161. මූලාදිභෙසජ්ජකථා

263. මූලභෙසජ්ජාදිවිනිච්ඡයොපීති පිසද්දො අච්ඡවසන්තිආදීසු විනිච්ඡයං අපෙක්ඛති. ඉධාති භෙසජ්ජක්ඛන්ධකෙ. යං යන්ති විනිච්ඡයං. පිසනසිලාති පිසති එත්ථාති පිසනා, සායෙව සිලාති පිසනසිලා. ඉමිනා අචලං හුත්වා නිසීදතීති නිසදොති අත්ථං දස්සෙති. පිසනපොතකොති පිසති අනෙනාති පිසනො, සොයෙව පොතකොති පිසනපොතකො, ඉමිනා නිසදතො පොතකොති නිසදපොතකොති අත්ථං දස්සෙති. හිඞ්ගුජාතියොති හිඞ්ගුකුලානි.

සාමුද්දන්ති එත්ථ සමුද්දෙ සන්තිට්ඨතීති සාමුද්දන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සමුද්දතීරෙ’’තිආදි. ‘‘තීරෙ’’ති ඉමිනා සමුද්දෙති එත්ථ සත්තමීවිභත්තියා සමීපත්ථෙ පවත්තභාවං දස්සෙති. පකතිලොණන්ති සභාවලොණං, න දබ්බසම්භාරෙහි සද්ධිං පචිතන්ති අත්ථො. ‘‘පබ්බතෙ උට්ඨහතී’’ති ඉමිනා සින්ධුනාමකෙ පබ්බතෙ උට්ඨහතීති සින්ධවන්ති අත්ථං දස්සෙති. උබ්බිතො භූමිතො ඊරති උග්ගච්ඡතීති උබ්බිරන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භූමිතො අඞ්කුරං උට්ඨහතී’’ති. ඉමිනා අට්ඨකථානයෙන ඔට්ඨජො තතියක්ඛරොයෙව යුජ්ජති, පොත්ථකෙසු පන චතුත්ථක්ඛරොයෙව දිස්සති. ‘‘උබ්භිද’’න්තිපි පාඨො. බිලන්ති කොට්ඨාසො. තස්මා දබ්බසම්භාරෙහි බිලෙහි සද්ධිං පචිතං බිලන්ති අත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දබ්බසම්භාරෙහි සද්ධිං පචිත’’න්ති. අභිධානෙ පන (අභිධානෙ 461 ගාථායං) ‘‘බිලාල’’න්ති පාඨො අත්ථි. තන්ති බිලං.

264. අස්සාදීනං කායගන්ධො විය කස්සචි කායගන්ධො හොතීති යොජනා. තස්සාපීති භික්ඛුනොපි. පිසද්දෙන කණ්ඩුවාබාධභික්ඛුආදයොපි සම්පිණ්ඩෙති. ඡකණසද්දස්ස අස්සාදීනං මලෙපි පවත්තනතො වුත්තං ‘‘ගොමය’’න්ති. පාකතිකචුණ්ණම්පීති අපක්කරජනචුණ්ණම්පි. එතම්පීති පාකතිකචුණ්ණම්පි.

තන්ති ආමකමංසං, න ඛාදීති සම්බන්ධො. තන්ති ආමකලොහිතං වා, න පිවීති සම්බන්ධො. අමනුස්සොති මනුස්සසදිසො භූතො. තන්ති ආමකමංසලොහිතං.

265. ‘‘අඤ්ජන’’න්ති නාමං සාමඤ්ඤන්ති ආහ ‘‘අඤ්ජනන්ති සබ්බසඞ්ගාහකවචනමෙත’’න්ති. සබ්බසඞ්ගාහකවචනන්ති සබ්බෙසං අඤ්ජනානං සඞ්ගාහකවචනං. එතන්ති ‘‘අඤ්ජන’’න්ති එතං වචනං. අඤ්ජති චක්ඛුං මක්ඛෙති අනෙනාති අඤ්ජනං, අඤ්ජති චක්ඛුං බ්‍යත්තං කරොතීති වා අඤ්ජනං, තාලුජො තතියක්ඛරො. කපල්ලන්ති කපල්ලෙ පවත්තං. කපාලඤ්හි දීපසිඛාය උපරි නිකුජ්ජිත්වා තත්ථ පවත්තං මසි ‘‘කපල්ල’’න්ති වුච්චති. තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘දීපසිඛතො ගහිතමසී’’ති. අඤ්ජනූපපිසනෙහීති එත්ථ අඤ්ජනෙහි සද්ධිං උපනෙතුං පිසිතබ්බන්ති අඤ්ජනූපපිසනන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ජනෙන සද්ධිං එකතො පිසිතෙහී’’ති. ‘‘එකතො’’ති ඉමිනා ‘‘සද්ධි’’න්ති පදස්සෙව අත්ථං දස්සෙති. හීති සච්චං. යංකිඤ්චි අඤ්ජනූපපිසනං චුණ්ණං න න වට්ටතීති යොජනා. අථ වා න වට්ටති න හොති, වට්ටතියෙවාති යොජනා. ඉමස්මිං නයෙ ‘‘න වට්ටතී’’ති ආඛ්‍යාතපදං කිරියාන්තරාපෙක්ඛත්තා කත්තා හොති. ආඛ්‍යාතෙසුපි හි කත්තුත්තඤ්ච කම්මත්තඤ්ච ලබ්භති. චන්දනන්තිආදීනි සුවිඤ්ඤෙය්‍යානෙව.

