම්මකථනතො, පරන්ති සම්බන්ධො. භගවා ආමන්තෙසීති සම්බන්ධො. එකං චීවරන්ති සඞ්ඝාටිං. සන්තරුත්තරෙනාති සහ අන්තරෙනාති සන්තරං, සන්තරඤ්ච තං උත්තරඤ්චෙති සන්තරුත්තරං, තෙන. අස්සුති භවෙය්‍යුං. අභවිස්සංසූති හි අත්ථො. සත්තමීවිභත්තිකාලාතිපත්තිවිභත්තීනං සමානත්ථභාවො සද්දසත්ථෙසු වුත්තොයෙව. චසද්දො උපන්‍යාසත්ථො. එස කථිනත්ථාරො නාමාති යොජනා. අනුජානිතුකාමො හුත්වාති සම්බන්ධො.

තත්ථාති ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ’’තිආදිපාඨෙ. වොකාරස්ස නිපාතමත්තෙ සති කථමත්ථො භවිස්සතීති ආහ ‘‘අත්ථතකථිනානන්ති අත්ථො’’ති. අත්ථතකථිනානං භික්ඛූනන්ති සම්බන්ධො. ලද්ධගුණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවඤ්හී’’තිආදි. හිසද්දො ලද්ධගුණජොතකො. පරතොති පරම්හි. ‘‘සො තුම්හාක’’න්ති වා ‘‘සො වො’’ති වා අවත්වා ‘‘සො නෙසං භවිස්සතී’’ති වුත්තත්තා වො-කාරො නිපාතමත්තොති අධිප්පායො. ‘‘වොති සාමිවචනමෙවෙත’’න්ති ඉමිනා වො තුම්හාකන්ති අත්ථං දස්සෙති. එවං සති ‘‘පරතො සො නෙස’’න්ති එත්ථ කථමත්ථො භවිස්සතීති ආහ ‘‘සො නෙසන්ති එත්ථ පනා’’තිආදි. යෙ තුම්හෙ අත්ථතකථිනා, තෙසං තුම්හාකන්ති යොජනා. කථිනසද්දො ථිරත්ථවාචකො අනිප්ඵන්නපාටිපදිකො. අනාමන්තචාරාදිකානං පඤ්චානිසංසානං අන්තොකරණසමත්ථභාවෙ ථිරන්ති අත්ථො.

තත්ථාති අනාමන්තචාරාදීසු පඤ්චානිසංසෙසු. අනාමන්තචාරොති එත්ථ චරණං චාරො, අනාමන්තෙත්වා චාරො අනාමන්තචාරොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනාමන්තෙත්වා චරණ’’න්ති. ‘‘අසමාදාය චරණ’’න්ති ඉමිනා අසමාදානචාරොති එත්ථ පුබ්බපදෙ ත්වාපච්චයස්ස අනාදෙසං කත්වා අසමාදානචාරොති වුත්තන්ති දස්සෙති. යාවතත්ථචීවරන්ති එත්ථ ආකාරලොපෙන සන්ධීති ආහ ‘‘යාවතා චීවරෙන අත්ථො’’ති. ‘‘යාවදත්ථචීවර’’න්තිපි පාඨො, එවං සති දකාරො පදසන්ධිමත්තො. යාවසද්දො පරිච්ඡෙදත්ථවාචකො, න අභිවිඣත්ථවාචකො. අත්ථසද්දෙන සමාසො හොති. යො ච තත්ථ චීවරුප්පාදොති එත්ථ තත්ථසද්දස්ස විසයං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කථිනත්ථාරසීමාය’’න්ති. තත්‍රුප්පාදෙනාති තත්‍ර කථිනත්ථාරසීමායං උප්පාදෙන මූලෙන. ‘‘චීවරං උප්පජ්ජතී’’ති ඉමිනා චීවරුප්පාදොති එත්ථ චීවරමෙව උප්පාදො චීවරුප්පාදොති විසෙසනපරපදත්තං දස්සෙති.