අට්ඨිමයන්ති පදස්ස අතිබ්‍යාපිතදොසං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘මනුස්සට්ඨිං ඨපෙත්වා’’ති. සලාකට්ඨානියන්ති එත්ථ සලාකා තිට්ඨන්ති එත්ථාති සලාකට්ඨානියන්ති වචනත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යත්ථා’’තිආදි. තත්ථ යත්ථාති යස්මිං සුසිරදණ්ඩකාදිකෙ. සලාකන්ති අඤ්ජනිසලාකං. ඔදහන්තීති ඨපෙන්ති. අංසබද්ධකොති අංසෙ බද්ධති අනෙනාති අංසබද්ධකො. යමකනත්ථුකරණින්ති නත්ථු කරීයති ඉමායාති නත්ථුකරණී, යමකා නත්ථුකරණී යමකනත්ථුකරණී.

267. තං සබ්බං තෙලපාකන්ති සම්බන්ධො. ‘‘අති විය ඛිත්තමජ්ජානී’’ති ඉමිනා අති විය ඛිපීයන්ති පක්ඛිපීයන්තීති අතිඛිත්තානි, තානියෙව මජ්ජානි අතිඛිත්තමජ්ජානීති වචනත්ථං දස්සෙති.

පණ්ණසෙදන්ති පණ්ණෙහි සෙදං. අඞ්ගාරානන්ති අඞ්ගාරෙහි. තත්ථාති තෙසු පංසුවාලිකාදීසු. වාතහරණපණ්ණානීති වාතස්ස අපනයනානි උද්දාලාදීනි පණ්ණානි. තත්ථාති තෙසු පණ්ණෙසු. නානාපණ්ණභඞ්ගකුථිතන්ති නානාපණ්ණානියෙව භඤ්ජිතබ්බට්ඨෙන නානාපණ්ණභඞ්ගං, තෙන කුථිතං නානාපණ්ණභඞ්ගකුථිතං. උණ්හොදකස්සාති උණ්හොදකෙන. තත්ථාති උදකකොට්ඨකෙ.

පබ්බෙ පබ්බෙති ඵළුම්හි ඵළුම්හි. යෙනාති පජ්ජෙන. තං පජ්ජං අභිසඞ්ඛරිතුන්ති යොජනා. ‘‘පාදානං සප්පායභෙසජ්ජ’’න්ති ඉමිනා පාදස්ස හිතං පජ්ජන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තිලකක්කෙනාති එත්ථ කක්කසද්දස්ස චුණ්ණවාචකත්තා ‘‘පිට්ඨෙහී’’ති වුත්තං. කබළෙන පක්ඛිපනං කබළිකං. සත්තුපිණ්ඩස්ස භත්තකබළසදිසත්තා සත්තුපිණ්ඩන්ති වුත්තං. ආණි වියාති ඛීලා විය. ඛාරෙනාති ලොණසක්ඛරිකමයෙන ඛාරෙන. විකාසං රුන්ධතීති විකාසිකං, තෙලරුන්ධනපිලොතිකං. වණකම්මන්ති වණස්ස, වණෙ වා කම්මං.

268. සප්පදට්ඨකාලෙයෙව කිං සාමං ගහෙත්වා පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති ආහ ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි. ඉදන්ති මහාවිකටං, පරිභුඤ්ජීකබ්බන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙසු පනාති සප්පදට්ඨතො අඤ්ඤෙසු පන. සචෙ භූමිපත්තො ගූථො හොති, පටිග්ගහෙතබ්බොති යොජනා.

269. වසීකරණපානකසමුට්ඨිතරොගොති කන්තිභාවසඞ්ඛාතං වසං කරොති අනෙනාති වසීකරණං, භෙසජ්ජං, පිවතෙ පානං, තංයෙව පානකං, වසීකරණස්ස පානකං වසීකරණපානකං, තෙන සමුට්ඨිතො රොගො වසීකරණපානකසමුට්ඨිතරොගො. ඉමිනා ඝරදින්නකාබාධොති එත්ථ ඝරණියා දින්නෙන වසීකරණපානකෙන සමුට්ඨිතො ආබාධො ඝරදින්නකාබාධොති වචනත්ථං දස්සෙති. සීතාය ආලොළෙතබ්බන්ති සීතාලොළං, උදකං. සීතාසද්දො නඞ්ගලලෙඛාසඞ්ඛාතං ඵාලපද්ධතිං මුඛ්‍යතො වදති, ඵාලපද්ධතිකරෙ ඵාලෙ ලග්ගමත්තිකං උපචාරතො වදති. තෙන වුත්තං ‘‘සීතාය ආලොළෙතබ්බ’’න්ති. අට්ඨකථායම්පි තමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘නඞ්ගලෙනා’’තිආදි.

විපක්කගහණිකොති විසෙසෙන පාචාපනගහණිකො. මුත්තහරීතකන්ති එත්ථ ‘‘මුත්ත’’න්ති සාමඤ්ඤතො වුත්තෙපි ගොමුත්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ගොමුත්තපරිභාවිතං හරීතක’’න්ති. ඉමිනා මුත්තෙන පරිභාවිතං හරීතකං මුත්තහරීතකන්ති වචනත්ථං දස්සෙති. තණ්ඩුලකසටොති තණ්ඩුලධොවනොදකකසටො ධොතසිනිද්ධො, සොව මුග්ගපචිතපානීයොති යොජනා. ‘‘මංසරසෙනා’’ති ඉමිනා මංසරසො මංසෙන පටිච්ඡාදෙතබ්බන්ති පටිච්ඡාදනීයන්ති වුච්චතීති දස්සෙති.