කෙති කිත්තකා. ඉදං ‘‘ගණවසෙනා’’ති වචනං සන්ධාය වුත්තං. අථ වා කෙති කින්නාම වුත්ථවස්සා. ඉදං ‘‘වුත්ථවස්සවසෙනා’’ති වචනං සන්ධාය වුත්තං. සතසහස්සම්පි ජනා ලභන්තීති යොජනා. පිසද්දෙන තතො අධිකම්පි ලභන්තීති දස්සෙති. ඡින්නවස්සා වාති පුරිමිකාය උපගන්ත්වා ඡින්නවස්සා වා. අඤ්ඤස්මිං විහාරෙති කථිනත්ථාරවිහාරතො අපරස්මිං විහාරෙ. සබ්බෙ ඡින්නවස්සාදිකා භික්ඛූ පුරිමිකාය වස්සූපගතානං භික්ඛූනං ගණපූරකා හොන්තීති යොජනා. ඉතරෙසංයෙවාති පුරිමිකාය වස්සං උපගන්ත්වා පඨමපවාරණාය පවාරිතානමෙව. පරිපුණ්ණවස්සොති පරිපුණ්ණො වීසතිවස්සො, අච්ඡින්නවස්සො වා. සොති සාමණෙරො. ඉති එත්ථාපීති එවං එතෙසු තීසු වාරෙසුපි.

කෙන දින්නං කථිනචීවරං වට්ටතීති යොජනා. යෙන කෙනචි දින්නං චීවරං වට්ටතීති සම්බන්ධො. තන්ති වත්තං. අජානන්තොති අජානනහෙතු. හෙත්වත්ථෙ හි අන්තපච්චයො. තස්සාති කථිනදායකස්ස. එවන්ති ඉමිනා වක්ඛමානනයෙන. අඤ්ඤතරපහොනකං වත්ථන්ති සම්බන්ධො. තස්සාති කථිනචීවරස්ස. එත්තකා නාම සූචියො වට්ටතීති සම්බන්ධො. ඉති ආචික්ඛිතබ්බන්ති යොජනා.

කථිනත්ථාරකෙනාපි වත්තං ජානිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. පිසද්දො කථිනදායකං අපෙක්ඛති. වත්තං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘තන්තවායගෙහතො හී’’තිආදි. ආභතසන්තානෙනෙවාති ආභතසන්තතියා එව. ඛලිමක්ඛිතසාටකොති අහතසාටකො. සො හි ඛලෙන තක්කෙන කඤ්ජිකෙන මක්ඛිතසාටකත්තා ‘‘ඛලිමක්ඛිතසාටකො’’ති වුච්චති. කථිනත්ථාරසාටකන්ති කථිනත්ථාරත්ථාය දින්නං සාටකං. තදහෙවාති තස්මිං දින්නඅහනි එව. තස්මින්ති පඨමං දින්නෙ කථිනත්ථාරසාටකෙ. අඤ්ඤානි චාති කථිනසාටකතො අඤ්ඤානි ච. චසද්දෙන න කථිනසාටකමෙව ආහරති, අඤ්ඤානි චාති දස්සෙති. යොති කථිනදායකො. ඉතරොති පඨමං කථිනදායකො. යථා තථා ඔවදිත්වාති තව සන්තකතො එතස්ස සන්තකං සඞ්ඝස්ස බහුපකාරං, සඞ්ඝස්ස බහුපකාරත්තං තයාපි ඉච්ඡිතබ්බං, එවමිච්ඡන්තස්ස බහුපුඤ්ඤන්ති යෙන තෙනාකාරෙන ඔවදිත්වා.

කෙන භික්ඛුනාති සම්බන්ධො. යස්ස සඞ්ඝො කථිනචීවරං දෙති, තෙන භික්ඛුනා අත්ථරිතබ්බන්ති යොජනා. කස්ස භික්ඛුස්සාති සම්බන්ධො. යො ජිණ්ණචීවරො හොති, තස්ස දාතබ්බන්ති යොජනා. මහතී පරිසා එතස්සාති මහාපරිසො ථෙරො. ‘‘නවකතරො සක්කොති, තස්ස දාතබ්බ’’න්ති වචනස්ස අනෙකන්තභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපි චා’’තිආදි. අපි චාති එකන්තෙන. තදත්ථායාති තස්ස ජිණ්ණචීවරස්ස අත්ථාය. අස්සාති භික්ඛුස්ස. පෙලවොති විරළො. තෙනාපීති කථිනත්ථාරකෙනාපි. තන්ති විධිං. දානකම්මවාචාති දානකාරණකම්මවාචා.

එවං දින්නෙ පන කථිනෙ නිට්ඨාපෙතබ්බානීති යොජනා. එකෙනාපීති පිසද්දෙන පගෙව බහූහි පනාති දස්සෙති. බුද්ධප්පසත්ථන්ති බුද්ධෙහි පසත්ථං. අතීතෙ කප්පසතසහස්සමත්ථකෙති යොජනා. තස්සාති පදුමුත්තරස්ස. කථිනං ගණ්හි කිරාති යොජනා. තන්ති කථිනං, සත්ථා අකාසීති සම්බන්ධො.

කතපරියොසිතං කථිනං කිං කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘කතපරියොසිතං පනා’’තිආදි. කථිනං ගහෙත්වා අත්ථරිතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ‘‘තෙන කථිනත්ථාරකෙන භික්ඛුනා’’ති පදං ‘‘වචනීයො’’ති පදෙ සුද්ධකත්තා, ‘‘අනුමොදාපෙතබ්බ’’න්ති පදෙ කාරිතකත්තා. කිං වචනීයොති ආහ ‘‘අත්ථතං…පෙ… අනුමොදථා’’ති. ‘‘තෙහි අනුමොදකෙහි භික්ඛුහී’’ති පදං ‘‘වචනීයො’’ති පදෙ අවුත්තකත්තා, ‘‘අනුමොදාපෙතබ්බ’’න්ති පදෙ කාරිතකම්මං අවුත්තකම්මං, වා. ‘‘කථින’’න්ති ධාතුකම්මං වා වුත්තකම්මං වා උපනෙතබ්බං. කිං වචනීයොති ආහ ‘‘අත්ථතං…පෙ… අනුමොදාමා’’ති. ඉතරෙහි චාති අනුමොදකෙහි ච. සබ්බෙසන්ති අත්ථාරකඅනුමොදකානං. හීති සච්චං. එතන්ති සබ්බෙසං අත්ථතභාවං, ‘‘ද්වින්නං…පෙ… අනුමොදකස්ස චා’’ති වචනං වා.

එවං කථිනෙ අත්ථතෙ සති පනාති යොජනා. යෙනාති භික්ඛුනා. අවිචාරෙත්වාවාති ‘‘කථිනත්ථාරකස්ස දෙමා’’ති වා ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙමා’’ති වා අවිචාරෙත්වා එව. සෙසචීවරානිපීති කථිනත්ථාරචීවරතො සෙසචීවරානිපි. සඞ්ඝෙන දාතබ්බානීති සම්බන්ධො. ‘‘අපලොකෙත්වා’’ති ඉමිනා කම්මවාචාය කිච්චාභාවං දස්සෙති. වස්සාවාසිකට්ඨිතිකායාති වස්සාවාසකාලෙ පවත්තාය ඨිතිකාය. ගරුභණ්ඩන්ති මඤ්චබිබ්බොහනාදිගරුභණ්ඩං. එකසීමායාති එකාය උපචාරසීමාය.

308. යථා චාති එත්ථ යථාසද්දො යංසද්දත්ථො. යෙන විධිනාති හි අත්ථො. මහාභූමිකන්ති මහාවිසයං. චතුවීසතිආකාරවන්තතාය මහාවිත්ථාරිකන්ති වුත්තං හොති. තතොති අනත්ථතලක්ඛණතො. පරිවාරෙපීති පිසද්දො න ඉධ එවාති දස්සෙති.

තත්ථාති චතුවීසතියා ආකාරෙසු. උල්ලිඛිතමත්තෙනාති එත්ථ පමාණස්ස උග්ගහණත්ථං නඛාදීහි ලිඛනං උල්ලිඛිතං, උල්ලිඛිතං මත්තං පමාණං උල්ලිඛිතමත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දීඝතො ච පුථුලතො ච පමාණගහණමත්තෙනා’’ති. තමෙවත්ථං විත්ථාරෙන්තො ආහ ‘‘පමාණං හී’’තිආදි. දස්සෙන්තො හුත්වා උල්ලිඛතීති යොජනා. පඤ්චකන්ති පඤ්චපමාණං, පඤ්චසමූහං වා ඛණ්ඩං. වාසද්දෙන අඤ්ඤානිපි තෙරසකාදීනි සඞ්ගණ්හාති. මොඝසුත්තකාරොපනමත්තෙනාති මොඝසුත්තස්ස චීවරස්සූපරි ආරොපනමත්තෙන. දීඝසිබ්බිතමත්තෙනාති දීඝතො සිබ්බිතමත්තෙන. මුද්දියපට්ටබන්ධනමත්තෙනාති මුද්දියපට්ටස්ස බන්ධනමත්තෙන. ද්වෙ චිමිලිකායොති ද්වෙ පිලොතිකායො. පඨමචිමිලිකාති කථිනචිමිලිකතො අඤ්ඤා අත්තනො පකතිචිමිලිකා ඝටෙත්වා ඨපිතා හොතීති යොජනා. ‘‘තං පඨමචිමිලික’’න්ති පාඨසෙසං අජ්ඣාහරිත්වා කථිනසාටකස්ස කුච්ඡිචිමිලිකං කත්වාති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. පකතිචීවරස්සාති අත්තනො පකතිචීවරස්ස. පකතිපට්ටබන්ධචීවරන්ති පකතිපට්ටෙන බන්ධචීවරං. පිට්ඨිඅනුවාතාරොපනමත්තෙනාති දීඝතො අනුවාතස්ස චීවරස්සූපරි ආරොපනමත්තෙන. දීඝානුවාතඤ්හි පාරුපනකාලෙ පිට්ඨියං ඨිතත්තා පිට්ඨිඅනුවාතන්ති වුච්චති. කුච්ඡිඅනුවාතාරොපනමත්තෙනාති පුථුලතො අනුවාතස්ස චීවරස්සූපරි ආරොපනමත්තෙන. පුථුලානුවාතඤ්හි පාරුපනකාලෙ කුච්ඡියං ඨිතත්තා කුච්ඡිඅනුවාතන්ති වුච්චති. ආගන්තුකපට්ටාරොපනමත්තෙනාති ආගන්තුකපට්ටස්ස චීවරස්සූපරි ආරොපනමත්තෙන. වාති අථවා.

සාරුප්පන්ති සමණානුච්ඡවිකං. පරිකථායාති පරියායෙන උප්පාදිතාය කථාය. අතිඋක්කට්ඨං වට්ටතීති අතිඋක්කට්ඨං එව වට්ටති. ඔතිණ්ණසදිසමෙවාති ඔතිණ්ණෙන වත්ථෙන සදිසමෙව කථිනචීවරන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති දුවිධෙසු සන්නිධීසු. තදහෙවාති තස්මිං දින්නඅහනි එව.

රත්තිනිස්සග්ගියෙනාති රත්තිඅතික්කන්තං හුත්වා නිස්සග්ගියෙන. අඤ්ඤෙනාති තිචීවරතො අඤ්ඤෙන. සමණ්ඩලිකතන්ති සහ මහාමණ්ඩලඅඩ්ඪමණ්ඩලෙන කතං.

309. එවං චතුවීසතිආකාරං අනත්ථතලක්ඛණං දස්සෙත්වා ඉදානි සත්තරසාකාරං අත්ථතලක්ඛණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අහතෙනා’’තිආදි. තත්ථ පරිභොගං න හනිත්ථ න ගච්ඡිත්ථාති අහතං, පරිභොගෙන න හනිතබ්බං න හිංසිතබ්බන්ති වා අහතන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපරිභුත්තෙනා’’ති. ‘‘අහතසදිසෙනා’’ති ඉමිනා අහතකප්පෙනාති එත්ථ කප්පසද්දො සදිසත්ථොති දස්සෙති. පාපණිකෙනාති එත්ථ පසාරිතො ආපණො පාපණො, තස්මිං පතිතං පාපණිකන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආපණද්වාරෙ පතිත’’න්ති. ‘‘පිලොතික’’න්ති ඉමිනා ණිකපච්චයස්ස සරූපං දස්සෙති. වුත්තවිපල්ලාසෙනෙවාති වුත්තෙහි ‘‘නිමිත්තකතෙනා’’තිආදීහි විපල්ලාසෙන එව. තත්ථාති පරිවාරෙ. හීති සච්චං, යස්මා වා. ඉධාති කථිනක්ඛන්ධකෙ. අවුච්චමානෙන තෙන වචනෙන පරිහායතීති සම්බන්ධො.

310. තත්ථාති ‘‘කථඤ්ච භික්ඛවෙ උබ්භතං හොති කථින’’න්තිආදිපාඨෙ. ජනෙත්තියො මාතරොති යොජනා. ඉමිනා ධම්මෙන පුත්තෙ මානෙතීති මාතා, ධම්මෙන පුත්තෙහි මානියතීති වා මාතා, සා විය හොන්තීති මාතිකාති දස්සෙති. කථිනුබ්භාරන්ති ච කථිනුද්ධාරන්ති ච අත්ථතො සදිසං. එතාති එතා පදජාතියො. තාසූති අට්ඨසු මාතිකාසු. අස්සාති කථිනුබ්භාරස්ස.